Bir İfade Kipi Olarak Sanatta Melankoli

Year 2025, Volume: 34 Issue: 2, 841 - 877, 30.12.2025

Nesli Türk

https://doi.org/10.29135/std.1716447

Abstract

Bu çalışma temelleri Antik Yunan’a kadar dayanan melankoli kavramını odağına alır. Melankoli olarak bilinen karasafralılığın Batı düşünce geleneğinde ve sanat tarihsel düzlemde ele alınış biçimlerine odaklanan çalışmanın amacı, son derece verimli bir kaynak olan melankolinin plastik sanatlara ve ağırlıklı olarak resim sanatına yansımalarını incelemektir. Makalenin ilk bölümünde kültür tarihi boyunca melankoliye bakışın geçirdiği dönüşümler tartışılır. İlerleyen bölümlerde yapıt analizi yöntemiyle sanatçıların eserlerinde melankolik ifade biçimlerinin izleri sürülür. Kavram tarihsel süreçte farklı değerlendirmelere tabi tutulmuştur. Homeros Destanları’nda Kahramanlar Hastalığı olarak adlandırılan melankoli, Antik Yunan’da Aristoteles tarafından deha ile ilişkilendirilirken Orta Çağ’da inancın coşkusuyla yıkılması gereken bir olgu olarak görülür. Rönesans dönemine gelindiğinde Dürer’in ünlü gravüründe melankoli bir tür melek figürü ile ikonik hale gelmiş; sembolik yaklaşımı ile Yeni Platoncu düşünürlerin araştırmalarının paralelinde giden derin tartışmalar başlatmıştır. Alman Romantizmi’nin etkisi altında sanatçılar moderniteyle doruğa ulaşan kaygılı bireyin doğuşunun öncüsü olur. Sanatçının içsel dünyası eserlerine yoğun bir biçimde yansırken melankoli, bir tür yaratıcı ateş olarak görülür. Schopenhauer ve Kierkegaard gibi varoluşçu düşünürler melankoliyi ölüm, hiçlik, korku ve kaygı kavramları ile bağdaştırırlar. Bu düşünüş biçimi plastik sanatlarda özellikle Ekspresyonizmde karşılığını bulur ve deforme-grotesk bedenler üzerinden kavramla ilişki kurar. Psikanaliz, manik-depresif bireyleri çeşitli yaklaşımlarla beden üzerinden denetlemeye çalışırken, modern zamanlarda melankolikler toplum tarafından ötekileştirilmiştir. Melankoli, sanat tarihi boyunca yalnızca tematik bir odak değil, aynı zamanda konudan bağımız bir biçimde belirli bir ruhsal durumun temsili olarak varlık göstermiştir.

