Ahmed Gazi Bey’in İnşa Ettirdiği Ve Ona Atfedilen Yapılardaki Taçkapılar Ve Giriş Açıklıkları Üzerine Bir Değerlendirme

Abstract

Menteşeoğulları Beyliği’nin önemli yöneticilerinden biri olan Ahmed Gazi Bey, inşa ettirdiği eserlerle dönemin kültürel mirasına büyük katkılar sunmuştur. Beçin Ahmed Gazi Medresesi ile Milas Ahmed Gazi Camii’nin taçkapıları üzerine yerleştirilmiş kitabelerinden söz konusu yapıları onun yaptırdığı öğrenilmektedir. Bununla birlikte Ahmed Gazi’nin, Eski Çine Ahmed Gazi Camii ve Balat Ahmed Gazi Zaviyesi’nin banisi olduğu kabul edilmektedir. Milas Ahmed Gazi Camii’nde giriş açıklıklarıyla beraber bir taçkapı inşa edilmiştir. Eski Çine Ahmed Gazi Camii’nde sadece giriş açıklıkları bulunurken, Beçin Ahmed Gazi Medresesi ve Balat Ahmed Gazi Zaviyesi’nde ise taçkapı örnekleri yer almaktadır. Yapıların taçkapıları ve giriş açıklıkları düz lentonun yanı sıra basık veya sivri kemerli olmak üzere farklı biçimlerde tasarlanmıştır. Beçin Ahmed Gazi Medresesi’nin eyvan biçiminde tasarlanan taçkapısı, abidevi boyutuyla Anadolu Selçuklu mimarisine bağlanırken; sivri kemer demetiyle Akdeniz Havzası’nda Kıbrıs, Rodos, Suriye, Mısır ve İtalya’daki Gotik yapılarla benzerlik göstermektedir. Milas Ahmed Gazi Camii’nin taçkapısı da eyvanı anımsatan formuyla Anadolu Selçuklu mimarisiyle paralellik göstermektedir. Yapıların taçkapıları, sergilediği bahsi geçen özelliklerle Menteşeoğulları ve Beylikler dönemine damgasını vuran örneklerdendir. Balat Ahmed Gazi Zaviyesi’nin taçkapıları kısmen ayakta olup anıtsal boyutlarda tasarlanmışlardır. Söz konusu unsurlarda inşa malzemesi olarak mermer, kesme taş, moloz taş ve tuğla kullanılmıştır. Ayrıca devşirme mermer ve blok taşlar da tercih edilmiştir. Bu yapıların taçkapıları ve giriş açıklıkları, bölgenin mimari gelişiminde önemli rol oynamakla birlikte sanatsal bağlamda da dikkat çekmektedir. Menteşeoğulları Beyliği’nin mimari eserleri arasında Ahmed Gazi Bey’in yaptırdığı ve ona atfedilen yapılardaki taçkapılar ve giriş açıklıkları ilk kez doğrudan bu çalışma bağlamında incelenmiş olup Türk-İslam Sanatı içerisindeki yeri tespit edilmeye çalışılmıştır.

Keywords

• Menteşeoğulları
• Ahmed Gazi Bey
• Mimari
• Taçkapı
• Giriş Açıklığı

An Evaluatıon 0f the Portals and Entrance Openings in the Structures Built by and Attributed to Ahmed Gazi Bey

