Taâmiye, Mülkiyet İhtilafı ve Postnişînlik: Bolu Halvetîliği Hakkında Arşiv Kayıtları ve Meclis-i Meşâyih Defterleri Üzerinden Bir İnceleme

Abstract

Bu çalışma, 19. yüzyılda Bolu’daki Halvetî-Şâbânî geleneği Mustafa Safî Efendi’den (ö. 1263/1846) sonra devam ettiren Geredeli Abdullah Efendi (öl. 1267/1850-51), Mudurnulu Halil Rahmî Efendi (öl. 1284/1867-68) ve Bolulu İbrahim Efendi (öl. 1313/1897) üzerinden incelemektedir. Araştırmada Osmanlı Arşivi belgeleri, Meclis-i Meşâyih Defterleri ve menâkıbnâme verileri nitel doküman analizi ve karşılaştırmalı tarihsel yöntem çerçevesinde değerlendirilmiş; elde edilen bulgular örnek olay incelemesi yaklaşımıyla yorumlanmıştır. Belgeler, Abdullah Efendi ve dervişlerinin darp ve tahkire uğraması karşısında merkezî idarenin taşra yöneticilerini doğrudan uyardığını; böylece Osmanlı’nın tarikat şeyhlerini hem güvenlik hem de meşruiyet açısından koruyan bir siyaset izlediğini göstermektedir. Halil Rahmî Efendi ile ilgili tek arşiv belgesi Mudurnu’daki dergâhına yapılan taamiye yardımını ve dolayısıyla devlet desteğini bildirmektedir. İbrahim Efendi dosyaları ise Gölyüzü Mahallesi’nde aynı çevrede anılan Tavîl Mehmed Paşa/Derviş Osman Hücresi/Aşağı Tekke ile Hisaraltı/Kabadayı Tekkesi adlı iki Halvetî tekkesinin tarihini, yetki alanlarını ve mali kaynaklarını somut biçimde ayırt etmeye imkân vermektedir. Çalışma, daha önce benzer araştırmalarda kullanılmamış belgeleri inceleyerek Bolu’da Halvetî-Şâbânîliğin 19. yüzyıldaki kurumsal-toplumsal yönlerine arşiv temelli yeni bir katkı sunmayı amaçlamaktadır. Böylece çalışma, Bolu’da Halvetî-Şâbânî gelenek üzerine yapılan mevcut araştırmalardan farklı olarak, taâmiye tahsisleri, mülkiyet ihtilafları ve postnişînlik çekişmelerini birlikte ele almakta; Meclis-i Meşâyih defterleri ile arşiv belgelerini karşılaştırmalı bir okuma ile değerlendirmektedir. Böylece tarikat-devlet ilişkisini yalnızca manevî ve tasavvufî anlatılar üzerinden değil aynı zamanda hukuki, idari ve mali boyutlarıyla ortaya koymayı ve Osmanlı’da tarikatların idari işleyişine dair literatürdeki önemli bir boşluğu arşiv temelli bilgilerle doldurmayı amaçlamaktadır.

Keywords

• Tasavvuf
• Halvetîlik
• Şâbânîlik
• Bolu
• Arşiv
• Meclis-i Meşâyih
• Devlet
• Toplum.

Taâmiye, Property Disputes, and Postnişînlik: An Examination of Bolu Halvetîism Based on Archival Records and Meclis-i Meşâyih Registers

Abstract

This study examines the Halveti-Shabani tradition in Bolu during the 19th century, focusing on Geredeli Abdullah Efendi (d. 1267/1850–51), Mudurnulu Halil Rahmī Efendi (d. 1284/1867–68), and Bolulu Ibrahim Efendi (d. 1313/1897). In the research, documents from the Ottoman Archives, the Majlis-i Mashaiykh Registers, and data from manāqibnama were evaluated within the framework of qualitative document analysis and comparative historical methods. The findings were interpreted using a case study approach. The documents reveal that, in response to the beatings and insults suffered by Abdullah Efendi and his dervishes, the central administration directly warned provincial officials; thus, the Ottoman Empire pursued a policy of protecting Sufi sheikhs in terms of both security and legitimacy. The sole archival document regarding Halil Rahmī Efendi reports on state support in the form of food (taamiya) aid provided to his dervish lodge in Mudurnu. The files on Ibrahim Efendi, however, provide concrete insights into the history, spheres of influence, and financial resources of two Khalwatī tekkes in the same neighborhood of Gölyüzü Mahallesi: the Tavīl Mehmed Pasha/Dervish Osman Hücresi/Asagi Tekke and the Hisralti/Kabadayi Tekkesi. By examining documents not previously used in similar studies, this work aims to provide a new, archive-based contribution to the institutional and social aspects of Khalwatī-Shābānīyya in Bolu during the 19th century. Thus, unlike existing studies on the Khalwatī-Shābānī tradition in Bolu, this study examines taamiya allocations, property disputes, and conflicts over the postnishīn position together. It evaluates these through a comparative analysis of the Majlis-i Mashaiykh registers and archival documents. It thus aims to elucidate the relationship between the order and the state not only through spiritual and Sufi narratives but also through its legal, administrative, and financial dimensions, and to fill a significant gap in the literature regarding the administrative functioning of Sufi orders in the Ottoman Empire using archival data.