Keywords

Romantizm , Satürn , kara safra , melankoli , plastik sanatlar

Melancholy in Art as a Medium of Expression

Abstract

This study focuses on melancholia, an idea with deep historical roots that dates to Ancient Greece. The study aims to examine the multifaceted reflections of melancholia, an extremely prolific source, on plastic arts and, more specifically, on painting. The research focuses on how melancholy has been treated in the Western tradition of thought and on the art historical level. The first section of the article discusses the transformations in the perspective of melancholia throughout cultural history. In the following sections, melancholic forms of expression are analysed in the works of artists who have transformed the concept into an aesthetic means of expression, not only as a thematic focus but also as a state of mind and atmosphere inherent in the works, through the work analysis method. Historically associated with black bile melancholia, the concept has undergone significant transformations across cultural, intellectual, and artistic traditions, particularly in the West. In Homeric epics, melancholy is seen as the “disease of heroes,” offering rich psychological insights into early mythological figures. Aristotle was the first to connect it explicitly with genius, a notion later marginalized in the Middle Ages, where Christian doctrine cast it as a sinful state, often equated with acedia and spiritual weakness. However, the Renaissance marked a turning point.
Along with thinkers as Ficino and Agrippa reclaiming melancholy’s intellectual and creative dimensions, Albrecht Dürer’s iconic engraving Melencolia I became a visual manifestation, laden with esoteric symbols and Neoplatonic thought, that elevated the concept within humanist discourse. Romanticism, particularly in Germany, reignited interest in melancholy by emphasizing the complexity of human emotion and the inner life of artists. The melancholic figure evolved into a symbol of the tormented yet inspired individual. In this period, melancholy was not just a theme but a vital creative force, or what some called a creative fire. Kantian aesthetics and the idea of the sublime also played a significant role in positioning melancholy as a tool for deeper artistic and philosophical exploration. Existentialist philosophers like Schopenhauer and Kierkegaard further expanded the concept, associating it with death, nothingness, fear, and anxiety—ideas that found vivid expression in the grotesque and fragmented forms of Expressionism. In the 20th century, the trauma of world wars and the disillusionment with Enlightenment ideals gave rise to a darker aesthetic sensibility. The sublime gave way to the grotesque; the melancholic spirit merged with bodily deformation, as seen in modernist and expressionist visual languages. The works sometimes contain melancholy as an inherent element through post-war ruin aesthetics or depopulated metaphysical space designs. In painting, the melancholic effect is also felt in interior and exterior spaces, as well as post-apocalyptic fictional landscapes or still-life works. It is possible to create this effect as a mood permeates the work’s ontological existence with a certain harmony or brush stroke. Melancholy thus became not only a theme but also an immanent presence in artworks, embodying a psychological atmosphere rather than a specific subject. Baudelaire’s persona and corpus brought the myth of the melancholic genius into the poetic realm, turning melancholy into a marker of modern artistic identity. At the same time, psychoanalysis began to engage with melancholy in clinical terms, often viewing it through the lens of pathology. Yet art continued to treat melancholy as a means of inner discovery and existential reflection. Through its long and complex history, melancholy has evolved from divine punishment to divine inspiration, from moral failing to a mark of creative depth. Whether as a motif, a mood, or an intellectual force, it has remained central to artistic expression, allowing artists to engage with the world in profoundly layered and meaningful ways.

