The Palais de Cristal of Beyoğlu and Some Issues in Architectural History that Require Clarification

Year 2025, Volume: 34 Issue: 2, 455 - 483, 30.12.2025

Nazende Yılmaz

https://doi.org/10.29135/std.1616731

Abstract

The nineteenth-century Ottoman capital was a highly dynamic center for musical activities. However, French theaters—as performance venues—have not been thoroughly examined in studies on Pera’s musical life and theater culture. Among these, the most prominent venue known as the French Theatre in the 19th century was the Palais de Cristal, later replaced by the Elhamra Cinema during the Republican era. Existing literature contains vague and often contradictory accounts regarding the history of this venue.
By consulting archival documents, period maps, and French-language publications, this study critically reevaluates the history of the French theatre known as Palais de Cristal, located on the Giustiniani property. It seeks to clarify and correct various misconceptions surrounding the venue. While the Naum Theatre served as the region’s dominant and imperial theatre throughout much of the century, its monopoly began to wane in the late 1860s, when the Ottoman authorities granted French theaters performance permits. Initially constructed as a ballroom in 1862, the Palais de Cristal was converted into a theater in 1865 by architect Barborini. The hall featured an elegantly decorated oblong entrance and galleries supported by eighteen columns, offering a striking visual impression. Unlike many other theaters of the era, it survived the great Beyoğlu fire of 1870. A major renovation took place in 1868, following municipal directives. Although a fire in 1892 reportedly damaged the complex, the venue continued to operate as a theater until 1902, after which it served primarily as a concert hall. Throughout the twentieth century, most historical theater buildings in Istanbul were either demolished or repurposed. In Beyoğlu—a European-style district of the city—nineteenth-century popular culture gave way to modernist values symbolized by shopping arcades and cinemas. In 1922, the Elhamra Cinema was constructed on the site of the former Palais de Cristal. While its exterior was redesigned, elements of the original interior may have been preserved. The venue continued to function as a cinema until a devastating fire in 1999 rendered it unusable. It was later repurposed as a nightclub.
This study not only addresses the architectural but also the cultural transformation of the Palais de Cristal, revealing its multilayered role in Beyoğlu’s nineteenth-century entertainment life. Thus, Palais de Cristal/Elhamra can be interpreted as a significant witness to the cultural continuity and spatial memory that bridges stage performance and early cinema in Istanbul. This trajectory, shaped by fires, renovations, and shifts in function, provides a micro-historical insight into the social transformations of Beyoğlu. Furthermore, through a comparative analysis of archival sources and contemporary French periodicals, the study provides a clarified chronology for the Palais de Cristal and resolves inconsistencies found in prior literature. In doing so, it contributes original insights into the evolution of Ottoman theater architecture and the spatial expression of cultural modernization. These findings demonstrate that Palais de Cristal/Elhamra was not merely an entertainment venue but also a site of urban memory shaping Beyoğlu’s cultural identity, offering a valuable reference for architectural heritage studies.

Keywords

Palais de Cristal , The French Theatre , Theatres of Pera , Giustiniani , Alhambra Cinema

Beyoğlu’nun Palais de Cristal’i ve Mimarlık Tarihinde Açıklığa Kavuşması Gereken Birkaç Nokta

