Deveboynu Müstahkem Mevki Koruganları

Abstract

Bu makale, 2022-2025 yılları arasında gerçekleştirilen “Pasin Ovası Kültür Varlıkları” başlıklı araştırma projesi kapsamında hazırlanmıştır. Çalışma sahası, Pasin Ovası’nın coğrafi özelliklerine göre sınırlandırılmış olmasına rağmen Erzurum ve Pasin Ovalarını birbirinden ayıran Deveboynu Mevki’nin de dâhil edilmesiyle batı yönde genişletilmiştir. Ortaçağ sonlarına kadar surlarla çevrili olan kale görünümlü şehirlerle bir savunma anlayışı benimsenmişken 14. yüzyıldan itibaren ateşli silahların gelişmesiyle müstahkem mevki adıyla anılan strateji geliştirilmiştir. Belirli bir bölgenin kale, sur, tabya gibi yapılarla güçlendirilmesi prensibine bağlı olan bu strateji, 20. yüzyılla birlikte işlevselliğini kaybetmeye başlamıştır. Korugan mimarisi, 20. yüzyıl ortalarına kadar uygulana gelen müstahkem mevki savunma stratejisinin son halkasını meydana getirir. Bu anlamdaki ilk örnek, Fransa’nın Alman işgaline karşı kuzey ve doğu sınırlarında inşa ettiği Majino Hattı (Ligne Maginot) olarak karşımıza çıkar. Almanya da aynı fikrinden hareketle 20. yüzyılın ikinci çeyreğinde Regelbau olarak anılan bir sistem geliştirmiştir. Sovyetler Birliği’nin batı sınırı boyunca inşa ettiği Stalin Hattı ve Molotov Hatları, İngilizlerin Tunus’taki Mareth Hattı aynı savunma anlayışının diğer örneklerindendir. I. Dünya Savaşı öncesinde tek ya da iki birimli inşa edilen sığınaklar, koruganların öncülleri olarak kabul edilebilir. Erzurum, haiz olduğu stratejik öneme binaen tarihin hemen her döneminde imar ve iskân görmüş ve de sayısız defa ele geçirilmek istenmiştir. Erzurum’un doğusundaki Deveboynu Geçidi, 19. yüzyılda tabyalarla birlikte müstahkem mevki olarak değerlendirilmiştir. Bu tahkimatın son adımını, koruganlar meydana getirmektedir. Korugan mimarisiyle ilgili akademik çalışmalar daha çok Avrupa ile sınırlı kalmıştır. Türkiye’deki çalışmalar ise daha çok Çakmak Hattı üzerine yoğunlaşmıştır. Bu durum, makale konusu olan ve daha önce akademik bir çalışmada kendisine yer bulamamış Deveboynu koruganlarının çalışılmasını daha da anlamlı kılmaktadır.

