The Anklet in Turkish Artworks: Its Origins and Cultural Characteristics

Abstract

Anklet have been a jewelry worn by humans since the early ages. Anklets used in ancient Greece, Egypt, Persia, the Arabian Peninsula, India, Asia, and Anatolia were worn on the feet of both men and women, particularly because of their highly profound aesthetic, cultural, and symbolic meanings. Made of precious metals, anklets adorned the feet of gods and goddesses in mythologies, symbolizing holiness. In later on periods, the association of the anklet with slavery in order to express belonging has revealed the existence of class differences. In some societies, anklets are believed to have healing properties, serving as talismans worn on women’s feet as complementary accessories to their adornment. Anklets were also used in magic and religious rituals alongside other jewellery, and in some civilisations, they were a complementary element to a special dance costume. In Turkish culture and art, anklets are seen that to be rather associated with sacredness and highlighted as a symbol of belonging. In Uyghur Buddhist art, the presence of jewellery similar to an anklet on the ankles of some sacred statues symbolising Buddha and celestial gods (when combined with the sun-moon motif on the khan’s chest) can be considered a symbol associated with Gök-Tengri granting the khan the power to rule the earth. Indeed, in the Orkhon Inscriptions, the phrase “I the khan enthronized that because God commandment and I am myself great and wealthy” is used as a statement indicating the khan’s affiliation with Sky-Tengri. The exact purpose of the anklets worn by the figures of people and angels/jinn depicted in paintings and miniatures in Turkish art is not fully known. This study reveals the purposes of anklets, their meanings as status symbols in the places where they are worn, and the characteristics and sacred aspects of the people who wear them. Anklets have also been among the pieces of jewelry used as a form of cultural heritage. Anklets worn in early Turkish culture continued to exist with the advent of Islam. Anklets were among the accessories that completed Seljuk attire. In this context, when describing the marriages of the Anatolian Seljuk sultans, the presence of anklets among the gifts presented to their wives has been a noteworthy detail. Another use for anklets has been found to be functional. In steppe culture, women’s anklets had bells attached to them to protect them from reptiles, and these bells were also placed on children’s feet to help them understand their location. Anklets or similar jewelry are seen being worn not only by humans but also by animals. The purposes of anklets made from various materials, particularly those worn on the feet of pigeons and elephants, have been revealed. Among these purposes, the bands attached to the pigeons’ feet were intended to identify their owners, while the beads were meant to make them look attractive. As for the elephants, since they are large animals, the aim was to make their arrival noticeable and to prevent them from harming people. Today, anklets, adorned with colorful sequins and beads, which women wear to decorate or complement their outfits, have been concluded to be nothing more than an accessory.

Keywords

• Halhal
• sembolizm
• süslenme
• kölelik
• ritüel
• Türk sanat ve kültürü

Project Number

yok

Türk Sanat Eserlerinde Görülen Halhal, Kökeni ve Kültürel Özellikleri

Abstract

Halhal, ilk çağlardan beri insanlar tarafından kullanılan bir takı olmuştur. Antik Yunan, Mısır, İran, Arap Yarımadası, Hindistan, Asya ve Anadolu medeniyetlerinde kullanılan halhallar, erkek ve kadınların ayaklarında estetik, kültürel ve simgesel manalara gelecek şekilde yer almıştır. Kıymetli madenlerden yapılan halhallar, mitolojilerde kutsiyeti simgelemiş; ilerleyen dönemlerde aidiyeti ifade etmek adına kölelik ile bağdaştırılarak sınıfsal farklılıkların varlığını ortaya çıkarmıştır. Kadınların ayaklarında süslenmeyi tamamlayan halhalların bazı toplumlarda tılsım görevi görerek iyileştirici etkisinin olduğuna inanılmış; bu takılar büyü, dini ritüel ve özel danslarda da kullanılmıştır. Türk kültür ve sanatında halhalın daha çok kutsallıkla ilişkilendirilip aidiyet sembolü olarak öne çıkarıldığı görülmektedir. Uygur Budist sanatındaki kutsal heykellerin ayak bileklerinde halhala benzer takıların yer alması, (kün-ay motifiyle de bütünleştiğinde) Gök-Tengri’nin hakana yeryüzünü yönetme erkini vermesiyle ilişkilendirilen bir sembol olarak düşünülebilir. Türk sanatındaki resim ve minyatürlerde görülen kişi, melek ve cin figürlerinin ayaklarına taktığı halhalların ne için kullanıldığı tam bilinmese de; bu çalışmayla söz konusu takıların kullanım amaçları, statü göstergesi olarak taşıdığı anlamlar ve kutsallık yönleri ortaya çıkarılmıştır. Halhalların bir diğer kullanımında ise işlevsellik tespit edilmiştir. Bozkır kültüründe kadınların halhallarına sürüngen hayvanlardan korunmak amacıyla çıngırak eklenmiş, aynı yöntem çocukların bulundukları yerin anlaşılmasını sağlamak amacıyla da kullanılmıştır. Halhal ve benzeri takıların sadece insanlarda değil aynı zamanda güvercin ve fil gibi hayvanlarda da farklı amaçlarla kullanıldığı ortaya konulmuştur. Günümüzde ise kadınların süslenmek için taktığı halhalların bir aksesuardan öteye gidemediği sonucuna varılmıştır.

