Mekân ve Temsil: Bir Külliyenin Edebî Hafızası

Edebiyat ile mekân arasındaki ilişkiyi Henri Lefebvre’in mekân kuramı çerçevesinde inceleyen bu çalışma, Üsküdar’daki Atik Valide Külliyesi’ni bu ilişkinin tarihsel sürekliliğini görünür kılan örnek bir yapı olarak ele almaktadır. Çalışma, mekânın yalnızca edebî metinlerde tasvir edilen ya da sahne rolü gören bir unsur değil, toplumsal hayat içinde üretilen, deneyimlenen ve sembolik düzlemde yeniden kurulan bir alan olduğunu ileri sürmektedir. Bu doğrultuda araştırma, metin merkezli okuma, epigrafik çözümleme ve arşiv belgelerine dayalı karşılaştırmalı bir yöntem benimsemektedir. Külliyenin Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan tarihini edebî üretimle birlikte çözümlemede Lefebvre’in tasarlanan mekân, yaşanan mekân ve temsil mekânları ayrımı analitik bir çerçeve sunmaktadır. 1570-1586 yılları arasında inşa edilen Atik Valide Külliyesi, cami etrafında konumlanan birimleriyle dinî, ilmî ve toplumsal hayatı düzenleyen bütüncül bir mekân olarak tasarlanmıştır. Bu kurucu düzen, medrese ve tekke çevresinde gelişen ilmî ortam aracılığıyla sözün kurumsallaştığı ve edebî üretimin erken dönemden itibaren mekânla bütünleştiği bir zemin oluşturmuştur. Külliyenin tarihsel dönüşümleri, yaşanan mekânın farklı deneyim biçimleri üzerinden görünürlük kazanmasını sağlamaktadır. Haziredeki mezar taşları ve külliyedeki kitabeler, edebî sözün mekânda somutlaştığını gösteren başlıca örneklerdir. Darüşşifanın bimarhane ve cezaevi olarak kullanıldığı dönemleri yansıtan edebî metinler, mekân ve toplum koşullarının edebî hafızayı nasıl şekillendirdiğini göstermektedir. Modern Türk edebiyatında ise külliye, estetik ve nostaljik bir temsil alanı olarak yeniden kurgulanmıştır. Bu çalışma, Atik Valide Külliyesi örneğinde bir müessesenin tasarım iradesi, toplumsal deneyim ve estetik temsil düzlemlerinin süreklilik içinde kesiştiği katmanlı bir mekân olarak değerlendirilebileceğini iddia etmekte, mekân ile edebiyat arasındaki ilişkinin tek yönlü bir yansıma değil, karşılıklı bir üretim süreci olduğunu ileri sürmektedir.

This study examines the relationship between literature and space within the theoretical framework of Henri Lefebvre and analyzes Atik Valide Külliyesi in Üsküdar as a representative structure that makes the historical continuity of this relationship visible. It argues that space should not be understood merely as an element depicted in literary texts or functioning as a narrative backdrop, but as a field produced, experienced, and symbolically reconstructed through social practices. Accordingly, the study adopts a comparative methodology based on text-centered reading, epigraphic analysis, and archival sources. In analyzing the külliye’s history, extending from the Ottoman period to the Republic, together with literary production, Lefebvre’s distinction between conceived space, lived space, and representational spaces provides an analytical framework. Constructed between 1570 and 1586, Atik Valide Külliyesi was designed, with its units organized around the mosque, as a comprehensive space structuring religious, scholarly, and social life. This foundational order generated an intellectual milieu around the madrasa and tekke, within which discourse acquired institutional value and literary production became integrated with space from an early period. The historical transformations of the külliye render the lived dimension of space visible through diverse forms of experience. Gravestones in the hazire and the inscriptions within the külliye constitute primary examples of literary expression inscribed into space. Literary texts reflecting the periods when the darüşşifa functioned as a bimarhane and later as a prison demonstrate how spacial and social conditions shape literary memory. In modern Turkish literature, the külliye is reconfigured as an aesthetic and nostalgic representational space. TThis study argues that, in the case of Atik Valide Külliyesi, a layered spatial formation emerges at the intersection of design intention, social experience, and aesthetic representation. It further argues that the relationship between space and literature is not a unidirectional reflection but a reciprocal process of production.