Rıfkı Melül Meriç's Contributions to the History of Turkish-Islamic Arts

Abstract

Rıfkı Melül Meriç is recognized as a poet in literary circles; however, he is particularly distinguished for his remarkable contributions to Turkish art history. This article aims to examine Rıfkı Melül Meriç’s methodological approach and his noteworthy contributions to Turkish art history. Accordingly, his works related to art history have been thoroughly analyzed. This study focuses on Meriç’s methodology in art history, emphasizing his meticulous attention to archival documents, his critical approach to historical artifacts, and his insights into the concept of Turkish art. His precision in handling archival documents, his holistic and critical perspective on historical works, and his progressive views on Turkish art have served as guiding principles not only for the academic environment of his time but also for contemporary art historical scholarship. In this context, examining Meriç’s methods holds significant value for developing new research and evaluation models in the field of art history. Moreover, drawing upon the experiences and methodologies of an art historian such as Meriç is crucial both methodologically and practically. The methodology of this study is based on a qualitative research approach. Meriç’s works, writings, and sources utilized within the field of art history have been examined and analyzed. When we examine Meriç’s approach to evaluating works of art, we understand that he places special emphasis on tangible data such as foundation charters (vakfiyes), archival documents, classical sources, and on-site observations. In addition, his critiques of Western-centric perspectives and his efforts to reveal the shortcomings of these approaches have been analyzed through a method of critical reading. As is evident from his works, Meriç approached art history not merely as a field of aesthetic inquiry, but as an interdisciplinary domain that necessitates an understanding of the social, cultural, and religious contexts that shaped the creation of artworks. His primary aim was to challenge reductionist perspectives and to scientifically demonstrate that Turkish art possesses a distinctive identity and aesthetic value. While emphasizing the unique characteristics of Turkish art in his studies, Meriç introduced a multidisciplinary and critical perspective to the field, thereby offering an analytical model for art historical research. In this regard, he adopted a detailed and rigorous methodology grounded in archival research. He utilized primary sources such as foundation charters and archival records in conjunction with contemporary publications and classical texts. Additionally, he conducted direct observations of artworks and compared them with historical records to construct a comprehensive analytical framework. His approach revealed not only the aesthetic dimensions of artworks but also their socio-economic, cultural, and religious contexts. Thanks to his contributions and the methodology he developed, Rıfkı Melül Meriç is considered one of the foundational figures in the field of Turkish art history. His methodological framework continues to serve as a guiding resource for contemporary and future art historians. Meriç’s legacy lies not only in his critical perspective but also in the comprehensive foundation he established for understanding and preserving the rich cultural and historical heritage of Turkish art. Meriç’s legacy lies not only in his critical perspective but also in the comprehensive foundation he established for understanding and preserving the rich cultural and historical heritage of Turkish art.

Keywords

• Turkish-Islamic Art History
• Art History Research
• Rıfkı Melül Meriç
• Methodology
• Archival Documents

Rıfkı Melül Meriç’in Türk-İslam Sanatları Tarihine Katkıları

Abstract

Rıfkı Melül Meriç, Türk sanat tarihi araştırmalarında özgün bir metodoloji geliştiren ve bu sahada katkıları olan önemli isimlerden birisidir. O, sanat eserlerini değerlendirirken disiplinler arası bir yöntem benimsemiştir. Vakfiyeler, arşiv vesikaları, gibi kaynaklara dayanan araştırmaları, Türk sanatının tarihi gelişim süreçlerini anlayabilmek ve eksik bilgileri giderebilmek sadedinde mühimdir. Ona göre bir sanat tarihçisi, eserlerin sanat boyutu kadar, onları ortaya çıkaran toplumsal, dinî ve kültürel dinamikleri analiz edebilmelidir. Öte yandan, o sanat tarihi çalışmalarında güncel neşirler, klasik kaynaklar ve farklı düşünce ekollerine ait okumalar yapmanın da önemini vurgulamaktadır. Bu yaklaşımı, onun çalışmalarını zengin ve kapsamlı bir hale getirmiştir. Meriç, sanatın hem tarihsel hem de kültürel bağlamda çok boyutlu bir şekilde ele alınması gerektiğini savunmuş ve bu doğrultuda eserlerinde yenilikçi bir yöntem geliştirmiştir. Onun bu metodu, sanat tarihine eleştirel ve yenilikçi bir perspektif katmanın yanında döneminin entelektüel iklimini de anlamaya katkıda bulunmuştur. Bu yönüyle Meriç, araştırmacı kimliğiyle sanat tarihi araştırmalarına eleştirel bakış kazandıran öncülerdendir. Bu makalede onun Türk sanatı kavramına yaklaşımı, meseleleri kaynaklar bağlamında ele alış tarzı, arşiv belgelerine dayalı çalışmaları ve sanat tarihine katkıları anlatılmaya çalışılmıştır. Hem mimari hem de el sanatları alanında gerçekleştirdiği yayınlarıyla, bu disiplinin estetik ve tarihi boyutlarını incelemiş ve eksik kalan bilgileri vesikalar ya da yerinde incelemelerle tamamlamıştır. Sonuç olarak, Meriç’in sanat tarihine katkıları, metodoloji ve içerik açısından kıymeti haizdir. Çünkü eksik ya da yanlış temsil edilen bir alanda, bu tür bir metodolojik geçmişin doğru anlaşılmasını ve geleceğe de sağlam bir miras bırakılmasını sağlamaktadır. Rıfkı Melül Meriç’in çalışmalarında bu perspektifin başarılı bir örneğini görmekteyiz.