Keywords

• Halhal
• sembolizm
• süslenme
• kölelik
• ritüel
• Türk sanat ve kültürü

Supporting Institution

yok

Project Number

yok

Ethical Statement

Bu makalenin hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu yararlanılan çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Thanks

yok

References

1. Akın, H. (2018). Müslüman’ın Şahsiyeti. İstanbul: Tahlil Yayınları.
2. Akpınar, A. (2016), Mevlevî Kaynaklarına Göre Selçuklu Türkiyesi’nde Sosyal ve Kültürel Hayat, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Türk Tarihi Anabilim Dalı Orta Çağ Tarihi Bilim Dalı, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul.
3. Akurgal, E, (2020). Anadolu Uygarlıkları. (3. Baskı), Ankara: Phoenix Yayınevi.
4. Alyılmaz, S. ve Alyılmaz, C. (2014). Eski Türk Kadın Heykellerinin Düşündürdükleri. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (Teke) Dergisi, 3(4), 1-33.
5. Ana Britanica, (1986). Halhal Maddesi, (Cilt 10. s. 294), İstanbul. Ana Yayıncılık.
6. And, M. (2014). Osmanlı Tasvir Sanatları, Minyatür. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
7. Arkeofili, (2023). Antik Roma’da Kölelik Hakkında Her Şey [1 Mayıs 2023] British Museum Blog, https://arkeofili.com/antik-romada-kolelik-hakkinda-her-sey/ [Erişim Tarihi, 31,03, 2026].
8. Ateş, S. (1988). Kur’an-ı Kerim Tefsiri, (5. Cilt). İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyat.