Keywords

Romanticism , Saturn , black bile , melancholy , plastic arts

References

• Agrippa, H. C. (1533-2009). Three Books of Occult Philosophy. (Ed.: D. Tyson), Minnesota: Llewellyn Worldwide.
• AlainTruong.com. (2011). Anselm Kiefer - Melancholia. AlainTruong.com - Artwork image / blog. URL: https://www.alaintruong.com/archives/2011/10/15/22350697.html [Erişim Tarihi: 17.02.2024]
• Aristoteles. (1497-2016). Problemata Physica. (O. Özügül, Çev.) İstanbul: Islık Yayınları.
• Artchive.com. (2025). William Blake - Melancholy. Artchive.com - Artwork image. URL: https://www.artchive.com/wp-content/uploads/2024/08/melancholy-william-blake-1816-1820-scaled.jpg [Erişim Tarihi: 06.04.2025]
• Arthive.net. (2024). Odilon Redon - Anthony: What Is the Point of All These? The Devil: There Is No Point! Arthive.net - Artwork image. URL: https://www.artchive.com/artwork/anthony-what-is-the-point-of-all-this-the-devil-there-is-no-point-plate-18-odilon-redon-1896/ [Erişim Tarihi: 18.10.2025]
• Artun, A. (2016a). De Chirico’nun Mimari Evreni, e-Skop Sanat Tarihi Eleştiri, Erişim Adresi: https://www.e-skop.com/skopbulten/de-chiriconun-mimari-evreni/2923 Erişim Tarihi: 02 Nisan 2025.
• Artun, A. (2016b). Anselm Kiefer’in Dehşetengiz Savaş Uçakları, e-Skop Sanat Tarihi Eleştiri, Erişim Adresi: https://www.e-skop.com/skopbulten/anselm-kieferin-dehsetengiz-savas-ucaklari/3012 Erişim Tarihi: 27 Nisan 2025.
• Balus, W. (1994). Dürer’s Melencolia I: Melancholy and the Undecidable, Artibus et Historiae, 15 (30), 9-21.
• Benjamin, W. (1927-1993). Pasajlar. (A. Cemal, Çev.) İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Bonnefoy, Y. (1960-2001). Sunuş. J. Starobinski. Aynada Melankoli içinde (19-20). (M. E. Özcan, Çev.) Ankara: Dost Kitabevi Yayınları.
• Coaxmagazine. (t.y.). Melancholy-Peter Doig at Fondation Beyeler. Coaxmagazine. URL: https://www.coaxmag.de/peter-doig-fondation-beyeler-basel/ [Erişim: 26 Eylül 2025].
• Coaxmag.de. (2024). Peter Doig - Melancholy. Coaxmag.de - Exhibition/article image (Fondation Beyeler). URL: https://www.coaxmag.de/peter-doig-fondation-beyeler-basel/ [Erişim Tarihi: 17.02.2024]
• Commons.wikimedia.org. (2025). Odilon Redon - Melancholy. Wikimedia Commons - Image file. URL: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Redon_-_Melancholy,_1876.jpg [Erişim Tarihi: 15.02.2025]
• Corliss, R. (1986). Art: Andrew Wyeth’s Stunning Secret. Time. 5 Ocak 2013 tarihinde arşivlendi. URL: https://time.com/archive/6706885/art-andrew-wyeths-stunning-secret/ [Erişim: 3 Ekim 2025].
• Coşkun, C. (2021). Bilimsel Devrim Çağında Hermetik Metinlerin Rolü, İdrak: Journal of Social Sciences and Humanities, 2 (2), 161-186.
• Doğan, T. (Güz 2007). Walter Benjamin’de ve Yusuf Atılgan’da Flâneur İmgesi Üzerine Bir Deneme. Ş. Öztürk (Ed.). Cogito, (52), 101-112, İstanbul: YKY.
• Ficino, M. (1489-1989). Three Books on Life. (Ed.: C. V. Kaske, J. R. Clark), Chicago: Medieval and Renaissance Texts & Studies.
• Ficino, M. (Yaz 2007). Alimlerin Melankolik Olmalarının Nedenleri ve Bu Hale Nasıl Geldikleri. Ş. Öztürk (Ed.). (S. B. Öztürk, Çev.) Cogito, (51), 146-154, İstanbul: YKY.
• Fitzwilliam Museum. (2009). Lumière: Lithographs by Odilon Redon. Fitzwilliam Museum. URL: https://fitzmuseum.cam.ac.uk/research/online-resources/lumiere-lithographs-by-odilon-redon [Erişim: 27 Eylül 2025].