Abstract

Ahmed Gazi Bey, one of the important rulers of the Menteşeoğulları Principality, made great contributions to the cultural heritage of the period with the works he built. It is learned from the inscriptions placed on the portals of Beçin Ahmed Gazi Madrasa and Milas Ahmed Gazi Mosque that he had these structures built. However, it is accepted that Ahmed Gazi built the Eski Çine Ahmed Gazi Mosque and Balat Ahmed Gazi Zawiya. The inscriptions on the portals of Beçin Ahmed Gazi Madrasa and Milas Ahmed Gazi Mosque appear as historical records showing the identity, construction date and patron of the buildings. A portal was built along with the entrance openings in the Milas Ahmed Gazi Mosque; there are entrance openings in the Eski Çine Ahmed Gazi Mosque and examples of portals can be seen in the Beçin Ahmed Gazi Madrasa and the Balat Ahmed Gazi Zawiya. These architectural elements belonging to the buildings in question vary with their location, form, material and ornamentation features. For example, while the portals of this period were built in a projecting form, the entrance openings placed in the north, east and west directions of the mosques were built on the same plane as the main walls. The portals and entrance openings of the buildings were designed in different shapes, including flat lintels as well as flat or pointed arches. The portal of Beçin Ahmed Gazi Madrasa, designed in the form of an iwan, connects to Anatolian Seljuk architecture with its monumental size; with its bunch of pointed arches, it is similar to the Gothic structures in Cyprus, Rhodes, Syria, Egypt and Italy in the Mediterranean Basin. The portal of Milas Ahmed Gazi Mosque also shows similarity with Anatolian Seljuk architecture with its form reminiscent of an iwan. The portals of the buildings are among the examples that left their mark on the Menteşeoğulları and Principalities period with the mentioned features. The opening of the portal of Beçin Ahmed Gazi Madrasa to the south has made its facade more prominent. On the other hand, although the portals opening in two directions in a single space of the Balat Ahmed Gazi Zawiya have been greatly damaged, it is understood from the ruins that have survived to the present day that they were built on a monumental scale. These portals have a remarkable feature among the structures in the zawiya group. Marble, cut stone, rubble stone and brick were used as construction materials in these elements. In addition, marble and block stones were preferred as spolia materials. The portals and entrance openings of these structures play an important role in the architectural development of the region and are also of notable importance in terms of artistic value. Among the architectural works of the Menteşeoğulları Principality, the portals and entrance openings of buildings constructed by or attributed to, Ahmed Gazi Bey were directly examined for the first time in the context of this study and was made to elucidate their place within Turkish-Islamic art.

Keywords

• Menteşeoğulları Principality
• Ahmed Gazi Bey
• Architecture
• Portal
• Entrance Opening

References

1. Akarca, A. ve Akarca, T. (1954). Milas. İstanbul: İstanbul Matbaası.
2. Akmaydalı, H. (1985). Niğde Sungurbey Camii, Vakıflar Dergisi, (19), 147-178. Doi: https://isamveri.org/pdfdrg/D00143/1985_19/1985_19_AKMAYDALIH.pdf
3. Aktuğ Kolay, İ. (2017). Batı Anadolu 14.Yüzyıl Beylikler Mimarisinde Yapım Teknikleri. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayını.
4. Arel, A. (1968). Menteşe Beyliği Devrinde Peçin Şehri, Anadolu Sanatı Araştırmaları (I), İTÜ Mimarlık Fakültesi, 69-100.
5. Arel, A. (2014). Bir Temellük Aracı Olarak Mimarlık: Menteşe Beyliği Örneği, H. B. Konyar & N. Yavuzoğlu Atasoy (Yayına Haz.), Beylikler Dönemi Kültür ve Sanatı (16-17 Nisan 2003 Sempozyum Bildirileri), (s.43-82). İstanbul: Sanat Tarihi Derneği Yayınları.
6. Arseven, C. E. (1947). Kapı, Sanat Ansiklopedisi (Cilt: II), İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
7. Arseven, C. E. (1975). Taçkapı, Sanat Ansiklopedisi (Cilt: IV), İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
8. Aslanapa, O. (1977). Yüzyıllar Boyunca Türk Sanatı (14. Yüzyıl). İstanbul: MEB Yayınları.

