İstanbul’daki Erken Cumhuriyet Dönemi İlkokul Yapılarının Tip Projeler Üzerinden Analizi

Year 2025, Volume: 34 Issue: 2, 485 - 507, 30.12.2025

Burak Gürtekin , Arif Mısırlı

https://doi.org/10.29135/std.1713767

Abstract

Türkiye’de Cumhuriyet’in ilanı sonrasında eğitimin temel hak olarak tüm halka ulaştırılması amaçlanmış; fiziki alt yapının sağlanması ve tüm ülkeye yayılması hedeflenmiştir. Bu kapsamda Maarif Vekaleti içerisinde 1927 yılında inşaat bürosu kurulmuştur. Bu büro ile kırsal alanlarda okul yapılarının yaygınlaştırılmasının yanında kentlerde tip projeler oluşturulmuştur. Bu çalışmanın amacı Erken Cumhuriyet döneminde ülkenin en büyük kenti İstanbul’da inşa edilmiş tip planlamaya sahip ilkokul yapılarını belirlemek, yapıları plan tiplerine göre ayırmak ve mimari özelliklerini analiz etmektir. Bu kapsamda literatür taraması, gözlem ve doküman analizi ile veri toplanarak nitel araştırma yöntemi kullanılmıştır. Araştırma kapsamında, Erken Cumhuriyet döneminde İstanbul’da inşa edilen 22 ilkokul binası, inşa yılları, mimari üslupları, vaziyet planları, kat planları, cepheleri ve yapım teknikleri açısından incelenmiştir.
Çalışmaya dahil edilen tip projeler, planlama ve cephe karakterine göre A ve B olarak iki gruba ayrılmıştır. A tipi binalar da A1 ve A2 olarak değerlendirilmiştir. A1 ve A2 tipi okullar arasındaki fark sadece kat planındaki düşey sirkülasyonda ve cephedeki pencere formlarında görülmektedir. A1 tipi binalar, inşa yılları (1925-1926) ve kat planı ile cephe tasarımı dikkate alındığında Birinci Ulusal Mimarlık Akımı’nın izlerini taşırken; A2 tipi binalar 1927 yılından sonra inşa edilmiş ve cephe kurgusundaki pencerelerin kemerli tasarımı terk edilerek sadeleştirilmiştir. B tipi okullar ise daha küçük boyutlarının yanı sıra kat planı ve cephe tasarımı açısından A tipi okullardan farklılık göstermektedir. B tipi okul binaları, 1914 yılında Mimar Kemaleddin tarafından inşa edilen Göztepe İlkokulu ile benzerlik göstermektedir, ancak Göztepe İlkokulu Birinci Ulusal Mimarlık Akımı’nın izlerini taşırken, B Tipi okul binalarının cepheleri A2 Tipi okullar gibi sadeleştirilmiştir.
İncelenen okul binalarının yapım tarihleri ve mimari özellikleri analiz edildiğinde, Cumhuriyet’in getirmeye çalıştığı yeni politikanın etkileri görülmektedir. Cumhuriyet’in ilanından 1927 yılına kadar Mimar Kemaleddin ve Mimar Vedat gibi mimarların mimari anlayışı devam etmiştir. Ancak bu tarihten sonra Cumhuriyet’in birçok alanda getirdiği ya da getirmeye çalıştığı yenilikler gibi mimarlık alanında da yeni bir arayışa girilmiştir. 1927 yılında Ernst Egli’nin Maarif Vekâleti İnşaat Dairesi’nin başına getirilmesi ve Mimar Kemaleddin’in vefatıyla birlikte mimaride sadeleşme eğilimleri kendini göstermeye başlamıştır.
Cumhuriyet dönemi tip okul planlamasının temelini Osmanlı dönemi tip plan anlayışı oluşturmaktadır. İdadi yapılarının tip plan olarak tasarlanması ve kullanımlarına göre bölünmesi ile başlayan süreç, Birinci Ulusal Mimarlık Akımı’nın getirdiği ortak kat planı ve cephe kurgusu ile devam etmiştir. Bu geç Osmanlı mimari anlayışı, 1927’den sonra yeniden yorumlanıp sadeleştirilse de Cumhuriyet dönemine taşınmış ve 1940’lara kadar devam etmiştir. Tip projeler eğitimin kısa sürede halk tarafından görünür hale gelmesini sağlarken, Cumhuriyet’e özgü bir mimari üslubun oluşmasının gecikmesine ve aynı dönemde iki farklı üsluba (Birinci Ulusal Mimarlık Akımı ve modernleşme/sadeleşme eğilimleri) ait yapıların inşa edilmesine neden olmuştur.

