Firdevsî’nin Şâhnâme’sinde Kadın İktidarı ve Yönetim Anlayışı

Fars edebiyatının önemli eserlerinden biri olan Firdevsî’nin otuz yılı aşkın bir sürede tamamladığı Şâhnâme, İran edebiyatı ve kültürü açısından önemli bir yere sahiptir. Mesnevi tarzında kaleme alınan eser, İran’ın sosyal, siyasal, edebî ve kültürel hayatına ilişkin çeşitli unsurlar içermektedir. Şâhnâme’de antik İran ve çevre coğrafyalarda yaşayan birçok kadın karaktere yer verilmiş; bazı kadın figürlerin devlet yönetiminde aktif roller üstlendiği görülmüştür. Literatür taraması sonucunda, Şâhnâme’de kadın figürleri konu alan çeşitli çalışmalar bulunmakla birlikte, kadın hükümdarların liderlik, siyasal temsil ve yönetim anlayışı çerçevesinde ele alındığı çalışmaların sınırlı olduğu tespit edilmiştir. Bu çalışmanın amacı, Firdevsî’nin Şâhnâme adlı eserinde yer alan kadın hükümdarların ve siyasi açıdan etkili kadın figürlerin yönetim ve siyaset bağlamındaki konumlarını incelemektir. Çalışmada Humây, Kaydâfe, Pûrânduht ve Azermduht gibi doğrudan devlet yönetiminde bulunan kadın hükümdarlar ile Sînduht gibi resmî bir hükümdarlık makamında bulunmamakla birlikte siyasi süreçlerde belirleyici rol üstlenen kadın figürler incelenmiştir. Bu karakterlerin yönetim anlayışları, siyasi tutumları, diplomatik faaliyetleri ve toplumsal konumları değerlendirilmiştir. Araştırma, nitel araştırma yöntemlerinden doküman incelemesi yöntemi kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Firdevsî’nin hayatı ve Şâhnâme’ye ilişkin bilgiler alan yazını taraması yoluyla elde edilmiş; çalışma kapsamında eserin ilgili bölümleri ile konuya ilişkin akademik yayınlar incelenmiştir. Elde edilen bulgular doğrultusunda, Şâhnâme’de kadın figürlerin yalnızca aile ve toplum içerisinde değil, siyaset ve devlet yönetimi alanında da etkin roller üstlendikleri görülmüştür. Kadın hükümdarların farklı yönetim anlayışları, kriz anlarındaki tutumları ve diplomatik yaklaşımlarıyla ön plana çıkarıldığı; liyakat, adalet ve siyasal akıl gibi özelliklerle ilişkilendirildiği tespit edilmiştir.

One of the most important works of Persian literature, Ferdowsi's Shahnama, completed over thirty years, holds a significant place in Iranian literature and culture. Written in the masnavi style, the work contains various elements related to the social, political, literary, and cultural life of Iran. The Shahnama features many female characters from ancient Iran and surrounding regions; some female figures are shown to have played active roles in state administration. A literature review revealed that while there are various studies on female figures in the Shahnama, studies focusing on female rulers within the framework of leadership, political representation, and governance are limited. The aim of this study is to examine the positions of female rulers and politically influential female figures in Ferdowsi's Shahnama within the context of governance and politics. This study examines female rulers who directly participated in state administration, such as Humây, Kaydâfe, Pûrânduht, and Azermduht, as well as female figures who, while not holding an official position of rulership, played a decisive role in political processes, such as Sînduht. Their approaches to governance, political attitudes, diplomatic activities, and social positions are evaluated. The research was conducted using the document analysis method, a qualitative research method. Theoretical information regarding Ferdowsi's life and the Shahnama was obtained through a literature review; relevant sections of the work and academic publications on the subject were examined within the scope of the study. Based on the findings, it was observed that female figures in the Shahnama played active roles not only within the family and society but also in the fields of politics and state administration. It was determined that female rulers are highlighted for their different approaches to governance, their attitudes during crises, and their diplomatic approaches; and that they are associated with qualities such as merit, justice, and political acumen.