Keywords

• Korugan
• bunker
• Deveboynu
• Erzurum
• Çakmak Hattı

Bunkers of the Deveboynu Fortified Zone

Abstract

This article has been prepared within the scope of the research project titled “(Pasin Ovası Kültür Varlıkları) Cultural Assets of the Pasin Plain” conducted between 2022 and 2025. Although the study area was originally defined according to the geographical boundaries of the Pasin Plain, it was expanded westward to include the Deveboynu locality, which separates Erzurum from the Pasin Plains. The principal reason for this extension was the significant number of cultural assets-particularly redoubts and bunkers-located in this area. Until the late Middle Ages, defense strategies centered on fortified towns surrounded by walls; however, the rise of firearms from the 14th century onward prompted the development of a new approach known as the “fortified zone (müstahkem mevki).” Based on the principle of reinforcing a specific region with structures such as castles, walls, and redoubt, this strategy began to lose its functional relevance by the 20th century. Bunker architecture represents the final phase of this fortified-zone concept, which continued to be employed into the mid-20th century. These new structures, aligned along a continuous line, were designed in accordance with a static defense-line strategy. The earliest systematic example of this approach is the Maginot Line (Ligne Maginot) constructed by France along its northern and eastern borders against a possible German invasion. Inspired by a similar rationale, Germany developed its Regelbau system in the second quarter of the 20th century. The Stalin and Molotov Lines built along the western frontier of the Soviet Union, as well as the British Mareth Line in Tunisia, represent further applications of this defensive mindset. The single- or double-unit shelters constructed prior to the First World War may be regarded as precursors of modern bunkers. Due to its strategic significance, Erzurum has been continuously settled, rebuilt, and repeatedly targeted throughout history. Consequently, the defense of the city has always been of primary importance. Initially, security was ensured through a dual system of walls encircling the urban center; as the city expanded, additional earthen fortifications were constructed farther out. To the east of the city, the first major component of its defensive network was the Deveboynu Pass. With the construction of redoubts in the 19th century, this pass came to be considered part of a fortified zone. The last stage of this defensive system consisted of bunkers built in the late first half of the 20th century, drawing inspiration from their European counterparts. Academic studies on bunker architecture, which first emerged in Europe, have largely focused on the European context. Research on bunkers in Turkey, on the other hand, has concentrated primarily on the Çakmak Line. This situation renders the study of the Deveboynu bunkers-previously unexamined in academic literature-all the more significant. Beyond the Deveboynu locality, there are also bunkers within the boundaries of the Pasin Plain in Erzurum. Unlike the Deveboynu examples, these structures do not form a continuous line but are rather dispersed across various strategic points. The bunkers of the Pasin Plain are discussed in a separate publication prepared in accordance with the limitations of the present study.

Keywords

• Korugan
• bunker
• Deveboynu
• Erzurum
• Çakmak Line

References

1. Armağan, M. (2022). Askeri mimari mirasın korunması bağlamında çakmak hattı kıyı koruganları (Anadolu Feneri- Riva-Şile). Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 24(2), 513-538. https://doi.org/10.26468/trakyasobed.1163988.
2. Asal, R., Akbaytogan, T., Çurku, Y ve Yıldırım, G. (2022). “Alaiye Şehitliği Müzesi” Arkeolojik Kazıları, Türk Arkeoloji ve Etnografya Dergisi, 84, 133-159.
3. Aşıroğlu, T. (1996). Erzurum Tabyaları. Erzurum: Erzurum Tarihi Araştırma ve Tanıtma Derneği Yayınları.
4. Atlantvolden. URL: https://atlantvolden.dk/en/history-of-the-atlantic-wall-in-denmark Erişim Tarihi: 25.10.2025
5. Aydın, S. (2020) İkinci Dünya Savaşı’nda Kıyı ve İç Hat Savunması: Çakmak Hattı (Büyükçekmece-Çatalca) Koruganları. Güvenlik Stratejileri Dergisi 16, (34) 383-451. https://doi.org/10.17752/guvenlikstrtj.768619.
6. BCA, Kutu No:88, Gömlek:97, Sıra:6, Miladi: 03.10.1939
7. BCA, Kutu No:90, Gömlek:23, Sıra:2, Miladi: 09.03.1940
8. BCA, Kutu No:91, Gömlek:48, Sıra:10, Miladi: 22.05.1940