Keywords

• Türk-İslam Sanatları Tarihi
• Sanat Tarihi Araştırmaları
• Rıfkı Melül Meriç
• Metodoloji
• Arşiv Belgeleri

References

1. Akpınar, T. “Rıfkı Melül Meriç”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29:91. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
2. Altuner, H. (2007). Türkiye’de Sanat Tarihi ve Cumhuriyet’ten Günümüze Sanat Tarihi Eğitimi. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 6(2), 79-90.
3. Arseven, C. E. Türk Sanatı. İstanbul: Cem Yayınevi, ty.
4. Aslanapa, O. (1964). Kayseride Keykubadiye Köşkleri Kazısı 1964. Türk Arkeoloji Dergisi (20), 18-39.
5. Aslanapa, O. (1987). Türk Halı Sanatı’nın Bin Yılı. İstanbul: Eren Yayıncılık.
6. Aslanapa, O. (1993). Türk Sanatı El Kitabı. İstanbul: İnkılap Yayınları.
7. Aslanapa, O. (1997). Türk Sanatı. İstanbul: Remzi Kitabevi.
8. Aslanapa, O. (2007). Anadolu’da İlk Türk Mimarisi Başlangıç ve Gelişmesi. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayını.

9. Baltacıoğlu, İ. H. Türk Plastik Sanatları. Ankara: Milli Eğitim Basımevi, 1971.
10. Blessing, Patricia. “Friedrich Sarre and the Discovery of Seljuk Anatolia”. Journal of Art Historiography 11, sy. 1 (Aralık 2014): 1-20.
11. Can, S. (2009). Sanat Tarihinin Yazma ve Arşiv Kaynakları. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi (14), 559-570.
12. Değirmenci, K. (2023). Osmanlı Devleti’nde Âsâr-ı Atîka Bilincinin Gelişimi: Kaş Kazası Örneği (1842-1908), MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 12(3), 1159-1176. https://doi.org/10.33206/mjss.1278706.
13. Doğan, S. (2015). Prof. Dr. Semavi Eyice Külliyatı: Türk Tarih Kurumunda Yayımlanmış Çalışmaları, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
14. Eyi̇ce, S. (1964). Svilengrad’da Mustafa Paşa Köprüsü (Cisr-i Mustafa Paşa). Belleten 28(112), 729-752.
15. Eyi̇ce, S. (1967). Varna ile Balçık Arasında Akyazılı Sultan Tekkesi. Belleten 31(124), 551-592.
16. Eyice, S. (2004). Tanıdığım Rıfkı Melül Meriç, Sanat ve İnanç. 37-41. İstanbul: MSGÜ Matbaası.
17. Eyice, S. (2010). Anadolu Selçuklu Sanatı Çalışmalarının Başlangıcında İki Yabancı: Clement Huart ve Friedrich Sarre. Türkiyat Mecmuası 17, 133-148. https://doi.org/10.18345/tm.68087.
18. Glück, H. Aralık 2010. Türk Sanatının Dünyadaki Mevkii. Türkiyat Mecmuası 3, 119-128. https://doi.org/10.18345/tm.55038.
19. Kara, M. (2003). Rıfkı Melûl Meriç; Doğumunun 100. Yılında Melûl Bir Sanatçı. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12(1), 1-27.
20. Katipoğlu, H. (2004). Rıfkı Melül Meriç’in Hayatı ve Eserleri. Sanat ve İnanç. haz. Banu Mahir vd. 1: 11-27. İstanbul: MSGÜ Matbaası.
21. Le Bon, G. (1884). La Civilisation des Arabes. Paris: Librarie de Firmin.
22. Meriç, R. M. (1954). Türk Cild Sanatı Tarihi Araştırmacıları 1 Vesikalar. Ankara: Güven ve Sevinç Matbaaları.
23. Meriç, R. M. (1937). Türk Tezyini Sanatları. İstanbul: Güzel Sanat Akademisi Neşriyatı.
24. Meriç, R. M. (1939). Eski Eserler Hakkında Düşünceler. İnsan 2(10), 815-822.
25. Meriç, R. M. (1939). Eski Eserler Hakkında Düşünceler. İnsan 2(8), 648-655.
26. Meriç, R. M. (1953). Türk Nakış San’atı Tarihi Araşırmaları 1 Vesîkalar. Ankara: Türk ve İslam San’atları Enstitüsü Yayınları.
27. Meriç, R. M. (1955). Osmanlı Tabâbeti Tarihine Ait Vesikalar 1 Cerrâhlar ve Kehhâller. İstanbul: Maarif Basımevi.