• Foucault, M. (1972-2015). Deliliğin Tarihi. (M. A. Kılıçbay, Çev.) İstanbul: İmge Kitabevi.
• Freud, S. (1917-2015). Yas ve Melankoli. (A. Emirsoy, Çev.) İstanbul: Telos Yayınevi.
• Galenos. (Yaz 2007). Kara Safra Hakkında. Ş. Öztürk (Ed.). (B. Kovulmaz, Çev.) Cogito, (51), 126-144, İstanbul: YKY.
• Hipokrat. (1472-2007). İnsan Doğası Üzerine. (M. C. Şahin, Çev.) İstanbul: Bilge Su Yayıncılık.
• Hippokrates. (2018). Hippokrates Külliyatı. (Ed.: J. Jouanna ve C. Magdelaine), (N. Nirven, Çev.) İstanbul: Pinhan Yayıncılık.
• History Trails. (2014). Art in War: Exploring a Painting. BBC Home. URL: https://www.bbc.co.uk/history/trail/wars_conflict/art/act_art.shtml [Erişim: 02 Nisan 2025].
• ImgADC.mus3ums.com. (2024). Andrew Wyet - Christina’s World. ImgADC.mus3ums.com - Artwork image. URL: https://imgadc.mus3ums.com/ADC/Art-ImgScreen-3.nsf/O/A-9HBAQ6/$FILE/Andrew-wyeth-christina-s-world.Jpg [Erişim Tarihi: 16.01.2024]
• Kaygusuz, B. G. (2004). Tablolardaki Ölüm Nesneleri: Vanitas Natürmort Geleneği, Tykhe Sanat ve Tasarım Dergisi, 4 (7), 462-468.
• Kierkegaard, S. (1844-2009). Kaygı Kavramı. (T. Armaner, Çev.) İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları.
• Kierkegaard, S. (1846-2013). Kişiliğin Gelişiminde Etik-Estetik Dengesi. (İ. Kapaklıkaya, Çev.) İstanbul: Araf Yayınları.
• Kierkegaard, S. (1849-1997). Ölümcül Hastalık Umutsuzluk. (M. M. Yakupoğlu, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
• Klibansky, R., Panofsky, E. ve Saxl, F. (1964). Saturn and Melancholy. Tennessee: Nelson & Sons.
• Kristeva, J. (1989-2009). Kara Güneş-Depresyon ve Melankoli. (N. Demiryontan, Çev.) İstanbul: Bağlam Yayınları.
• Kuspit, D. (2011). The Spirit of Grey. G. Celant (Ed.). Anselm Kiefer-Salt of the Earth içinde (179-188). Milano: Skira.
• Larson, B. (Spring, 2003). Evolution and Degeneration in the Early Work of Odilon Redon, Nineteenth-Century Art Worldwide, 2 (2), 25-39.
• Lyudmila, L. (2025). Melancholy and the Mystery of the Street. Arthive. URL: https://arthive.com/giorgiodechirico/works/279396~Melancholy_and_the_mystery_of_the_street#google_vignette [Erişim: 02 Nisan 2024].
• MagnoliaCosta.art. (2020). Anselm Kiefer - Melancholia. MagnoliaCosta.art - Blog post on Kiefer & Dürer. URL: https://magnoliacosta.art/blog-eng/2020/5/23/melancholy-the-enigma-of-kiefer-and-drer [Erişim Tarihi: 15.02.2024]
• MagnoliaCosta.art. (2020). Anselm Kiefer - Der Rhein. MagnoliaCosta.art - Blog post on Kiefer & Dürer. URL: https://magnoliacosta.art/blog-eng/2020/5/23/melancholy-the-enigma-of-kiefer-and-drer [Erişim Tarihi: 17.02.2024]
• MuseoThyssen.org. (2024). Giorgio Morandi - Still-Life. MuseoThyssen.org - Collection page. URL: https://www.museothyssen.org/en/collection/artists/morandi-giorgio/still-life [Erişim Tarihi: 17.02.2024]
• Museum of Modern Art. (t.y.). Andrew Wyeth, Christina’s World. MoMA. URL: https://www.moma.org/audio/4236 [Erişim: 27 Nisan 2025].
• Özüaydın, C. (2017). Kara Güneş’in Işığında Vita Melancholia’dan Vita Activa’ya: Antigone ve Arendt, Dokuz Eylül Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 4 (2), 23-35.