9. Aslanapa, O. (1989). Türk Sanatı. İstanbul: Remzi Kitabevi.
10. Avcı, S. (2004). Ben İlim Şehriyim Ali de Onun Kapısıdır Hadisi Üzerine, Marife Dini Araştırmalar Dergisi, 4(3), 355-364. Doi: https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2218574
11. Baş, A. (1989). Beylikler Dönemi Hanları, (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Selçuk Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.
12. Baykara, T. (1999). Balat Şehri Yapıları (XVI. yüzyıl sonlarında). Tarih İncelemeleri Dergisi, (14), 1-9. Doi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/58427
13. Bayram, F. (1991). Kayseri-Bünyan Ulu Camii, Türk Arkeolojisi ve Etnografya Dergisi, (69), 73-98. Doi: https://dergipark.org.tr/en/pub/turketnografyadergisi/issue/67084/1047828
14. Bilget Fataha, E. (2010). Karamanoğlu Beyliği Yapılarında Mimari Süsleme, (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Hacettepe Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
15. Çakmak, Ş. (2001). Erken Osmanlı Dönemi Mimarisinde Taçkapılar (1300-1500). Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı.
16. Çakmak, Ş. (2013). Muğla Cami ve Mescitler (1.Baskı), Muğla: Muğla Belediyesi Kültür Yayınları 12.
17. Çaycı, A. (2004). Korkuteli (İstanoz) Tarihi ve Korkuteli Alaaddin Camii Üzerine Bir Araştırma, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (16), 107-128. Doi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/sutad/issue/26280/276918
18. Çaycı, A. (2017). İslam Mimarisinde Anlam ve Sembol. Konya: Palet Yayınları.
19. Çilek, Ü. (2021). Beyşehir Eşrefoğlu Camii Taçkapısının Özgün Bezemeleri, Lale Kültür, Sanat ve Medeniyet Dergisi, 34-50. Doi: https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1780116
20. Çoruhlu, Y. (2001). Kapı, TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt: 24, s. 341, 342). İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi. URL: https://islamansiklopedisi.org.tr/kapi [Erişim Tarihi: 12.10.2025]
21. Demir, A. (2018). Beçin Adı ve Tarihi, R. H. Ünal (Haz.), Beçin Kazılarının 15 Yılı (1995-2009), (s. 15-24). Muğla: Muğla Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları.
22. Demiralp, Y. (1999). Erken Dönem Osmanlı Medreseleri (1300-1500). Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı.
23. Duran, R. (1995). Menteşe Beyliği Mimarisi I-II, (Yayımlanmış Doktora Tezi), Dokuz Eylül Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
24. Duran, R. (2003). Ortaçağ Türk Mimarisinin Önemli Bir Eseri: Eski Çine-Ahmed Gazi Camii, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (10), 493-506. Doi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/susbed/issue/61774/923532
25. Duran, R. (2007). Taş Vakfiyeleriyle Milas Ulu (Ahmed Gazi) Camii, M. Denktaş & O. Eravşar (Ed.), Sanat Tarihi Araştırmaları Prof. Dr. Haşim Karpuz’a Armağan, (s.187-201). Konya: Kıvılcım Kitabevi.
26. Durukan, A. (1988). Balat İlyas Bey Camii (1.Baskı), Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
27. Durukan, A. (2014a). Beylikler Dönemi Kültür Ortamından Kesit, Sanat Tarihi Araştırmaları Kültürel Kimlikte Gelenek, Çeşitlilik ve Değişim Prof. Dr. Hakkı Acun Armağanı, Turkish Studies, IX(10), 391-502.
28. Durukan, A. (2014b). Menteşe Beyliği Zamanında Balat, H. B. Konyar & N. Yavuzoğlu Atasoy (Yayına Haz.) Beylikler Dönemi Kültür ve Sanatı (16-17 Nisan 2003 Sempozyum Bildirileri), (s. 83-134). İstanbul: Sanat Tarihi Derneği Yayınları.
29. Dülgerler, O. N. (2006). Karamanoğulları Dönemi Mimarisi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
30. Emecen, F. M. (2011). Beylikler Döneminde Batı Anadolu: Menteşeoğulları ve İlyas Bey, M. B. Tanman & L. Kayhan Elbirlik (Ed.), Balat İlyas Bey Külliyesi, (s.31-37). İstanbul: SÖKTAŞ.
31. Erincin, Ö. ve Erat, B. (1987). Milas Ulu Cami ile İlgili Çalışmalar, Vakıf Haftası Dergisi, (5), 107-126. Doi: https://isamveri.org/pdfdrg/D00471/1987/1987_5_ERINCIN_ERAT.pdf