Keywords

Erken Cumhuriyet Dönemi , İlkokul Yapıları , Tip Proje , İstanbul , Birinci Ulusal Mimarlık Akımı

Analysis of Early Republican Period Primary School Buildings in Istanbul Through Type Projects

Abstract

After the proclamation of the Republic in Türkiye, the primary goal was to guarantee education as a fundamental right and to create the necessary physical infrastructure throughout the country. In this context, a building department under the Ministry of Education (Maarif Vekâleti) was established in 1927, which enabled both the expansion of school buildings in rural areas and the creation of standardized designs in urban areas. The aim of this study is to identify primary school buildings from the early Republican era in Istanbul, classify them according to floor plan types and analyze their architectural features. The data was collected through literature review, observation and document analysis, using a qualitative research approach. Within this framework, 22 primary school buildings built in Istanbul in the early Republican period were evaluated. Looking at the construction dates and architectural features of the school buildings studied, one can see the effects of the new policy that the Republic was trying to introduce. From the proclamation of the Republic until 1927, it can be observed that the architectural understanding of architects such as architect Kemaleddin and architect Vedat continued and the school buildings were designed as a result of the planning understanding of the Ottoman period. With the appointment of Ernst Egli as head of the building department of the Ministry of Education (Maarif Vekâleti) in 1927, simplification tendencies began to manifest themselves in architecture and the understanding of architecture was reinterpreted and simplified and continued into the 1940s.

Keywords

Early Republican Period , Primary School Buildings , Type Project , İstanbul , First National Architectural Movement

Ethical Statement

This article was based on Burak Gürtekin’s master thesis, titled “Early Republican Period Primary School Buildings in Istanbul (1923-1945)” supervised by Assoc. Prof. Dr. Arif Mısırlı.