• Panofsky, E. (1943-1945). Albrecht Dürer. London: Humphrey Milford-Oxford Universty Press.
• Pastoureau, M. (2000-2013). Mavi: Bir Rengin Tarihi (İ. M. Uysal, Çev.) İstanbul: Can Yayınları.
• Patoloji Dernekleri Federasyonu. (2008). Patolojinin Tarihi. Web Archive. URL: https://web.archive.org/web/20080312110532/http://www.turkpath.org.tr/pattarihce.asp [Erişim: 27 Eylül 2025].
• Platon. (1513-1943). Phaidros (H. Z. Ülken, Çev.) İstanbul: Maarif Matbaası.
• Reddit.com. (2024). Giorgio de Chirico - Bir Sokağın Gizemi ve Hüznü. Reddit.com - Hosted image link. URL: https://www.reddit.com/media?url=https%3A%2F%2Fi.redd.it%2Fhlzniylf0d771.jpg&rdt=34177 [Erişim Tarihi: 15.02.2024]
• Ropac. (t.y.). Ron Mueck. Ropac. URL: https://ropac.net/artists/63-ron-mueck/ [Erişim: 27 Eylül 2025].
• Sammlung.staedelmuseum.de. (2025). Georg Baselitz - Der Acker. Sammlung.Staedelmuseum.de - Städel Museum collection. URL: https://sammlung.staedelmuseum.de/de/werk/der-acker [Erişim Tarihi: 26.03.2025]
• Schopenhauer, A. (1818-2010). İrade ve Tasarım Olarak Dünya (A. O. Koçkuzu, Çev.) İstanbul: Say Yayınları.
• Schopenhauer, A. (1851-2008). Yaşam Bilgeliği Üzerine Aforizmalar (M. Tüzel, Çev.) İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları.
• Schuster, P. K. (2011). Saturn, Melancholy and Mercury-Notes on Kiefer’s “Saturnine Painting”. G. Celant (Ed.). Anselm Kiefer-Salt of the Earth içinde (147-178). Milano: Skira.
• Sohm, P. L. (1980). Dürer’s Melencolia I: The Limits of Knowledge, Studies in the History of Art, 9, 13-32.
• Starobinski, J. (1960-2001). Aynada Melankoli. (M. E. Özcan, Çev.) Ankara: Dost Kitabevi Yayınları.
• Tate.org.uk. (2025). Paul Nash – Totes Meer. Tate.org.uk - The Tate Gallery collection. URL: https://www.tate.org.uk/art/artworks/nash-totes-meer-dead-sea-n05717 [Erişim Tarihi: 18.10.2025]
• Teber, S. (1997-2013). Melankoli. İstanbul: Say Yayınları.
• Wikipedia. (t.y.). Totes Meer. Wikipedia. URL: https://en.wikipedia.org/wiki/Totes_Meer [Erişim: 03 Ekim 2025].
• Timiphoto.wordpress.com. (2010). Ron Mueck - Angel. Timiphoto.wordpress.com - Photograph of the work (The Saatchi Collection). URL: https://timiphoto.wordpress.com/wp-content/uploads/2010/07/12.jpg [Erişim Tarihi: 17.02.2024]
• Türk, N. (2017). Resim Sanatında Ekspresif Bedenin Melankoli Kavramı ile İlişkilendirilmesi, (Sanatta Yeterlik Eser Metni), Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi/Güzel Sanatlar Enstitüsü, İstanbul.
• Türk, N. (2024). Yıkıntıya Bakmak: Harabe Estetiği. M. E. Kalgı ve S. Özyurt (Ed.), Uluslararası Ege Kongreleri IX, 890-923, İzmir: IKSAD.
• WGA.hu. (2025). Albrecht Dürer - Melencolia I. WGA.hu - Web Gallery of Art. URL: https://www.wga.hu/frames-e.html?/html/d/durer/2/13/4/079.html [Erişim Tarihi: 25.03.2025]
• Whitney Museum of American Art. (t.y.). Andrew Wyeth. Whitney Museum of American Art. URL: https://whitney.org/artists/1451 [Erişim: 27 Eylül 2025].
• Wikioo.org. (2025). Caspar David Friedrich - Frau vor der Untergehenden Sonne. Wikioo.org - Encyclopedia of Infinite Art. URL: https://img.wikioo.org/ADC/Art-ImgScreen-3.nsf/O/A-8XXD6N [Erişim Tarihi: 06.04.2025]
• Yates, F. A. (Yaz 2007). Gizli Felsefe ve Melankoli: Dürer ve Agrippa. Ş. Öztürk (Ed.). (K. Atakay, Çev.) Cogito, (51), 170-180, İstanbul: YKY.