9. Aydoğdu Yılmaz, H. (2010). Ana Tanrıça’nın Anadoluda Biçimsel Değişimi ve Günümüz Türk Heykel Sanatına Yansımaları, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Anadolu Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü, Eskişehir.
10. Azamat, N. (2001). Kalenderiye Maddesi, (Cilt 24. s. 253-256) İstanbul. İslam Ansiklopedisi, https://cdn2.islamansiklopedisi.org.tr/dosya/24/C24007854.pdf [Erişim Tarihi: 09. 12. 2025].
11. Bektaş Demirbağ, İ. (1996). Türk Geleneksel Giyiminde Takı ve Aksesuarlar, (Yayımlanmamış Sanatta Yeterlik Tezi), İstanbul Teknik Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
12. Berkli, Y. (2007). Mezartaşlarında Görülen Kılıç, Hançer, Ok-Yay ve Bayrak Motiflerinin Sembolik Anlamları, Ekev Akademi Dergisi, (11), 67-80.
13. Berkli, Y. (2011). Türk Sanatında Avrasya Uslubunun Evreleri Avrupa ve İslam Sanatına Etkileri (1. Basım). Erzurum. Mega Ofset Matbaacılık.
14. Berkli, Y., & Tepe, Y. (2023). Alp Figürünün İslam Öncesi Türk Sanatındaki Yansımaları. Turcology Research, 78, 397-406. https://doi.org/10.5152/JTRI.2023.23281.
15. Biçak, S. (2007). Türkiye Selçuklu Toplumunda Kadın (XI-XIV. yy), (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Türk Tarihi Anabilim Dalı, Orta Çağ Tarihi Bilim Dalı. İstanbul.
16. Biçer, N. (2011). Elmadağ Şehrengezi, Turkish Studies- International Periodical For The Languages, terature and History of Turkish or Turkic, Volume 6/1 Winter 2011, p. 857-861, Turkey.
17. Bilbaşar, K. (2003). Cemo, İstanbul. Can Sanat Yayınları.
18. Çağbayır, Y. (2007). Ötüken Türkçe Sözlük, (Cilt 3). İstanbul: Ötüken Neşriyat.
19. Dallapiccola, A.L. (2013). Hint Mitleri, (B. Savcı, Çev.). Ankara: Phoenix Yayınevi.
20. Devellioğlu, F. (2000). Osmanlıca Türkçe Ansiklopedik Lügat (17. Baskı). Ankara. Aydın Kitapevi.
21. Dikmen, M., ve Çetin, K. (2012). Klâsik Türk Siirinde Kadın Takı ve Aksesuarları. Bilig, 61, 71.
22. Ersoy, A. Koçer ve K, Serin, M. (2022). Flaviopolis Antik Kent ve Mozaikleri. Türk Arkeoloji ve Etnografya Dergisi (83), 57-75.
23. Erzurum Müzesi, (2025). “Osmanlı Eserleri” Bölümünde Sergilenen XVIII-XX. yüzyılla Tarihlendirilen Gümüş Halhal. [Fotoğraf].
24. Erzurum Yakutiye Müzesi, (2025). Takı ve Aksesuarlar Bölümü. XVIII-XX. yüzyılla Tarihlendirilen Halhallar. [Fotoğraf].
25. Esin, E. (2004). Türk Sanatında İkonografik Motifler. İstanbul: Kabalcı Yayıncılık.
26. Fındık, E. (2017). Bir Güzellik Nesnesi Olarak Cam Bilezikler: Demre/Myra Aziz Nikolaos Kilisesi Buluntuları (1989-2016). Adalya 20 2017 Issn 1301-2746 (Offprınt) The Annual Of The Koç University Suna & İnan Kıraç Research Center For Mediterranean Civilizations, İstanbul.
27. Filo Güvercin Oyun Kuşları (2025). oyun-kuslari.blogspot.com. [Fotoğraf], URL: https://yandex.com.tr/gorsel/search?img_url=https%3A%2F%2F1.bp.blogspot.com%2F-ID29s97Ez18%2FV9-31RQgUdI%2FAAAAAAAAANg%2F7WgsTqQckP8sdqw17CMOBE8aobSuDVJ_gCLcB%2Fs1600%2Ffilo-guvercin.jpg&lr=116370&pos=6&rpt=simage&text=filo%20g%C3%BCvercinleri [E.T.11.12.2025].
28. Gezgin, (2019), Şiva 29. 04. 2019, Gezginin Biri, https://gezgininbiri.com/2019/04/29/siva/. [Erişim Tarihi: 11.12.2025].
29. Gültepe, G. (2019). Türk Kültür ve Medeniyetinde Metaforik Bağlamında Oyun-İnanç ve Maske. Turkish Studies, 14(7), 3733-3747.
30. Günderen, F. (2023), Halhal Fotoğrafı. [Fotoğraf].
31. Gürgen, İ. (2022). Eski Çağ Renkleri ve Anlamları. Oannes-Uluslararası Eskiçağ Tarihi Araştırmaları Dergisi, 4(1), 259-275.
32. Hacımüftüoğlu, E. (2018). Prometheus’den Halife’ye… Doğu ve Batı’nın İnsan Tasavvurları. Bilimname, 2018 (35), 505-534.