References

• Akçıl Harmankaya, N. Ç. (2024). İstanbul’da Erken Cumhuriyet Dönemi Eğitim Yapılarına Bir Örnek: Eski Beyazıt İlkokulu. Sanat Tarihi Dergisi, 33(2), 1051-1073. https://doi.org/10.29135/std.1517386
• Akyüz, Y. (2012). Türk Eğitim Tarihi. Ankara: Pegem.
• Anonim. (1930). İstanbul’da Yeni Yapılan İlk Mektepler. İstanbul Belediye Mecmuası, 74 (2), 54-56.
• Archive of Istanbul Regional Council for the Conservation of Cultural Property No. 1, (2022), Nüket Ercan Vocational and Technical Anatolian High School File.
• Archive of Istanbul Regional Council for the Conservation of Cultural Property No. 4, (2022a), Engin Sever Kindergarten File.
• Archive of Istanbul Regional Council for the Conservation of Cultural Property No. 4, (2022b), Ulubatlı Hasan Primary School File.
• Archive of Istanbul Regional Council for the Conservation of Cultural Property No. 4, (2022c), Akşemsettin Primary School File.
• Archive of Istanbul Regional Council for the Conservation of Cultural Property No. 6, (2022), Salacak Imam-Hatip Secondary School File.
• Aslanoğlu, İ. (1992). 1923-1950 Yılları Arasında Ankara’da Çalışan Yabancı Mimarlar. Ankara Konuşmaları, Ankara: Mimarlar Odası Ankara Şubesi Yayınları. 118-127.
• Atıcı, A. (2021). Sinop-Ayancık’ta Erken Cumhuriyet Dönemi İlkokul Binası: Kurtuluş İlkokulu (Mehmet Akif Ersoy Ortaokulu). Sanat Tarihi Dergisi, 30 (1), 435-455. https://doi.org/10.29135/std.752482
• Bozdoğan, S. (2002). Modernizm ve Ulusun İnşası. İstanbul: Metis Yayınları.
• Cengizkan, N. M. & Bancı, S. (2016). Gazi Eğitim Enstitüsü Renovasyonu. Ali Cengizkan, Selda Bancı, N. Müge Cengizkan (Ed.), Ersnt A. Egli: Türkiye’ye Katkılar: Yerel Yorumlar, Eğitimde Program, Pratiğin Muhasebesi, İstanbul: TMMOB Mimarlar Odası Yayınları.
• Ergin, O. N. (1977). Türk Maarif Tarihi. İstanbul: Eser Neşriyat.
• İstanbul Okulları Kılavuzu. (1936). İstanbul Kültür Direktörlüğü.
• Koçak, K. (2023). İstanbul’un Kadıköy İlçesinde Yer Alan Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi Eğitim Yapıları Üzerine Bir Değerlendirme. Turkish Online Journal of Design Art and Communication, 13(1), 87-107. https://doi.org/10.7456//11301100/007
• Kodaman, B. (1991). Abdülhamit Dönemi Eğitim Sistemi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
• Kul, F. N. (2011). Erken Cumhuriyet Dönemi İlkokul Binaları. Mimarlık Dergisi, 360, 66-71.
• Kul, F. N. (2016). Anadolu Kentleri İçin Okul Tipleri. Ali Cengizkan, Selda Bancı, N. Müge Cengizkan (Ed.), Ersnt A. Egli: Türkiye’ye Katkılar: Yerel Yorumlar, Eğitimde Program, Pratiğin Muhasebesi, İstanbul: TMMOB Mimarlar Odası Yayınları.
• Küçük, M. (2001). İstanbul Tarihi Yarımada ve Çevresinde Cumhuriyet Dönemi İlköğretim Okulları Mimarisi, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Yıldız Teknik Üniversitesi/Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
• Özden Öner, G. (2019). Konya Merkez ve İlçelerinde Erken Cumhuriyet Dönemi Eğitim Yapıları, Turkish Studies, 14 (3), 881-903. http://dx.doi.org/10.29228/TurkishStudies.22837
• Özgüven, H. B. (1989). Idadi Schools: Standard Secondary School Buildings in The Ottoman Empire (1884-1908), (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Boğaziçi Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Parlak, Ö. & Yaldız, E. (2017). Konya’da Erken Cumhuriyet Dönemi İlkokul Yapıları. Türk İslam Medeniyeti Akademik Araştırmalar Dergisi, 12 (24), 175-202.
• Parmaksız, E. (2008). II. Abdülhamid Dönemi (1876-1909) Eğitim Sistemi Eğitim Yapıları ve Askeri Rüşdiyeler, (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Yıldız Teknik Üniversitesi/Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
• Sahtiyancı, E. & Benli Yıldız, N. (2020). Erken Cumhuriyet Dönemi İlkokul Yapılarına Akçakoca’dan Bir Örnek: Orhan Gazi İlkokulu. Sanat Tarihi Dergisi, 29 (2), 589-603. https://doi.org/10.29135/std.678784
• Salt Archive, (2022a) Mustafa Şemsettin Şeniz. (Retrieved Date: 20.06.2022)
• URL: https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/407?locale=tr
• Salt Archive, (2022b) Bir okul projesi, Mimar Şemseddin imzalı. (Retrieved Date: 20.06.2022)
• URL: https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/192963
• Salt Archive, (2022c). Elevation of Akşemsettin Primary School. (Retrieved Date: 20.06.2022)
• URL: https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/192977
• Sayar, Z. (1936), Devlet İnşaatında Tip-Plan Usulünün Mahzurları, Arkitekt, 69, 259-260.
• Sayar, Z. (1950), Okul Binaları, Arkitekt, 227-228, 223-226, 237.
• Selah, Z. (1931a), Mektep İnşaatında (Plan-Tip) in Mahzurları, Arkitekt, 4, 124-125.
• Selah, Z. (1931b), Mektep Arsalarının İntibahında Bazı Esaslar, Arkitekt, 5, 160-161.
• Selah, Z. (1931c), Mektep İnşaatında İktisadi Düşünceler, Arkitekt, 6, 205-206.
• Selah, Z. (1931d), Mektep Binalarında Estetik, Arkitekt, 8, 253-254.
• Toptaş, R. (2020). II. Abdülhamid Dönemi (1876-1909) İdadi Yapıları (Türkiye Örnekleriyle), (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Pamukkale Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, Denizli.
• Turan, Ş. (2010). Tarihe Tanıklık Eden Okullar. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınevi.
• Ünal, U. (2016). III. Selim’den Meşrutiyet’e Osmanlı’da Eğitim. Kırpık, G., Ünal, U., Işık, H., Demirtaş, B., Tokdemir, M. A., Birbudak, T. S., Akyol, H., (Ed.). Türk Eğitim Tarihi El Kitabı içinde (ss. 151-172). Ankara: Grafiker.
• Yavuz, Y. (1981). Mimar Kemaleddin ve Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi, Ankara: Orta Doğu Teknik Üniversitesi Yayınları.
• Yayım, A., Yaşar M., Duru, S. Z., Gökçe, H., Kandemir, H. Y., Albayrak, H., Aydın, E., Güler, F.,
• Tuncay, A. (1998). Cumhuriyetimizin 75. Yılında İstanbul Eğitim Belgeseli. İstanbul: T.C. Milli Eğitim Bakanlığı.
• Yazıcı Metin, N., Şahin, S., Sönmezer, Ş., Seçkin, S., Aytaç, N. (2023). İstanbul Fatih’te Birinci Ulusal Mimarlık Üslubundaki Eğitim Yapıları. Sanat Tarihi Yıllığı(32), 453-513. https://doi.org/10.26650/sty.2023.1215857