32. Eroğlu Bilgin, S. (2017). Batı Anadolu Beyliklerinde Bezeme Anlayışı (Camiler), Ankara: Gece Kitaplığı.
33. Eroğlu, Z. (2018). Muğla Tarihi, (4. Baskı), Muğla: Muğla Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları 13.
34. Ersoy, B. (1988). Bergama Ulu Cami, Sanat Tarihi Dergisi, 4(4), 57-66.
35. Eyice, S. (1989). Ahmed Gazi Camii, TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt. 2, s.68-69). İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi. URL: https://islamansiklopedisi.org.tr/ahmed-gazi-camii [Erişim Tarihi: 30.04.2025]
36. Görür, M. (2002). Beylikler Dönemi Mimarisinde Taş Süsleme Programı, Türkler, Cilt:8, 46-54.
37. Güney, G. (1998). Batı Anadolu Bölgesinde (Aydın, İzmir, Manisa) Beylikler Dönemine Ait Özellikli Altı Camiinin Süslemeleri, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Dokuz Eylül Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
38. Hakses, A. R. (1999). Muğla Menteşe Büyükleri. Muğla: Muğla Valiliği İl Kültür Müdürlüğü.
39. Keçiş, M. (2016). Menteşeoğlu İlyas Bey Tarafından Venediklilerin Girit Dukası Marco Faledro’ya Verilen 24 Temmuz 1403 Tarihli Ahidname, A. Çevik & M. Keçiş (Ed.), Menteşeoğulları Tarihi, 25-27 Nisan 2012-Muğla (Bildiriler), (s.165-180). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
40. Kızıl, A. (2002). Uygarlıkların Başkenti Mylasa ve Çevresi. Milas: Milas Belediyesi Kültür Yayınları.
41. Kuban, D. (1978). 100 Soruda Türkiye Sanatı Tarihi, İstanbul: Gerçek Yayınevi.
42. Kuban, D. (2009). Osmanlı Mimarlığı, H. İnalcık ve G. Renda (Yayına Haz.), Osmanlı Uygarlığı (Cilt 2), (s. 627-697), Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
43. Mete, Z. (2004). Menteşe, TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt.29, s.150-152). İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi. URL: https://islamansiklopedisi.org.tr/mentese [Erişim Tarihi: 06.10.2025]
44. Orbeyi, N. (2020). Mimar Sinan Yapılarında Çevre Duvarının Bir Bileşeni: Kapı, History Studies, 12(1), 211-225.
45. Ödekan, A. (1993). Cümle Kapısı, TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt:8, s.115, 116). İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi. URL: https://islamansiklopedisi.org.tr/cumle-kapisi [Erişim Tarihi: 11.10.2025]
46. Öney, G. (1989). Beylikler Devri Sanatı XIV.-XV. Yüzyıl, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
47. Önkol Ertunç, Ç. (2016). Anadolu Selçuklu Dönemi Yapılarında Tezyinat, (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Süleyman Demirel Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, Isparta.
48. Önkol Ertunç, Ç. (2018). Karamanoğulları Beyliği Sanatsal Faaliyetleri ve Hacıbeyler Camisi Örneği, Ulakbilge Sosyal Bilimler Dergisi, 6(30), 2018, 1624-1634. Doi: https://isamveri.org/pdfdrg/G00975/2018_30/2018_30_ERTUNCCO.pdf
49. Pektaş, K. (2021). Karia’dan Menteşe’ye: Güneybatı Anadolu’nun Yeni Hâkimleri ve Eserleri, O. C. Henry ve A. B.-Henry (Haz.), Karialılar: Denizcilerden Kent Kuruculara, (s.78-93). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
50. Pektaş, K. (2024). Menteşeoğulları Dönemi Bağlamında Anadolu-Kıbrıs Sanat İlişkileri, O. Meşeli (Yayına Haz.), 9. Uluslararası Türk Kültürü Kongresi, Yurt Dışı Türk Kültür Varlıkları “Kıbrıs”-Kıbrıs Bildirileri (s.267-285). Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayını.
51. Pektaş, K. ve Karaçay, O. (2021). Bir Tarih Hazinesi Beçin Kalesi, İstanbul: Kültür Sanat Basımevi.
52. Semerci, F. ve Özkafa, A. (2020). Anadolu Selçuklu Medreselerinde Mekân ve Cephe Kalitesinin Analizi: Konya Medreseleri Örneği. İslam Medeniyeti Araştırmaları Dergisi 5(1), 58-90. Doi: https://doi.org/10.20486/imad.693366
53. Sevim, A. ve Yücel, Y. (1989). Türkiye Tarihi (Fetih, Selçuklu ve Beylikler Dönemi), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
54. Sözen, M. (1970). Anadolu Medreseleri (Selçuklu ve Beylikler Devri Cilt: 1). İstanbul: İTÜ Yayınları.
55. Şahin, M. K. (2015). Anadolu Selçuklu Dönemi Camileri/Boyuna Düzenlemeli Camiler, Ankara: Merdiven Yayın: 32.
