Research Article

İstanbul / Beşiktaş Deniz Müzesi’nde Sergilenen Cam Humbaralar

Volume: 35 Number: 1 July 21, 2026
EN TR

İstanbul / Beşiktaş Deniz Müzesi’nde Sergilenen Cam Humbaralar

Abstract

Tarih boyunca seramikten, taşa, camdan metale kadar çok çeşitli malzemelerle yapılmış savaş araç gereçleriyle karşılaşırız. Bunlardan birisi en basit tanımıyla el bombaları diyebileceğimiz cam humbaralardır. Tarihi kaynaklarda kumbara adıyla da karşımıza çıkarlar. Humbaraların el ile atılanlarının yanında havan topu ile atılanları da bulunmaktadır. El ile atılanlarına humbara-i dest, havan topu ile atılanlarına humbara-i kebir adı verilmektedir. Humbara kelimesi köken olarak Farsça olan “hunpare” kelimesinden gelmekte olup, küçük küp, küpçeğiz anlamındadır. Genellikle humbaralar demirden veya tunçtan yapılmışlardır. Gülle olarak isimlendirilen bu objeler, içlerine tahrip maddesi konularak savaş aleti olarak kullanılmışlardır. Ateşli silahların kesin kökeni bilinmemekle birlikte, Orta Çağ’dan itibaren yaygınlaştığı ve Bizans’ın “grejuva ateşi” ile İslam dünyasında kullanılan neft temelli silahların bu sürecin öncüllerini oluşturduğu anlaşılmaktadır. Barutun 9. yüzyılda Çin’de kullanılmaya başlanması, 12 ve 13. yüzyıllarda ateşli silah teknolojisinin gelişmesine zemin hazırlamış; bu süreçte el bombası ve top gibi silahlar ortaya çıkmıştır. Osmanlı sahasındaki gelişmelere bakıldığında; onların 14. yüzyıl sonlarından itibaren ateşli silahlarla tanıştıkları ve zaman zaman kullandıkları görüşüyle karşılaşılmaktadır. Osmanlı döneminde cam humbaraların ilk kez Rodos Kuşatması'nda (1522) kullanıldığı; bunun yanında el humbaralarının 1560 yılların sonrasında yeniçeriler tarafından çok beğenilen ve sıklıkla kullanılan bir silah haline geldiği de bilinmektedir. Fakat 16. yüzyıl öncesinde humbaraların malzeme, çeşit ve kullanımlarına dair kesin bilgiler için daha erken tarihli kaynaklara ve Midilli örneğinde olduğu gibi arkeolojik verilere ihtiyaç vardır. Bu yüzden Deniz Müzesi’nde sergilenen cam humbaraların tarihlendirmesi konusuna temkinli yaklaşmak gereklidir. Bununla birlikte makalede ele alınan cam humbaralar için bir zaman dilimi önermek gerekirse; bu eserleri -arkeolojik ve analojik verilerin ışığında- 15-17. yüzyıllar arasına tarihlemek mümkündür.

Keywords

Thanks

Bu araştırma için gerekli izinleri veren İstanbul Deniz Müzesi Müdürlüğüne, yardım ve destekleri için tüm müze personeline teşekkür ediyorum.

References

  1. Agoston, G. (2009). Savaş, TDV İslam Ansiklopedisi, (C. 36, 196-200) İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
  2. Agoston, G. (2012). Top, TDV İslam Ansiklopedisi, (C.41, 240-242) İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
  3. Aydüz, S. (2016). Humbaracı b. Hayreddin ve Osmanlılar’da Özel Humbara İmali”, IV. Uluslararası Osmanlı İstanbulu Sempozyumu Bildirileri, 20-22 Mayıs 2016, İstanbul: 29 Mayıs Üniversitesi Yayınları 2016, 707-718.
  4. Aydüz, S. (2004). Osmanlı Askeri Teknoloji Tarihi: Ateşli Silahlar, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 2/2, 265-295.
  5. Aydüz, S. (1999a). Osmanlı Devleti’nde Ateşli Silah Sanayii ve Top Döküm Teknolojisi (1453-1566), Osmanlı Ansiklopedisi, (C. 6, 633-645) Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
  6. Aydüz, S. (1999b). Tophane-i Amire ve Müştemilatı. Osmanlı Ansiklopedisi, (C. 6, 646-659) Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
  7. Bayramoğlu Ali Ağa (2013). Ümmül Gazâ Harp Sanatı ve Aletleri, (Salim Aydüz-Şamil Çan, Çev.) İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
  8. Bayramoğlu, F. (1974). Türk Cam Sanatı ve Beykoz İşleri, İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları.

Details

Primary Language

Turkish

Subjects

Islamic Arts, Art History

Journal Section

Research Article

Publication Date

July 21, 2026

Submission Date

December 13, 2025

Acceptance Date

April 28, 2026

Published in Issue

Year 2026 Volume: 35 Number: 1

APA
Uysal, Z. (2026). İstanbul / Beşiktaş Deniz Müzesi’nde Sergilenen Cam Humbaralar. Sanat Tarihi Dergisi, 35(1), 371-387. https://doi.org/10.29135/std.1841650
AMA
1.Uysal Z. İstanbul / Beşiktaş Deniz Müzesi’nde Sergilenen Cam Humbaralar. STD. 2026;35(1):371-387. doi:10.29135/std.1841650
Chicago
Uysal, Zekiye. 2026. “İstanbul Beşiktaş Deniz Müzesi’nde Sergilenen Cam Humbaralar”. Sanat Tarihi Dergisi 35 (1): 371-87. https://doi.org/10.29135/std.1841650.
EndNote
Uysal Z (July 1, 2026) İstanbul / Beşiktaş Deniz Müzesi’nde Sergilenen Cam Humbaralar. Sanat Tarihi Dergisi 35 1 371–387.
IEEE
[1]Z. Uysal, “İstanbul / Beşiktaş Deniz Müzesi’nde Sergilenen Cam Humbaralar”, STD, vol. 35, no. 1, pp. 371–387, July 2026, doi: 10.29135/std.1841650.
ISNAD
Uysal, Zekiye. “İstanbul Beşiktaş Deniz Müzesi’nde Sergilenen Cam Humbaralar”. Sanat Tarihi Dergisi 35/1 (July 1, 2026): 371-387. https://doi.org/10.29135/std.1841650.
JAMA
1.Uysal Z. İstanbul / Beşiktaş Deniz Müzesi’nde Sergilenen Cam Humbaralar. STD. 2026;35:371–387.
MLA
Uysal, Zekiye. “İstanbul Beşiktaş Deniz Müzesi’nde Sergilenen Cam Humbaralar”. Sanat Tarihi Dergisi, vol. 35, no. 1, July 2026, pp. 371-87, doi:10.29135/std.1841650.
Vancouver
1.Zekiye Uysal. İstanbul / Beşiktaş Deniz Müzesi’nde Sergilenen Cam Humbaralar. STD. 2026 Jul. 1;35(1):371-87. doi:10.29135/std.1841650