Abstract

19. yüzyılda Beyoğlu’nda “Fransız Tiyatrosu” olarak anılan mekânlar arasında en dikkat çekici örnek Palais de Cristal’dir. Operaların sahnelendiği bu gösterişli salon, Cumhuriyet döneminde önemli bir sinema salonu olan Elhamra Sineması’nın inşa edildiği arazide yer almaktadır. Giustiniani’ye ait olan bu yapı, kaynaklarda hem balo hem de tiyatro salonu olarak tanımlanmakta ve Palais de Cristal adıyla anılmaktadır. Ancak bu yapının tarihine ilişkin bilgiler literatürde kimi belirsizlikler ve çelişkiler içermektedir. Bu çalışmada, söz konusu tiyatronun tarihsel gelişimi ve mekânsal dönüşümü; arşiv belgeleri, dönemin Fransızca yayınları ve haritalar ışığında ele alınmaktadır. Yapı, 1862 yılında balo salonu olarak faaliyete geçmiş; 1865’te ise mimar Barborini tarafından tiyatro salonuna dönüştürülmüştür. 1868 yılında belediye talimatıyla kapsamlı bir tadilattan geçen Palais de Cristal, 1870 Beyoğlu yangınından zarar görmeden çıkmayı başarmıştır. 1892 yılında yaşanan başka bir yangında bulunduğu kompleksin hasar gördüğü anlaşılmakla birlikte, tiyatro işlevini 1902 yılına kadar sürdürdüğü tespit edilmiştir. Bu tarihten sonra ise konserlerin düzenlendiği bir mekân haline gelmiştir. Palais de Cristal’in bulunduğu yere 1922 yılında Elhamra Sineması inşa edilmiştir. Bu inşa sürecinin, yapının cephesinin yeniden tasarlanması ve iç mekânın sinema işlevine uygun şekilde düzenlenmesini kapsadığı düşünülmektedir. Elde edilen veriler ışığında, Palais de Cristal’in 20. yüzyılda sinema kimliğiyle varlığını sürdürdüğü anlaşılmaktadır. Elhamra Sineması ise 1999 yılında meydana gelen yangının ardından kullanılamaz hale gelmiştir. Elde edilen bulgular, Palais de Cristal/Elhamra yapısının yalnızca bir eğlence mekânı değil, aynı zamanda Beyoğlu’nun kültürel kimliğini biçimlendiren bir hafıza yapısı olduğunu göstermektedir. Bu değerlendirme, mimari koruma ve kent belleği açısından benzer yapılar için referans niteliği taşımaktadır.

Keywords

Palais de Cristal , Fransız Tiyatrosu , Beyoğlu’nun Tiyatroları , Giustiniani’nin Yeri , Elhamra Sineması