Keywords

• Sufism
• Khalwatīyya
• Shābānīyya
• Bolu
• archives
• Majlis-i Mashaiykh
• state
• society.

References

1. BOA, Osmanlı Arşivi. Sadâret Mektubî Kalemi [A.}MKT.]. No. 69, Gömlek No. 66. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
2. BOA, Osmanlı Arşivi. İrâde Dâhiliye [İ.DH.]. No. 136, Gömlek No. 6998, 1. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
3. BOA, Osmanlı Arşivi. Sadâret Müteferrik [A.}M.]. No. 5, Gömlek No. 47. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
4. BOA, Osmanlı Arşivi. İrâde Dâhiliye [İ..DH.]. No. 189, Gömlek No. 10570. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
5. BOA, Osmanlı Arşivi. Sadâret Mektubî Kalemi [A.}MKT.]. No. 229, Gömlek No.8. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
6. BOA, Osmanlı Arşivi. Sadâret Mektubî Kalemi Nezâret ve Devair [A.}MKT.NZD]. No. 64, Gömlek No. 20. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
7. BOA,Osmanlı Arşivi. Şûrâ-yı Devlet [ŞD.]. No. 2868, Gömlek No. 21. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
8. BOA, Osmanlı Arşivi. Şûrâ-yı Devlet [ŞD.]. No. 1642, Gömlek No. 4. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr

9. BOA, Osmanlı Arşivi. Dâhiliye Nezâreti Mektubî Kalemi [DH.MKT.]. No. 118, Gömlek No. 25. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
10. BOA, Osmanlı Arşivi. Babıali Evrâk Odası [BEO.]. No. 311, Gömlek No. 23292. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
11. BOA, Osmanlı Arşivi. Dâhiliye Nezâreti Mektubî Kalemi [DH.MKT.]. No. 338, Gömlek No. 72. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
12. BOA, Osmanlı Arşivi. Maliye Nezareti Emlak-i Emiriye Müdüriyeti [ML.EEM.]. No. 419, Gömlek No. 54. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
13. BOA, Osmanlı Arşivi. Babıali Evrâk Odası [BEO.]. No. 1766, Gömlek No. 132382. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
14. BOA, Osmanlı Arşivi. Maliye Nezareti Emlak-i Emiriye Müdüriyeti [ML.EEM.]. No. 519, Gömlek No. 47. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
15. BOA, Osmanlı Arşivi. Yıldız Mütenevvi Maruzat Evrakı [Y..MTV.]. No. 152, Gömlek No. 16. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
16. BOA, Osmanlı Arşivi. İrâde Hususi [İ..HUS.]. No. 52, Gömlek No. 81. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
17. BOA, Osmanlı Arşivi. Babıali Evrâk Odası [BEO.]. No. 928, Gömlek No. 69551. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
18. BOA, Osmanlı Arşivi. İrâde Evkâf [İ..EV.]. No. 18, Gömlek No. 29. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
19. Akman, Eyüp. “Şeyh Şâban-ı Veli Dergâhının Son Şeyhi Atâullah Armay Efendi’nin Hayatı ve Şiirleri”. TÜRKBİTİG Kültür Araştırmaları Dergisi 5/1 (2025), 1-18.
20. Aksay, Binnaz. 18. Yüzyılın İlk Yarısında Bolu. Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi, Doktora Tezi, 2023.
21. Birgören, Hamdi (ed.). Bolu Vilayeti Salnâmesi Rûmî 1341 Miladî 1925. Bolu: Bolu Belediyesi Bolu Araştırmaları Merkezi Yayınları, 2008.
22. Birgören, Hamdi. “Bolu’da Çeşme Kitabeleri”. Halk Kültürü ve Köroğlu Bilgi Şöleni Bildirileri, 2-4 Kasım 2006. 35-49. Bolu: Bolu Halk Kültürünü Araştırma ve Uygulama Merkezi, 2008.
23. Bolu Livâsı 1921-1925 Senesi Sâlnâmesi (Giriş-Metin-Tıpkıbasım-Dizin). haz. Nermin Kılıç vd. Bolu: Abant İzzet Baysal Üniversitesi Bolu Halk Kültürünü Araştırma ve Uygulama Merkezi Yayınları, 2008.
24. Çifçi, Fazıl. Hz. Pîr Şeyh Şa’bân-ı Velî. Ankara: Şeyh Şa’bân-ı Veli Kültür Vakfı Yayınları, 6. Basım, 2014.
25. Demircioğlu, Ziya. Şeyh Şâban-ı Veli ve Postnîşînleri. Kastamonu: Hazreti Pir Şeyh Şâban-ı Veli Kültür Vakfı Yayınları, 1997.
26. Demirdaş, Öncel. Halvetiyye Tarîkatının Anadolu’daki Bir Şubesi Çerkeşiyye. Ankara: Ankara Kalem Neşriyat, 2023.
27. Derviş İbrahim Hilmi Bey. Menâkıbnâme-i Mustafâ Safî-i Âmedî. haz. Serdar Uğurlu. İstanbul: Kriter Yayınevi, 2017.
28. Gökoğlu, Ahmet. Paphlagonia -Paflagonya-. Kastamonu: Doğrusöz Matbaası, 1952.
29. Gürel, Zeki. “Bolu Halvetiliğinin Kastamonu’daki Temsilcisi Şair Şeyh İbrahim Şevki (1833- 1896)”. IV. Uluslararası Bolu Halk Kültürü ve Köroğlu Sempozyumu Bildirileri. Ankara: Akçağ Yayınları, 2015.
30. İslamoğlu, Abdülmecit. Dâvûd-ı Halvetî ve Güşen-i Tevhîd’i (İnceleme, Tenkitli Metin). Bolu: Bolu Belediyesi Bolu Araştırmaları Merkezi Yayınları, 2013.
31. İşpirli, Mehmet. “Cemâleddin Efendi, Hâlidefendizâde”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/309-310. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1993.
32. Meclis-i Meşâyih Defterleri. ed. Hasan Kamil Yılmaz vd. 9 Cilt. İstanbul: İSAM Yayınları, 2025.
33. Osmanlı Devri Kastamonu Vilâyeti Salnâmelerinde Bolu Sancağı İkinci Cilt (15-21). Önal, Güray (haz.). ed. Güray Önal - Hamdi Birgören. 2 Cilt. Bolu: Bolu Belediyesi Bolu Araştırmaları Merkezi Yayınları, 2011.
34. Reis, Bedriye. “Bolu’da Halvetîliğin Temsilcileri”. AİBÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 16/1 (2016), 423-451.
35. Süme, Mehmet vd. Gerede Nüfus Defteri Cilt I 1840 (Giriş-Metin-Dizin). 2 Cilt. Bolu: Abant İzzet Baysal Üniversitesi Bolu Halk Kültürünü Araştırma ve Uygulama Merkezi Yayınları, 2015.
36. Şen, Yasin. Geredeli Abdullah Efendi. Gerede: Gerede Belediyesi, 2022.
37. Şen, Yasin. Geredeli Aziz Hacı Halil Efendi -Hayatı, Çevresi ve Halifeleri-. Gerede: Gerede Belediyesi, 2022.
38. Tabakoğlu, Mehmet. “Arşiv Belgeleri Işığında 19. Yüzyılda Bolu Aktaş Halvetî Dergahı, Mustafa Safî Efendi (ö. 1263/1846) ve Oğlu Nasrullah Efendi (ö. 1312/1896)”. Abant Sosyal Bilimler Dergisi 26/1 (2026), 412-425.
39. Tan, Nail. “Şeyh Şa’bân-ı Velî’nin Takipçilerinden Şair Şeyh İbrahim Şevki Efendi ve Bir Cönkteki 16 Şiiri”. BAL-TAM Türklük Bilgisi 21 (2014), 233-252.
40. Tatcı, Mustafa. Hazret-i Pîr Şâbân-ı Velî Kitabı. İstanbul: H Yayınları, 2. Basım, 2019.
41. Tezcan, Esma. Şevkî İbrahim Efendi Divânı (İnceleme-Transkripsiyonlu Metin). Kütahya: Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2007.
42. Uçar, Fuat. Osmanlı Döneminde Bolu’da Paşa Vakıfları. Bolu: Abant İzzet Baysal Üniversitesi Bolu Halk Kültürünü Araştırma ve Uygulama Merkezi Yayınları, 2009.
43. Ünlü, Ali Rıza. Gerede Tarih ve Kültür Ansiklopedisi 1 Tarih Boyunca Gerede Mengen Yeniçağa Dörtdivan. çev. Hacı Ömer Cevahircioğlu. Gerede: Adem Gerede Yayınları, 2000.
44. Vassâf, Osmanzâde Hüseyin. Sefîne-i Evliyâ. thk. Mehmet Akkuş - Ali Yılmaz. 5 Cilt. İstanbul: Kitabevi, 2006.
45. Vicdânî, Sadık. Tarikatlar ve Silsileleri (Tomâr-ı Turûk-ı Aliyye). çev. İrfan Gündüz. İstanbul: Enderun Kitabevi, 1995.
46. Yücer, Hür Mahmut. “19. Asırda Bolu Şehir Hayatında Şabanilik: Mustafa Safi Efendi ve Aktaş Dergâhı”. I. Uluslararası Şeyh Şa’bân-ı Velî Sempozyumu -Şeyh Şa’bân-ı Velî’yi Anma ve Anlama-, 4-6 Mayıs 2012 Kastamonu. 2/289-306. Kastamonu: Kastamonu Üniversitesi Yayınları, 2012.
47. KV, T.C. Kastamonu Valiliği. “Görev Yapmış Valiler”. Erişim 17 12. 2025. https://www.kastamonu. gov.tr/gorev-yapmis-valiler