33. Harman, M. (2012). Başlangıcından 17. yüzyıla Kadar İslam Minyatür Sanatında Bazı Cehennem Tasvirlerinin İkonografisi. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (29), 173-195.
34. Hodder, I. (2007). Anadolu’da Uygarlığın Doğuşu ve Avrupa’ya Yayılımı Türkiye’de Neolitik Dönem Yeni Kazılar Yeni Bulgular, (Metinler, Levhalar) (B. Altınok, N. Yalman, N. Balkan Atlı, B. Doğan, Çev.), (M. Özdoğan–N. Başgelen, Haz.) İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
35. Hollingsworth, M. (2009). Dünya Sanat Tarihi, (R. Küçükerdoğan, Çev.). İstanbul: İnkılap Kitapevi.
36. İnal, G. (1995). Türk Minyatür Sanatı, Ankara. Atatürk Kültür Merkezi Yayınevi.
37. İpşiroğlu, M. Ş. (1985). Bozkır Rüzgârı Siyah Kalem. İstanbul. Ada Yayınları.
38. Kalafat, Y. (2006). Karşılaştırmalı Nogay-Türk Halk Kültürü, Avrasya Etüdleri, S.225-242 (Edit: F. Bayram, Yılmaz, M. Ş.)
39. Kamacı, F. Z., (2019). Hazreti Peygamber Zamanında Kadınların Süslenmesi, İstanbul. İnkılap Kitapevi.
40. Kansoy, U. (2024). Fil Binit Takımları III (Âîn-i Ekberî’de Yer Almayan Fil Kontrol Araçları). Süleyman Demirel Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, 61, 99-126. https://doi.org/10.35237/sufesosbil.1144146
41. Karakaş, R. (2012). Diyarbakır’da Bebeğin İlkleri: Hedik, Köstek Kesme Törenleri ve Çocuklara Yönelik Halk Hekimliği Uygulamaları. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, (16), 0-0.
42. Karamağaralı, B. (1984), Muhammed Siyah Kalem’e Atfedilen Minyatürler, Ankara, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
43. Khallaf, E. N., Ezz El-Din, D. M., & El Shiwy, R. A. (2022). Reviving the Egyptian heritage of silver handicraft. Journal of the Faculty of Tourism and Hotels-University of Sadat City, 6(2/1), 147-170.
44. Kloçko, L. S. (2016). Nojni Brasleti v Kostumah Naselenniya Skifii (z regionu Lisostepovogo Livoberejjiya), Pratsi Tsentru nam’yatkoznavstva, (29), 94-101.
45. Konya Arkeoloji Müzesi, (2025), Çatalhöyük’te Bulunan Bebek Cesedi, [Fotoğraf] https://www.tripadvisor.com.tr/LocationPhotoDirectLink-g298014-d2477495-i156640518-Konya_Archaeological_Museum-Konya.html, [Erişim Tarihi: 31.03.2026]
46. Kur’an-ı Kerim. Diyanet İşleri Baskanlığı. URL: https://kuran.diyanet.gov.tr/mushaf/kuran-meal-2/enbiya-suresi-21/ayet-82/diyanet-vakfi-meali-4 [Erişim Tarihi, 12.04.2026]
47. Kur’an-ı Kerim ve Yüce Meali. (2004). Ankara. Cantaş Yayınları.
48. Mahir, B. (2005). Minyatür Maddesi, İslam Ansiklopedisi İçinde (Cilt Xxx, S. 122), İstanbul. Türkiye Diyanet Vakfı Yayıncılık.
49. Mainzer Beobacteter, (2023), Sincan’dan Sanat Eserleri, Shorchuk’tan bir Brahman figürü, [28, 08, 2023], https://mainzerbeobachter.com/2023/08/28/kunst-uit-xinjiang/ [Erişim Tarihi, 01.04. 2026].
50. Mandacı, E. (2016). Asur Ticaret Kolonileri Çağı ve Hititler Devrinde Anadolu’da Kuyumculuk. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 5(8), 3193-3213. Https://Doi.Org/10.15869/İtobiad.263569
51. Medieval News, (2009), Medieval and Ancient History News, Movie about Mamluk Sultan Baybars in development 13,11,2009 [Minyatür], https://medievalnews.blogspot.com/2009/12/movie-about-mamluk-sultan-baybars-in.html. [Erişim Tarihi: 11.12.2025].
52. Milbourne, A. Stowell L. (2011). Yunan Mitolojisi (E. Uslu, Çev.), İstanbul. İletişim Yayınları.
53. Mitoloji Kitabı, (2018). (A. Yılmaz, çev), İstanbul, Alfa Basım Yayım Dağıtım.
54. Ocak, A. Y. (2020). Osmanlı İmparatorluğu’nda Marjinal Sufilik, Kalenderiler, XIV-XVII. yüzyıllar, İstanbul. Timaş Yayınları.