28. Meriç, R. M. (1956). Enderunlu Şairler, Hattatlar ve Musîki Sanatkârları. İstanbul Enstitüsü Dergisi 2, 139-181.
29. Meriç, R. M. (1957). Beyazıd Camii Mimarı 2. Sultan Beyazıd Devri Mimarları ile Bazı Binaları. Ankara: Ajans-Türk Matbaası.
30. Meriç, R. M. (1957). Birkaç Mühim Arşiv Vesikası. İstanbul Enstitüsü Dergisi 3, 33-42.
31. Meriç, R. M. (1958) Hayrabolu Kitabeleri. Tarih Vesikaları 2(17), 210-220.
32. Meriç, R. M. (1963), Türk Sanatı Tarihi Vesikaları Mimariye Aid Vesikalar. Türk Sanatı Tarihi Araştırma ve İncelemeleri 1, 745-764. İstanbul: Berksoy Matbaası.
33. Meriç, R. M. (1963). Bayramlarda Padişahlara Hediye Edilen San’at Eserleri ve Karşılıkları, Türk San’atı Tarihi Vesikaları. İstanbul: Berksoy Matbaası.
34. Meriç, R. M. (1965). Mimar Sinan, Hayatı, Eseri 1: Mimar Sinan’ın Hayatına, Eserlerine Dair Metinler. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
35. Meriç, R. M. (2013). Şehrin Hüznü Edirne’nin Tarihi ve Mimari Eserler. İstanbul: Edirne Kitaplığı.
36. Meriç, R. M. (Aralık 1936). Anadolu Türk Tarihi Vesikaları: Akşehir Türbe ve Mezarları, Türkiyat Mecmuası 5, 141-212. https://doi.org/10.18345/tm.35497.
37. Strzygovski, J. (2010). Türkler ve Orta Asya Sanatı Meselesi, Journal of Turkology 3, 1-80. https://doi.org/10.18345/tm.29572.
38. Sümbül, S ve Keskin, İ. (2020). Celal Esad’a (Celal Esat Arseven) Göre Osmanlı Dönemi Belediyelerinde Arşiv Çalışmaları: İstanbul Şehremaneti (Belediyesi) Örneği. Bilgi ve Belge Araştırmaları 14, 1-41.
39. Şen, Ü. S. (2010). Sanat Eğitiminde Bilimsel Araştırma Yöntemlerinin Kullanılması. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(1), 343-360.
40. Tanpınar, A. H. (Şubat 1938), Kıymetler ve Tahminler Kendi Kendimize Doğru. Cumhuriyet Gazetesi, 3.
41. Taşbaş, E. (2017). Osmanlı’da Eski Eser Korumacılığı ve Bir Örnek: Osman Hamdi Bey’in Side’ye Göçmen İskânını Engelleme Çalışmaları. Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 10(2), 1299-1314. https://doi.org/10.17218/hititsosbil.322670.
42. Tevfikoğlu, M. (1986). Rıfkı Melül Meriç. Ankara: Başbakanlık Basımevi.
43. Ülken, H. Z. (1964). Rıfkı Melül Meriç (1901-1964). Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 12, 135-138.
44. Ünar, Ş. (2019). Atatürk Dönemi’nde Eski Eserlerin Korunmasına Yönelik Yapılan Hukuki Düzenlemeler. Anasay, 8, 147-162. https://doi.org/10.33404/anasay.543595
45. Yazıcı, N. (2009). Türkiye’de Sanat Tarihinde İlkler/Öncüler. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 14, 571-608.
46. Yetkin, S. K. (1943). Leonardo da Vinci 1452-1519. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 1(5), 35-43.
47. Yetkin, S. K. (1952). Çifte Minare. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1(2-3), 46-57.
48. Yetkin, S. K. (1952). İslâm Sanatının Mahiyeti. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1(1), 44-47.
49. Yetkin, S. K. (1955). Beylikler Devri Mimarisi’nin Klasik Osmanlı Sanatını Hazırlayışı. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 4(3-4), 39-43.
50. Yetkin, S. K. (1977). Barok Sanatı. İstanbul: Ofset Basımevi.
51. Yurdaydın, H. G. (1954). Türk Sanatının Varlığını İnkâr Eden Batılı Sanat Tarihçileri. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3(1), 55-57.