56. Şahin, M. K. (2018). Konya ve Çevresinde Bulunan Anadolu Selçuklu Dönemine Ait Bazı Hanlar Üzerine Yorumlamalar, History Studies, 10(5), 173-224. Doi: https://www.historystudies.net/konya-ve-cevresinde-bulunan-anadolu-selcuklu-donemine-ait-bazi-hanlar-uzerine-yorumlamalar_1154
57. Şahin, M. K. (2024). Bafa Gölü Çevresinden Beylikler Dönemine Ait Bazı Hanlar Üzerine Düşünceler, G. Eren & A. Kalkan (Ed.), DİDİM Tarih- Kültür- Turizm, (s.295-335). İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
58. Şaman Doğan, N. ve Bilget Fataha, E. (2001). Karamanoğulları Medreselerine Tarihsel Bir Yaklaşım: Ermenek Tol, Karaman Hatuniye/Melek Hatun ve Niğde Ak Medreseleri, Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi (14), 95-118. Doi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/turkiyat/issue/16671/519036
59. Şaman Doğan, N. ve Yazar, T. (2007). Ortaçağ Anadolu Türk Mimarisinde Devşirme Malzeme Kullanımı, Edebiyat Fakültesi Dergisi, 25(1), 209-230. Doi: https://dergipark.org.tr/en/pub/huefd/issue/41204/504982
60. Tanman, B. (2005). 14. ve 15. Yüzyıllarda Anadolu Türk Mimarlığında Gotik Etkiler, (A. Ağır, D. Mazlum & G. Cephanecigil (Ed.), Afife Batur’a Armağan: Mimarlık ve Sanat Tarihi Yazıları (s.213-225). İstanbul: Literatür Yayınları.
61. Turkan, Z. ve Özburak, Ç. (2018). Lefkoşa Tarihi Kent Dokusunda “Selimiye Meydanı”, Journal Of History Culture And Art Research, 7(2), 430-443. Doi: https://www.researchgate.net/publication/326149329_Lefkosa_Tarihi_Kent_Dokusunda_Selimiye_Meydani
62. Uzunçarşılı, İ. H. (1929). Kitabeler. İstanbul: Devlet Matbaası.
63. Uzunçarşılı İ. H. (1969). Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu ve Karakoyunlu Devletleri. Ankara.
64. Ünal, R. H. (1982). Osmanlı Öncesi Anadolu-Türk Mimarisinde Taçkapılar. İzmir: Ticaret Matbaacılık T.A.Ş.
65. Ünal, R. H. (1999). Ahmed Gazi Medresesi, G. Öney & R. H. Ünal (Yayına Haz.), Akdeniz’de İslam Sanatı, Erken Osmanlı Sanatı, Beyliklerin Mirası, (s.43, 44). İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
66. Ünal. R. H. (2001). Birgi Tarihi, Tarihî Coğrafyası ve Türk Dönemi Anıtları. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
67. Ünal, R. H. (2018). Beçin Kazılarının 15 Yılı (1995-2009). Muğla: Muğla Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları 7.
68. Vakıflar Genel Müdürlüğü (1983). Türkiye Vakıf Abideleri ve Eski Eserler I (İlaveli 2. Baskı), Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları.
69. Varlık, M. Ç. (2006). Menteşeoğulları Beyliği, A. Y. Ocak & A. U. Peker (Ed.), Anadolu Selçukluları ve Beylikler Dönemi Uygarlığı 1, (s.149-151). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
70. Wittek, P. (1999). Menteşe Beyliği 13- 15 İnci Asırda Garbi Küçük Asya Tarihine Ait Tetkik. (O.Ş. Gökyay, Çev.), Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
71. Yavaş, A. (2015). Anadolu Selçuklu Veziri Sahip Ata Fahreddin Ali’nin Mimari Eserleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
72. Yavaş, D. (2012). Bursa Ulu Cami, TDV İslâm Ansiklopedisi  (Cilt:42, s.88-89). İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi. URL: https://islamansiklopedisi.org.tr/ulucami#11-bursa-ulucamii [Erişim Tarihi: 13.10.2025]
73. Yavuz, M. (2020). Mardin Artuklu Cami ve Medreselerinde Taç Kapılar, (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Anadolu Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eskişehir.
74. Yavuz, N. (2020). Anadolu’da Beylikler Dönemi-Siyasi Kültür ve Tarih-(Genişletilmiş 4.Baskı). Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
75. Yiğit, A. (2009). XVI. Yüzyıl Menteşe Livası Vakıfları. Ankara: Barış Platin Kitabevi.
76. Zıvlak, H. (2021). Beyşehir Zamana Yolculuk Dükkânında Bulunan Geleneksel Konut Mimarisine Bağlı Ahşap Kapı Kanatları, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Necmettin Erbakan Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.