55. Okuyan, M. (2022). Geniş Açıklamalı Kur’an Meal-Tefsir, (2. Baskı), İstanbul. Haliç Üniversitesi Yayınları.
56. Ögel, B. (2014). Türk Mitolojisi, (6. Baskı), (Cilt 1), Ankara. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
57. Özel, A. M. (2024). Memlük Mısır’ında Kalenderiler. Sufiyye, (16), 53-84.
58. Özer, B. (2021). Yazılı Belgeler Işığında Hitit Kral Heykelleri İçin Yapılan Ritüeller, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Ünivversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
59. Özerdim, M. (2017). Uygur›lar Devrinde Turfan-Karahoco Şehrinde Evler. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 16(3-4), 97- 130
60. Püsküllüoğlu, A. (1995). Türkçe Sözlük, İstanbul. Yapı Kredi Yayınları.
61. Saka, S. (2015), Dünyanın En Esrarengiz Ressamı ‘İnsanlar ve Cinlerin Ustası’ Mehmed Siyah Kalem’in 23 Çizimi, 10. Temmuz.2015, [Minyatür], https://onedio.com/haber/dunyanin-en-esrarengiz-ressami-insanlar-ve-cinlerin-ustasi-mehmed-siyah-kalem-in-23-cizimi-543213 [E.T. 11.12.2025].
62. Solmaz, M. (2022). Kölelik ve Zerafetin Birleştiği Halka Halhal, The Circle Here Slavery And Elegance Combine: Anklet. Türük Uluslararası Dil Edebiyat ve Halkbilim Araştırmaları Dergisi, (31), 127.
63. Start Art (2015), Zincire Vurulmuş Prometheus 06, 10, 2015, [Resim]. https://startartforbeginners.com/tr/zincire-vurulmus-prometheus-prometheus-bound-jordaens/ [Erişim Tarihi, 31.03.2026].
64. Şenyurt, Y, S, Akçay, A, Aklan İ, (2018). Yukarı Dicle Havzası’nda Bir Yeni Asur Yerleşimi: Aşağı Salat, Seleucia, S. Vııı, Olba Kazısı Serisi, s. 233-268.
65. Tepe, Y. (2023). Türk Sanatında Erkek Figürünün İkonografik Açıdan İncelenmesi, (Yayımlanmamış Doktora Tezi) Atatürk Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü, Erzurum.
66. TRT Müzik, (2022). Halhal’ın Hikayesi, 08.08.2022, https://www.facebook.com/watch/?v=1065644510726856, [Erişim Tarihi, 10.12.2025].
67. Türk Dil Kurumu Türkçe Sözlük, (2005). Ankara. Türk Dil Kurumu Yayınları.
68. Uzun, M.İ. (1995), Falname, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, (Cilt 12, s. 141-145), İstanbul, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
69. Uzunoğlu, M. (2018). Batı resminde “Doğu” imgesinin oluşmasına aracılık eden kadın temsilleri. Sanat ve Tasarım Dergisi, (21), 223-242.
70. Yazıcı, T. (1993). Çardarb Maddesi, İstanbul. İslam Ansiklopedisi.
71. Yerkazan H. (2017), Hadislerde geçen Musiki Enstürümanları. Geçmişten Günümüze Uluslararası Dini Mûsiki Sempozyumu, ss. 625-634.
72. Yıldırım, T. (2010), Resuloğlu Kazısı ve Anadolu Arkeolojisi’ne Katkıları, Ö. İpek (haz.), I. Çorum Kazı ve Araştırmalar Sempozyumu, Bildiri s. 11-28. Çorum, T.C. Çorum Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Müze Müdürlüğü.
73. Yıldırım, A. (2022). Bâbürlü Devleti’nde Filler ve Kullanımlarına Dair Örnekler (16.-17. yüzyıllar). İran ve Turan Tarihi Araştırmaları Dergisi, 5(8), 81-118.
74. Yılmaz, M. (2015). Ateist ve Teist Perspektiften İnsanın Yaratılışı ve Düşünce Özgürlüğünün Doğuşu. Türk Kütüphaneciliği, 29(4), 718-731.
75. Zeren, E. M. (2015). Maniheizm’in ve Budizm’in Uygurların Kültür Hayatına Etkileri, (Yayımlanmamış Doktora Tezi) İstanbul Üniversitesi /Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
76. Zimmermann, T. Ve Özen, L. (2016). The Early Bronze Age figurine from Hasanoğlan, central Turkey: new archaeometrical insights, Anatolian Studies 66 (2016): 17–22. doi:10.1017/S0066154616000028