References

• Akçaoğlu, Ö.Ö. (2019), Elhamra Han’ın (Beyoğlu – İstanbul) Cephe Özellikleri, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), İTÜ Mimarlık Anabilim Dalı, İstanbul.
• Akın, N. (2002). 19. Yüzyılın İkinci Yarısında Galata ve Pera, İstanbul: Literatür.
• Akıncı, T. (2018). Beyoğlu: Yapılar, Mekânlar, İnsanlar (1831-1923), İstanbul: Remzi Kitabevi.
• Anadolu Ajansı, Fotoğraflarla Atatürk, URL: https://www.aa.com.tr/tr/pg/foto-galeri/fotograflarla-ataturk- (Erişim: 01 Ekim 2025).
• And, M. (1971). Eski İstanbul’da Fransız Sahnesi. Tiyatro Araştırmaları (II/2), 77-102.
• And, M. (1972). Tanzimat ve İstibdat Döneminde Türk Tiyatrosu, Ankara: İş Bankası Yayınları.
• And, M. (1976). Osmanlı Tiyatrosu, Kuruluşu- Gelişimi- Katkısı. Ankara: A.Ü. Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi.
• And, M. (2014). Başlangıcından 1983’e Türk Tiyatro Tarihi, İstanbul: İletişim Yayınları.
• Annuaire Oriental du commerce l’industrie de l’administration et de la magistrature 1889-1890. Cervati, R.C. (Haz.), İstanbul: Cervati Frères & C.
• Annuaire Oriental du commerce l’industrie de l’administration et de la magistrature 1901. İstanbul: The Annuaire Oriental and Printing Company Limited.
• Annuaire Oriental du commerce l’industrie de l’administration et de la magistrature 1902. İstanbul: The Annuaire Oriental and Printing Company Limited.
• Annuaire Oriental du commerce l’industrie de l’administration et de la magistrature 1903. İstanbul: The Annuaire Oriental and Printing Company Limited.
• Aracı, E. (2010). Naum Tiyatrosu: 19. Yüzyıl İstanbulu’nun İtalyan Operası, İstanbul: Yapı Kredi Yayıncılık.
• Balard, M. (2017). La société pérote aux XIVe et XVe siècles: autour des Demerode et des Draperio. Gênes et la Mer/ Genova e il Mare (469-480), Cenova: Società Ligure di Storia Patria.
• Barillari, D. ve Godoli, E. (1997). İstanbul 1900: “Art Nouveau” Mimarisi ve İç Mekânları, İstanbul: YEM Yayınları.
• Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. (2015). Arşiv Belgelerine Göre Osmanlı’da Gösteri Sanatları. R. Köse, M. Albayrak (Yay. Haz.), İstanbul.
• BOA, BEO., 137/10231 (21 Cemaziye’l-Ahir 1310 / 10 Ocak 1893)
• BOA, BEO., 93/6952 (2 Rebiü’l-Ahir 1310 / 24 Ekim 1892)
• BOA, HR.İM.., 167/53 (25 Kasım 1925)
• BOA, İ.DH., 96/4810 (29 Zi’l-Hicce 1260 / 9 Ocak 1845)
• BOA, İ.HR., 12/609 (20 Recep 1257 / 7 Eylül 1841)
• BOA, İ.HR., 42/1971 (27 Şevval 1263 / 8 Ekim 1847)
• BOA, İ.HR., 427/30 (5 Nisan 1857)
• BOA, İ.HR., 6/292 (3 Recep 1256 / 31 Ağustos 1840)
• BOA, İ.MVL., 324/13828 (25 Cemaziye’l-Evvel 1271 / 13 Şubat 1855)
• BOA, İ.MVL., 532/23871 (10 Muharrem 1282 / 6 Haziran 1865)
• BOA, İ.ŞD., 10/505 (12 Cemaziye’l Ahir 1285 / 1 Ekim 1868)
• BOA, TFR.I.M., 14/1376 (3 Zi’l-Hicce 1324 / 18 Ocak 1907)
• BOA, Y.PRK.HR., 16/55 (19 Cemaziye’l-Evvel 1310 / 9 Aralık 1892)
• BOA, Y.PRK.ZB., 3/73 (26 Rebiü’l-Evvel 1304 / 23 Aralık 1886)
• Cephanecigil, G. (2003). Tüm Çalışmaları. M. Vedad Tek: Kimliğinin İzinde Bir Mimar (323-384), Ed. Afife Batur, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Ceria, E. (1965). Annali Societá Salesiana Volume III Il Rettorato di Don Michele Rúa Parte II (1899-1910), Torino: Societa Editrice Internazionale.
• Cezar, M. (1991). XIX. Yüzyıl Beyoğlu’su, İstanbul: Ak Yayınları.
• Cossuto, G. (2007). Cronologia. Gli Italini Di Istanbul; Figure Communita e Istituzioni Dalle Riforme alla Republica 1839-1923. Torino: Fondazione Giovanni Agnelli.
• Çizmecioğlu Yücetürk, M. (2023), İki Şehir Arasında Bir Mimar: Constantinos Panagiotis Kyrıakides, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), İTÜ Mimarlık Anabilim Dalı, İstanbul.
• Evren, B. (28 Şubat 1999), Elveda Elhamra.. Cumhuriyet Dergi, (675), 2-3.
• Filmer, Cemil (1984), Hatıralar, İstanbul.
• Huart, C. ‘Turquie’, La Grande Encyclopedie, C. XXXI, 258.
• Indicateur Oriental Annuaire Almanach du Commerce 1885. Cervati, R.C. (Haz.), İstanbul: Cervati Frères & C.
• Işıksel, C. (1930’lar). Atatürk Elhamra Sineması’nda film izlerken. Cemal Işıksel Arşivi, Cumhuriyet Arşivi. İstanbul: The Annuaire Oriental and Printing Company Limited.