9. BCA, Kutu No:91, Gömlek:61, Sıra:4, Miladi: 24.06.1940
10. BCA, Kutu No:92, Gömlek:73, Sıra:19, Miladi: 23.07.1940
11. BCA, Kutu No:92, Gömlek:86, Sıra:3, Miladi: 10.09.1940
12. Beevor, A. (2002). Berlin: The Downfall 1945. İngiltere: Viking.
13. Bloch, M. (1999). Strange Defeat. ABD: W. W. Norton & Company.
14. Budak, N. (1993). Erzurum Tabyaları. Türk Kültürü 31(359), 32–44.
15. Çam, N. (1993). Erzurum Tabyaları. Ankara: Kültür Bakanlığı.
16. Doughty, R. A. (1996). The Breaking Point: Sedan and the Fall of France 1940. Archon Books.
17. Dunstan, S. (2003). The Maginot Line 1928–45. İngiltere: Oxford: Osprey Publishing.
18. Efeoğlu, M. (2021), Çatalca Bölgesi Savunma Yapıları ve Koruma Sorunları,(Yayımlanmamış Doktora Tezi), İstanbul Teknik Üniversitesi/Mimarlık Anabilim Dalı Restorasyon Programı, İstanbul
19. Efeoğlu, M. ve Eyüpgiller, K,K. (2022). Askerî Mimari Mirasa Çatalca’dan Bakmak: Çakmak Hattı, Mimarlık Tarihi, 424, 59-64.
20. Garahanhistory. URL: https://garahanhistory.com/6-the-maginot-line-an-insiders-guide/ Erişim Tarihi: 19.10.2025
21. Gray, C. S. (1999). Modern Strategy. İngiltere: Oxford University Press.
22. Howard, M. (1989). The Continental Commitment: The Dilemma of British Defence Policy in the Era of the Two World Wars. İngiltere: Ashfield Press.
23. Jackson, J. (2004). The Fall of France: The Nazi Invasion of 1940. İngiltere: Oxford University Press.
24. Kaufmann, J. E. (1997). The Maginot Line: History and Guide. Mechanicsburg, PA: Stackpole Books.
25. Kaufmann, J. E., ve Kaufmann, H. W. (2000). Fortress Europe: European Fortifications of World War II. Abd: Da Capo Press.
26. Kaufmann, J. E., ve Kaufmann, H. W. (2006). Fortress France: The Maginot Line and French defenses in World War II. Abd: Stackpole Books.
27. Kaufmann, J. E., ve Kaufmann, H. W. (2007). Fortress France: The Maginot Line and French Defenses in World War II. Westport, CT: Praeger Security International
28. Kaufmann, J. E., ve Kaufmann, H. W. (2011). Hitler’s Siegfried Line: The Westwall in World War II. ABD: Stackpole Books.
29. Küçükuğurlu, M. (2013). Erzurum Tabyaları ve Kışlaları. Erzurum: Erzurum Büyükşehir Belediyesi Yayınları.
30. Mary, J.-Y. ve Hohnadel, A., & Sicard, J. (2003). Hommes et Ouvrages de la Ligne Maginot. Paris: Histoire & Collections.
31. Mary, J.-Y., Hohnadel, A., ve Sicard, J. (1991–2003). La Ligne Maginot (1–3). Paris: Histoire & Collections.
32. May, E. R. (2000). Strange Victory: Hitler’s Conquest of France. Abd: Hill and Wang.
33. Rolf, R. (2004). Der Westwall: Geschichte und Gegenwart. Almanya: Böhlau.
34. Saunders, N. J. (2001). Contested Objects: Material Memories of the Great War. Routledge.
35. Schrijvers, P. (2014). Those who Hold Bastogne: The True Story of The Soldiers and Civilians who Fought in the Biggest Battle of the Bulge. Abd: Yale University Press.
36. Tekeli, İ., ve İlkin, S. (2014). İktisadi Politikaları ve Uygulamalarıyla İkinci Dünya Savaşı Türkiye’si. İstanbul: İletişim Yayınları.
37. Tooze, A. (2006). The Wages of Destruction: The Making and Breaking of The Nazi Economy. London: Allen Lane.
38. Yurttaş, H., vd. (2008). Yolların Suların ve Sanatın Buluştuğu Şehir Erzurum. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları.
39. Yurttaş, H., vd. (2011). Erzurum’un Tarihi Eserleri. Bir Şehir Var Yaylada Erzurum. 91-208. İstanbul: Erzurum İl Özel İdaresi Yayınları.
40. Yurttaş, H., vd. (2024). Tarihi ve Kültürel Varlıklarıyla Erzurum. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları.
41. Zaloga, S. (2015). The Atlantic Wall (1): France. Osprey Publishing.