Çeviri ve Telif Arasında: Özdemir Nutku'nun Türkiye'de Brecht (1976) Eserinin Ana-Metinsel Bir Yaklaşım Üzerinden İncelemesi

Tarih boyunca çeviri, kültürler arası bilgi ve yenlik aktarımının başat araçlarından biri olagelmiştir. Bu aktarım süreçlerinde çeviri kavramının sınırları her zaman belirgin değildir; kimi metinler ne tam anlamıyla çeviri ne de tam anlamıyla telif olarak tanımlanabilir. Bu çalışma, söz konusu muğlak alanı, akademisyen, çevirmen, yazar ve tiyatro eleştirmeni Özdemir Nutku'nun Türkiye'de Brecht (1976) adlı eseri üzerinden incelemektedir. Çalışmanın iki temel amacı bulunmaktadır: İlki, bir kültüre yabancı yeniliklerin yalnızca geleneksel çeviri pratikleri aracılığıyla değil, çeviri ile telifin iç içe geçtiği "ana-metinler" vasıtasıyla da taşınabileceğini somut örnekler üzerinden ortaya koymaktır. İkincisi ise çeviri araştırmaları literatüründe yeterli ilgiyi görmemiş çok yönlü kültürel aktörlerin, "çeviri" ile "telif" arasındaki sınırları muğlaklaştıran pratikleri aracılığıyla aktarım süreçlerinde nasıl etkin bir rol üstlenebildiğini sorgulamaktır. Çalışmanın kuramsal çerçevesini Gérard Genette'nin (1982/1997) “ana-metinsellik” kavramı oluşturmaktadır. Bu kavram, Nutku'nun Brecht'e ait kuramsal ve kurgusal metinlerden yaptığı çevirileri, kendi eleştirel yorumlarıyla harmanlayarak oluşturduğu metin biçimlerini kavramsallaştırmada işlevsel bir zemin sunmaktadır. Araştırma, vaka analizi yöntemiyle, Türkiye'de Brecht'ten (1976) seçilen metinlerin metin analizine tabi tutulmasıyla yürütülmüştür. Bulgular, Nutku'nun çevirmen, yazar, akademisyen ve eğitimci kimliklerini bir arada kullanarak Bertolt Brecht'i ve epik tiyatroyu Türk okur ve izleyicisine özgün bir biçimde tanıttığını ve bu süreçte ana-metinlerin belirleyici bir işlev üstlendiğini göstermektedir.

Throughout history, translation has been one of the primary vehicles for the transfer of knowledge and innovation across cultures. Yet the boundaries of translation are not always clear-cut; certain texts resist classification as either translation or original writing. This study examines this ambiguous terrain through the work of scholar, translator, author, and theatre critic Özdemir Nutku via the textual analysis of his Türkiye'de Brecht (1976). The present study has two research objectives: first, to demonstrate that novelties foreign to a given culture can be introduced not only through conventional translation practices but also via "hypertexts" in which translation and original writing are interwoven; and second, to examine how versatile cultural agents — largely overlooked in Translation Studies — can play an active role in in the transfer of novelties by blurring the boundaries between "translation" and "original writing”. In line with these objectives, the theoretical framework of the present study is grounded in Gérard Genette's concept of “hypertextuality”, which provides a productive lens for conceptualising the textual forms Nutku constructs by interweaving his translations of Brecht's theoretical and fictional writings with his own original writing. The study employs a case study methodology that includes the textual analysis of selected texts from Türkiye'de Brecht (1976). The findings demonstrate that Nutku, with his multifarious identities as translator, author, scholar and theatre critic, introduced Bertolt Brecht Brecht and epic theatre to Turkish readers and audiences in a distinctive manner, and that his “hypertexts” played a defining role in this process.