• İstanbulium.net: https://www.istanbulium.net/2016/04/alman-mavileri.html
• Jouannin, M.J.M. ve Van Gaver, M.J. (1840). L’univers Histoire et Description: Turquie, Paris: Firmin Didot Freres Editeurs.
• Journal de Constantinople, 1 Şubat 1862.
• Journal de Constantinople, 12 Ocak 1861.
• Journal de Constantinople, 12 Ocak 1861.
• Journal de Constantinople, 12 Ocak 1861.
• Journal de Constantinople, 14 Ekim 1864;
• Journal de Constantinople, 15 Ekim 1864.
• Journal de Constantinople, 17 Ocak 1862.
• Journal de Constantinople, 19 Ağustos 1864.
• Journal de Constantinople, 4 Kasım 1848
• Journal de Constantinople, 5 Şubat 1855.
• Journal de Constantinople, 6 Ağustos 1861.
• Kuruyazıcı, H. (2004). Beyoğlu’nun Tiyatroları. Geçmişten Günümüze Beyoğlu, İstanbul: Türkiye Anıt Çevre Turizm Değerlerini Koruma Vakfı Yayını, 661-672.
• La Turquie, 2 Ocak 1868.
• La Turquie, 9 Ekim 1868.
• Le Moniteur Oriental, 22 Mayıs 1893.
• Marmara, R. (2020). Osmanlı Başkentinde Bir Levanten Semti Galata Pera, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Mestyan, A. (2011), A Garden with Mellow Fruits of Refinement: Music Theatres and Cultural Politics in Cairo and Istanbul 1867-1892, (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Central European University, Budapeşte.
• Özçelik Yaşarlar, Y. (2019), Elhamra Pasajı koruma sorunlarının değerlendirilmesi, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
• Özgür Akçaoğlu, Ö. (2019), Elhamra Han’ın (Beyoğlu – İstanbul) Cephe Özellikleri, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), İTÜ Mimarlık Anabilim Dalı.
• Özuyar, A. (2013). Türk Sinema Tarihinden Fragmanlar (1896-1945), Ankara: Phoenix Yayınevi.
• Pozzo, V. (2010). La Tormentata Storıa Dell’opera Salesiana Nel Cuore Dell’ımpero Ottomano Fra Otto E Novecento. Ricerche Storiche Salesiane, C. XXIX, 227-285.
• Revue de Constantinople, 14 Mayıs 1875.
• Revue de Constantinople, 21 Mart 1875.
• Revue de Constantinople, 23 Mayıs 1875.
• Salt Research – a (2025). Pera’nın Haritası, Godeffroy. İstanbul, 1891. URL: https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/195740
• Salt Research – b (2025). Concordia Tiyatrosu’nun karşısında yer alan Théatre Cristal; Charles Edward Goad: Plan d’assurance de Constantinople. Vol. II- Péra & Galata. No: 39, IFEA, 1905. URL: https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/99239
• Sevengil, R. A. (1969). Opera San’atı ile İlk Temaslarımız. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
• Sevengil, R. A. (1976). Osmanlı Tiyatrosu, Kuruluşu- Gelişimi- Katkısı. Ankara: A.Ü. Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi.
• Şeni, N. (1991). Les levantins d’Istanbul à travers les récits des voyageurs du XIXᵉ siècle. Premiére rencontre internationale sur l’Empire ottoman et la Turquie moderne: Institut National des Langues et Civilisations Orientales, Maison des Sciences de l’Homme, 18-22 Janvier 1985 / ouvrage édité par Edhem Eldem et publié par l’Institut Français d’Études Anatoliennes, İstanbul: Isis, 161-170.
• Şenyurt, O. (2002), 1800-1950 Yılları Arasında İstanbul’da Faaliyet Gösteren Rum Mimarlar, (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), YTÜ Mimarlık Anabilim Dalı/ Mimarlık Tarihi ve Kuramı, İstanbul.
• Thalasso, A. (1899), Le Theatre Turc contemporain. Revue Encyclopedique, (C. 9, 1039).
• The Levant Herald, 14 Eylül 1868.
• The Levant Herald, 14 Ocak 1868.
• The Levant Herald, 18 Mart 1869.
• The Levant Herald, 2 Ocak 1868.
• The Levant Herald, 26 Kasım 1869.
• The Levant Herald, 27 Eylül 1869.
• The Times, Ocak 1839, 6.
• Toprak, Z. (1993), Altıncı Daire-i Belediye. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi (C. 1, 220-223). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Üsdiken, B. (1999). Beyoğlu’nda Eski Sinemalar, İstanbul: Akbank Kültür ve Sanat.
• Yüksel, İ. A. (1995), Ekrem Hakkı Ayverdi Biyografisi. Ekrem Hakkı Ayverdi Hatıra Kitabı İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti.