Phrygialı Aziz Tryphōn: Hagiografik Geleneği, Kültünün Kökenleri ve Bizans Sanatındaki İkonografik Temsilleri

Abstract

Erken Hristiyanlık Dönemi, Anadolu’nun Hristiyanlaşma sürecinin en dikkat çekici ve dönüştürücü evrelerinden biridir. İsa Mesih’in öğretilerini benimseyen havariler ve müritleri, bu yeni inancı tanıtmak ve yaymak adına büyük bir özveriyle hareket etmişlerdir. Anadolu’nun farklı bölgelerinde yaşayan Paganlar ve Yahudiler, yüzyıllar içinde Hristiyanlığın artan etkileriyle karşı karşıya kalmıştır. Hristiyanlığın toplum içinde yayılmasından rahatsız olan Yahudi toplulukları, zamanla Roma yönetimini İsa Mesih’e inananlara karşı kışkırtarak onların çeşitli cezalar almalarına neden olmuşlardır. Bu süreçte, İsa Mesih ve havarilerin izinden giden birçok dinî figür Erken Hristiyanlık Dönemi’nde öne çıkarak inançlarını yayma uğruna büyük fedakârlıklar göstermiştir. Bu liderlerin yaşam öyküleri ve öğretileri, yalnızca Hristiyanlığı benimseyen figürler olmadıklarını, yaşadıkları coğrafyanın kültürel ve toplumsal izlerini de taşıdıklarını ortaya koymuştur. Özellikle Anadolu’nun kırsal bölgelerindeki Pagan geleneklerin ve yerel inanışların, Hristiyan pratiklerle iç içe geçtiği anlaşılmaktadır. Bu bağlamda, Phrygia kırsalında küçük bir köyde doğan Aziz Tryphōn, III. yüzyıl Anadolu’sunun en önemli Hristiyan figürleri arasında görülür. Hayatı boyunca özellikle şifacılığı ve mucizeleriyle tanınan Tryphōn, “anargyros” yani ihsan eden sıfatıyla anılan azizlerden biri olmuştur. Erken dönem Hristiyan şeytan kovucularından biri olarak da öne çıkan Aziz’in, Hristiyan inancına göre en büyük mucizelerinden biri, Roma İmparatoru Gordianus’un (İS. 238-244) kızını ele geçiren iblisi kovarak genç kızı iyileştirmesidir. Bu olay, Aziz Tryphōn’un şöhretinin halk arasında hızla yayılmasını sağlamış ve onun Anadolu’daki Hristiyan misyonerlik faaliyetlerinde etkili bir figür olarak anılmasına katkı sağlamıştır. Ancak İmparator Decius’un (İS. 249-251) Hristiyanlara karşı politikaları, Aziz Tryphōn’un da Roma İmparatorluğu tarafından tehdit olarak görülmesiyle sonuçlanmıştır. İnancından vazgeçmeyi reddeden Aziz, Nikaia’da (günümüz İznik) çeşitli işkencelere maruz kalmış ve başı kesilerek martyr edilmiştir. Aziz Tryphōn’un kültü yalnızca şifa mucizeleri ile sınırlı kalmamıştır. Phrygia gibi bağcılığıyla ünlü bir coğrafyada yaşadığı için, halk arasında üzüm ve bağlarla özdeşleşen bir figür haline gelmesini de sağlamıştır. Verimli toprakları ve üzüm bağlarıyla ünlü olan bu bölgede, Aziz Tryphōn’un bağların ve bağcılığın koruyucusu olarak kabul edilmesi oldukça dikkat çekicidir. İkonografik tasvirlerinde sıklıkla bir asma yaprağı ya da “kladeutērion” olarak adlandırılan budama bıçağıyla betimlenmesi, Aziz Tryphōn’un bağcılıkla olan derin ve sembolik ilişkisini de açıkça ortaya koymaktadır. Bu semboller, kadim Anadolu kültüründe şarap ve üzümle özdeşleşen Pagan tanrısı Dionysos ile Hristiyan azizi Tryphōn arasında belirli paralellikler kurulduğunu göstermektedir. Bu bağlamda, Hristiyanlık öncesi inançlardan miras kalan bazı motiflerin ve pratiklerin, Aziz Tryphōn’un kültü içinde yaşamaya devam ettiği görülmektedir. Orta Bizans Dönemi’nde kırsal kimliğiyle öne çıkan Aziz Tryphōn, Nikaia’da zambak çiçeği mucizesi gerçekleştirmiştir. İmparator II. Theodoros Laskaris Devri’nde yaşanan mucize, dönemin sikkelerinde zambak motifi ve Aziz Tryphōn tasviri ile kendini göstermiş, Aziz’e ait kültün Laskarisler Devri’ndeki kutsallığını vurgulamıştır. Öte yandan, kırsal bölgelerde tarım ve hayvancılıkla geçinen köy halkı, Aziz Tryphōn’u onurlandırmak amacıyla onun adına çeşitli mabetler inşa etmiştir. Bu yapılar, yalnızca dinî işlevleriyle değil, ikonografik programlarıyla da dikkat çekmektedir. Aziz Tryphōn’un yanı sıra kırsal yaşamla özdeşleşen diğer azizlerin tasvirlerine de yer verilen bu yapılar, halkın dinî ve kültürel yaşamında önemli bir rol üstlenmiştir. Aziz Tryphōn’un tarımsal bereketle ilişkilendirilmesi, onu şifacılığının yanında kırsal yaşamın koruyucusu olarak da öne çıkarmıştır. Çalışma kapsamında, Aziz Tryphōn’un Hristiyanlık tarihindeki yeri, mucizeleri, ikonografik temsilleri ve inanç pratikleri üzerindeki etkisi ele alınmıştır. Ayrıca, Anadolu ve Balkanlar’daki kırsal hayat ve bağcılıkla ilişkisi üzerinden, azize atfedilen kültün kökenleri incelenerek değerlendirilmiştir.

Keywords

• Aziz Tryphōn
• Hagiografi
• İkonografi
• Bağcılık
• Anadolu azizleri
• Anadolu kültleri

Saint Tryphōn of Phrygia: Hagiographical Tradition, Origins of His Cult and Iconographic Representations in Byzantine Art

Abstract

This study focuses on Saint Tryphōn, an important figure in Anatolia during the early Christian period. Saint Tryphōn, born in the Phrygian countryside, was particularly known as a healer and miracle-worker, and belonged to a group of people known as “anargyros” (bestower). His most important miracle was the healing of the daughter of the Emperor Gordian by casting out the demon that had possessed her. This event caused the saint’s fame to spread and the Christian faith to be embraced more and more by the people. However, the persecution of Christians by the Emperor Decius meant that St Tryphōn was perceived as a threat by the Roman Empire, and the saint was eventually executed and martyred in Nicaea. St. Tryphōn’s association with viniculture made him known as the protector of vineyards and associated with Dionysus, an ancient god of Anatolia. During the reign of Emperor Theodoros II Doukas Laskaris, lilies miraculously bloomed in his sanctuary in the city of Nicaea, of which he was the patron, and coins of the time featured the saint and lily motifs. Not only in Anatolia, but also in the rural areas of the Balkan geography, the inhabitants built many shrines dedicated to Saint Tryphōn with iconographic representations of the saint in order to honour him. The paper examines the role of Saint Tryphōn in the history of Anatolian Christianity, his place in Byzantine depictions and iconography, his influence on people’s religious practices, and his links with rural life.

Keywords

• Saint Tryphōn
• Hagiography
• Iconography
• Viniculture
• Anatolian saints
• Anatolian cults

References

1. Antonopoulou, T. (1997). The Homilies of the Emperor Leo VI. Leiden-New York-Köln: Brill.
2. Baş, O. F. (2019). “Dinarlı Aziz Trifon”, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 22(2), 345-350. Doi: https://doi.org/10.32709/akusosbil.560464.
3. Becker, U. (Ed.). (1994), The Continuum Encyclopedia of Symbols, (L. W. Garmer, Trans.). New York: Continuum.
4. Bibliotheca Vaticanae (1907). Il Menologio di Basilio II (Cod. Vaticano Greco 1613). Torino: Fratelli Bocca.
5. Brilliant, R. (1979). The classical realm: mythology. In K. Weitzmann (Ed.), Age of spirituality: Late Antique and Early Christian art, Third to Seventh Century (pp. 126-131). New York: Princeton University Press.
6. Brown, R. E. (1988). The Gospel and Epistles of John: A Concise Commentary. Minnesota: The Liturgical Press.
7. Buchwald, H. (1979). “Lascarid Architecture”, Jahrbuch der Österreichischen Byzantinistik 28, 261-296.
8. Byzantine Monthly Menaion (2005), February. Pittsburgh: Metropolitan Cantor Institute. https://mci.archpitt.org/sheetmusic/general/Menaion_February.pdf (Access date: 30.08.2025).

9. De Cavalieri, P. F. (1908). Hagiographica. Roma: Tipografia Vaticana.
10. De Smedt, C., De Backer, I., Van Ortroy, F., Van Den Gheyn, I., Delehaye, H., & Poncelet, A. (1902). Analecta Bollandiana, 21. Bruxelles.
11. Delehaye, H. (1902). Propylaeum ad Acta Sanctorum Novembris/Synaxarium Ecclesiae Constantinopolitanae. Bruxelles.
12. Ermiş, Ü. M. (2009). İznik ve Çevresi Bizans Devri Mimari Faaliyetinin Değerlendirilmesi, (Yayımlanmamış Doktora Tezi), İstanbul Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
13. Eyice, S. (1949). “İznik’de Bir Bizans Kilisesi”, BELLETEN 13(49), 37-48.
14. Foss, C. (1991). “Nicaea”. In A. Kazhdan (Ed.), The Oxford Dictionary of Byzantium (Vol. 2, pp. 1463-1464). New York-Oxford: OUP.
15. Gerstel, S. E. J. (2005). “The Byzantine village church”. In J. Lefort, C. Morrison, J.-P. Sodini (Eds.), Les villages dans L’empire Byzantin IVe-XVe siècle (pp. 165-178). Lethielleux.
16. Gerstel, S. E. J. (2015). Rural lives and landscapes in Late Byzantium (Art, archaeology and ethnography). New York: Cambridge University Press.
17. Göktürk, İ. B. (2021). “Bizans taş eserlerinde zambak (fleur-de-lis) motifi: Tipolojik bir değerlendirme”. SDÜ Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 52, 163-181.
18. Greenfield, R. (1992). “Fallen into outer darkness: Later Byzantine depictions and conceptions of the devil and the demons”. Etnofoor 5(1/2), 61-80.
19. Grierson, P. (1982). Byzantine Coins. Berkeley-Los Angeles: University of California Press.
20. Halkin, F. (1957). Bibliotheca Hagiographica Graeca, 2. Bruxelles.
21. Hamilton, M. (1910). Greek Saints and their festivals. Edinburgh-London: William Blackwood and Sons.
22. Hendy, M. F. (1999). Catalogue of the Byzantine coins in the Dumbarton Oaks Collection and in the Whittemore Collection. A. R. Bellinger & P. Grierson (Eds.), 4/2. Washington: Dumbarton Oaks Research Library and Collection.
23. Hostetler, B. (2016). The function of text: Byzantine reliquaries with epigrams, 843-1204, (Unpublished dissertation), Florida State University College of Fine Arts, USA.
24. Hronas, G. (1999). The holy unmercanery doctors, the saint anargyroi physicians & healers of the Orthodox Church. Minnesota: Light & Life Publishing.
25. James, E. B. (1870). “Euphrates”. In W. Smith (Ed.), Dictionary of Greek and Roman Geography (Vol. 1, pp. 875-877). Boston: Little, Brown, and Company.
26. Karpozilos, A. & Cutler, A. (1991). “Cross: The Cross in Everyday Life”. In A. Kazhdan (Ed.), The Oxford Dictionary of Byzantium (Vol. 1, p. 550-551). New York-Oxford: OUP.
27. Kazhdan, A. (1991). “Exorcism”. In A. Kazhdan (Ed.), The Oxford Dictionary of Byzantium (Vol. 2, p. 771). New York-Oxford: OUP.
28. Kazhdan, A., & Ševčenko, N. P. (1991). “Chlamys”. In A. Kazhdan (Ed.), The Oxford Dictionary of Byzantium (Vol. 1, p. 424). New York-Oxford: OUP.
29. Kazhdan, A., & Ševčenko, N. P. (1991). “Good Shepherd”. In A. Kazhdan (Ed.), The Oxford Dictionary of Byzantium (Vol. 2, p. 860). New York-Oxford: OUP.
30. Köroğlu, G. (2024). “Bizans tasvir sanatında şeytan ve kötü ruhlar”. Palmet Dergisi 6, 42-52. Doi: https://doi.org/10.5281/zenodo.13819381.
31. Kruk, M. P. (2018). “The Icon of the Holy Unmercenaries (Greek: Άγιοι Ανάργυροι) Cosmas and Damian, as Bequeathed by Zofia Ruebenbauer, in the Collection of the National Museum in Cracow”. Ikonotheka 27, 27-54. Doi: https://doi.org/10.5604/01.3001.0012.2315.
32. Laiou-Thomadakis, A. E. (1977). Peasant society in the Late Byzantine Empire: A social and demographic study. New Jersey: Princeton University Press.
33. Lemerle, P. (1979). Les plus anciens recueils des miracles de Saint Démétrius et la pénétration des Slaves dans les Balkans. Paris.
34. Liddell, H. G. & Scott, R. (1996). Greek-English lexicon with a revised supplement. Oxford: Clarendon Press.
35. Long, G. (1870a). “Apameia”. In W. Smith (Ed.), Dictionary of Greek and Roman Geography (Vol. 1, pp. 152-153). Boston: Little, Brown, and Company.
36. Long, G. (1870b). “Dionysopolis”. In W. Smith (Ed.), Dictionary of Greek and Roman Geography (Vol. 1, p. 777). Boston: Little, Brown, and Company.
37. Lundy, J. P. (1876). Monumental Christianity or the Art and Symbolism of the Primitive Church. New York: J. W. Bouton.
38. Mango, C. (1992). “Diabolus Byzantinus”. Dumbarton Oaks Papers 46, 215-223.
39. Migne, J.-P. (1903). Patrologiae Cursus Completus, Series Graeca (Vol. 114). Paris: Apud Garnier Fratres.
40. Narkiss, B. (1979). The Jewish realm: Representation art. In K. Weitzmann (Ed.), Age of spirituality: Late Antique and Early Christian art, third to seventh century (pp. 366-389). New York: Princeton University Press.
41. Nesbitt, J. W., & Kazhdan, A. (1991). “Agriculture”. In A. Kazhdan (Ed.), The Oxford Dictionary of Byzantium (Vol. 1, pp. 39-40). New York-Oxford: OUP.
42. Nesbitt, J. W., Kazhdan, A., & Cutler, A. (1991). “Agricultural Implements”. In A. Kazhdan (Ed.), The Oxford Dictionary of Byzantium (Vol. 1, pp. 38-39). New York-Oxford: OUP.
43. Nilsson, M. P. (1975). The Dionysiac Mysteries of the Hellenistic and Roman Age. New York: Arno Press.
44. Nonnos (1962). Dionysiaca, (W. H. D. Rouse, Trans.) 1. London: Harvard University Press.
45. Nowakowski, P., Cult of Saints, E00733: http://csla.history.ox.ac.uk/record.php?recid=E00733 (Access date: 30.08.2025).
46. Papadopoulos, J. B. (1952). “Ho en Nikaia tes Bithynias Naos tou Hagios Tryphonos”. Epeteris etaireias byzantinon speudon 22, 110-113.
47. Parker, R. (2005). Polytheism and society at Athens. Oxford: Oxford University Press.
48. Pitarakis, B. (2005). “Témoignage des objets métalliques dans le village médiéval (Xe-XIVe siècle)”. In J. Lefort, C. Morrison, J.-P. Sodini (Eds.), Les villages dans L’empire Byzantin IVe-XVe siècle (pp. 247-265). Lethielleux.
49. Pitarakis, B. (2018). “The Incarnated Logos, Divine Music and Exorcism”. In B. Pitarakis & G. Tanman (Eds.), Life Is Short, Art Long: The Art of Healing in Byzantium (pp. 43-64). Istanbul: Istanbul Research Institute Publications.
50. Podskalsky, G. (1991). “Cross: Theology of the Cross”. In A. Kazhdan (Ed.), The Oxford Dictionary of Byzantium (Vol. 1, p. 549-550). New York-Oxford: OUP.
51. Podskalsky, G. (1991). “Devil”. In A. Kazhdan (Ed.), The Oxford Dictionary of Byzantium (Vol. 1, p. 616). New York-Oxford: OUP.
52. Podskalsky, G., & Cutler, A. (1991). “Demons”. In A. Kazhdan (Ed.), The Oxford Dictionary of Byzantium (Vol. 1, p. 609). New York-Oxford: OUP.
53. Ramsay, W. M. (1890). The Historical Geography of Asia Minor. London: John Murray.
54. Ramsay, W. M. (1895). The cities and bishoprics of Phyrgia, I. Oxford: Clarendon Press.
55. Ramsay, W. M. (1897). The cities and bishoprics of Phyrgia, I/II. Oxford: Clarendon Press.
56. Rice, D. T. (1963). Byzantine Frescoes From Yugoslav Churches, Milano: A Mentor Unesco Art Book.
57. Safran, L. (2005). “The art of veneration: Saints and villages in the Salento and the Mani”. In J. Lefort, C. Morrison, J.-P. Sodini (Eds.), Les villages dans L’empire Byzantin IVe-XVe siècle (pp. 179-192). Lethielleux.
58. Schiller, G. (1972). Iconography of Christian Art: The Passion of Jesus Christ, (J. Seligman, Trans.) II. Connecticut: New York Graphic Society LTD.
59. Sear, D. R. (1987). Byzantine Coins and Their Values. London: Spink.
60. Ševčenko, N. P. (1991). “Tunic”. In A. Kazhdan (Ed.), The Oxford Dictionary of Byzantium (Vol. 3, pp. 2127-2128). New York-Oxford: OUP.
61. Skliris, F. S. (2003). “Shading and Psychology in the Wall Paintings of Saint Nikolaos Orphanos”, In C. Bakirtzis (Ed.), Ayios Nikolaos Orphanos, The Wall Paintings, Athens, 74-85
62. Tattam, H. (1848). The Apostolical Constitutions, or Canons of the Apostles in Coptic, (H. Tattam, Trans.). London: Oriental Translation Fund.
63. Taylor-Perry, R. (2003). The God who comes: Dionysian mysteries revisited. New York: Algora Publishing.
64. Walter, C. (1982). Art and ritual of the Byzantine Church. London: Variorum Publications LTD.
65. Weitzmann, K. (1984). Greek Mythology in Byzantine art. New York: Princeton University Press.
66. Westermann, A. (Ed.). (1839), Stephani Byzantii Ethnikōn (Ἐθνικών). Lipsiae.
67. White, T. J. (2021). “The Two Natures of Christ in the Crucifixion”. Angelicum 98(1), 119-150.
68. Young, F. (2016). A history of exorcism in Catholic Christianity. Switzerland: Springer Nature.
69. Živković, V. (2016). “In encountering western culture – The art of the Pomorje (Maritime Lands) in the 14th century”. In L. Maksimović, J. Trivan (Eds.), Sacral art of the Serbian lands in the Middle Ages (pp. 357-366). Belgrade.
70. Živković, V. (2020). “Saint Tryphon’s reliquary casket in Kotor. A contribution to the study of the iconography”. Zograf 43, 185-196. Doi: https://doi.org/10.2298/ZOG1943185Z.
71. URL 1: https://en.m.wikipedia.org/wiki/File:The_Roman_Empire_ca_400_AD.png (Access date: 15.08.2024)
72. URL 2: https://topostext.org/the-places (Access date: 15.08.2024)
73. URL 3: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tryphon_of_Campsada.jpg (Access date: 20.12.2024)
74. URL 4: https://digi.vatlib.it/view/MSS_Vat.gr.1613/0386 (Access date: 22.08.2024)
75. URL 5: https://www.blagofund.org/Archives/Sopocani/Pictures/Chapel_of_St_Symeon_Nemania/West_and_north_wall_with_portraits_of_saints/St_Triphon/ (Access date: 06.08.2024)
76. URL 6: https://www.blagofund.org/Archives/Decani/images/archive/item/CX4K1077.jpg (Access date: 06.08.2024)
77. URL 7: https://www.blagofund.org/Archives/Manasija/images/archive/item/MAN_3_IMG_9119-2.JPG (Access date: 05.01.2025)
78. URL 8: https://pravoslavie.wiki/wp-content/uploads/2019/03/Mch.-Trifon-Apamejskij.-Freska.-Grecija-1751-g.-Viz.-muzej-v-Afinah.-Foto-iz-int.-optimized.jpg (Access date: 14.12.2024)
79. URL 9: https://fs3.fotoload.ru/f/0318/1521566246/1024x768/208dfabccc.jpg (Access date: 14.12.2024)
80. URL 10: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/6c/Kotor_Kathedrale_-_Ciborium_3e_Relief.jpg (Access date: 20.12.2024)