FAS’TA DİLEKÇE HAKKININ HUKUKSAL NİTELİĞİ VE TÜRKİYE İLE KARŞILAŞTIRILMALI OLARAK DEĞERLENDİRİLMESİ

Abstract

Dilekçe hakkı, vatandaşların yalnızca insan hakları kapsamında kamu otoritelerine şikayette bulunma aracı olarak görülmemelidir. Aksine, bu mekanizma vatandaşların kamu politikalarının hazırlanması, uygulanması ve değerlendirilmesine katılımını sağlayan bir öneri aracı olarak geliştirilmelidir. Ayrıca, dilekçe mekanizması aracılığıyla katılım, sivil topluma önerilerde bulunma, taleplerini iletme ve uygun gördükleri önlemler hakkında görüşlerini ifade etme fırsatı sağlar. Bu önlemler kamu politikalarının desteklenmesine katkıda bulunabilir. Arap Baharı bağlamında 2011 yılında kabul edilen yeni Fas Anayasası, dilekçe hakkını vatandaşların temel insan haklarının bir parçası olarak ele almıştır. Bu düzenleme, vatandaşların kamu politikalarına katılımını artırmayı ve demokratik mekanizmaları daha erişilebilir hale getirmeyi hedeflemiştir. Bu çalışmada, 44.14 Sayılı Kanunda belirtilen dilekçe hakkının kullanılmasına ilişkin şartlar ve yöntemler incelenecek ve dilekçe hakkının genel idari makamlar ve yerel yönetimlere ilişkin düzenlemelerdeki yeri üzerinde durulacaktır.

Keywords

• Dilekçe hakkı
• , 2011 Fas Krallığı Anayasası
• , 44-14 Sayılı Kanun

THE LEGAL NATURE OF THE RIGHT TO PETITION IN MOROCCO AND ITS COMPARATIVE EVALUATION WITH TÜRKİYE

Abstract

The right to petition should not be seen as a means for citizens to complain to public authorities solely within the scope of human rights. On the contrary, this mechanism should be developed as a proposal tool that enables citizens to participate in the preparation, implementation and evaluation of public policies. In addition, participation through the petition mechanism provides civil society with the opportunity to make suggestions, convey their demands and express their views on the measures they deem appropriate. These measures can contribute to the support of public policies. The new Moroccan Constitution, adopted in 2011 in the context of the Arab Spring, included the right to petition as part of the fundamental human rights of citizens. This regulation aimed to increase citizens' participation in public policies and make democratic mechanisms more accessible. In this study, the conditions and methods regarding the use of the right to petition specified in Law No. 44.14 will be examined and the place of the right to petition in the regulations regarding general administrative authorities and local governments will be emphasized.

Keywords

• Right to petition
• Constitution of the Kingdom of Morocco of 2011
• Law No. 44.14

References

1. (Çeviren. Dürüşken, Çiğdem): Magna Charta seu Magna Charta Libertatum: Büyük Sözleşme ya da Özgürlükler Sözleşmesi, 2. Baskı, İstanbul 2017.
2. 1966 International Covenant on Civil and Political Rights, https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/ProfessionalInterest/ccpr.pdf (Erişim Tarihi: 14.01.2024).
3. 3071 Sayılı Dilekçe Hakkının Kullanılmasına Dair Kanun, https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.3071.pdf (Erişim Tarihi: 02.12.2025).
4. AKYILMAZ, Bahtiyar: İdari Usul İlkeleri Işığında İdari İşlemin Yapılış Usulü, 1. Baskı, Ankara 2000.
5. ANAYURT, Ömer: “1982 Anayasası ve 3071 Sayılı Kanuna Göre Dilekçe Hakkı”, İnsan Hakları Yıllığı, 2001, s. 95-128.
6. ARMAĞAN, Servet: Dilekçe Hakkı ve 1961 Anayasası, 1. Baskı, İstanbul 1972.
7. AYDIN, Mesut: “1982 Anayasası’nda Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne Bireysel Başvuru Hakkı ve Uygulaması”, Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 8, S. 2, 2004, s. 270-304.
8. AYKURT, Çetin: “Padişah-Halk Buluşmasını Temin Eden Törenlerden Birisi: Cuma Selamlığı”, Tarih İncelemeleri Dergisi, C. 16, S. 1, 2001, s. 201-204.

9. AYVERDİ, İlhan: Misalli Büyük Türkçe Sözlük, C. 3, 5. Baskı, İstanbul 2005.
10. BALTA, Tahsin Bekir: İdare Hukukuna Giriş, 1. Baskı, Ankara 1970.
11. BAŞGİL, Ali Fuat: Vatandaşların Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne Müracaat Hakkı, 1. Baskı, İstanbul 1944.
12. BELFAKİH, Abdülhak: Kıraa Desturiyye fi El-kanun Et-tandimi Liccihêt”, Mecellet Mesalik fi El-fikir ve Es-siyase ve El-iktisat, S. 33-34, 2015, s. 73-102.
13. COLİN, Francesco: “Institutional Petitions in Morocco: Opportunities and Challenges of Claiming Rights in Participatory Arenas”, British Journal of Middle Eastern Studies, C. 50, S. 2, 2023, s. 486-500.
14. Constitution of the International Labour Organization, https://www.ilo.org/sites/default/files/2024-04/ILO%20Constitution-2021-%5BJUR-210720-001%5D-Web-EN.pdf (Erişim Tarihi: 31.12.2024).
15. ÇELİK, Buket: “Divân-I Hümâyûn’un Taşradan Gelen Şikâyetleri İnceleme Ve Sonuçlandırma Yöntemleri Üzerine Bir İnceleme”, SDÜSBE Dergisi, S. 48, 2024, s. 285-314.
16. Danıştay 10. Daire: E. 2000/5570, K. 2003/108, K.T. 20.1.2003, https://www.ictihatlar.com.tr/ictihatdetay-7222-danistay-Danistay-10-Daire-2000-5570-Esas-2003-108-Karar-Sayili-Ilami.html (Erişim Tarihi: 04.12.2025).
17. DARVISHVAND, Abolfazl/KADKHODAMORADI, Kamal/FATTAHI, Zafarghandi Ali: “Guarantees of the Right to Sue in the Islamic Republic of Iran’ s Legal System Focusing on the Guardian Council Views”, Journal of Public Law Knowledge, C. 10, S. 34, 2022, s. 29-55.
18. Delil: “Êliyet El-muşareke El-muvatına Lişşebêb”, https://library.fes.de/pdf-files/bueros/maroc/21530.pdf (Erişim Tarihi: 25.12.2024).
19. Dilekçe Hakkı ve Stk’lar, Ekim 2021, Sivil Toplum ve Medya Çalışmaları Derneği, https://dogadernegi.org/wp-content/uploads/2023/06/dilekce-hakki-ve-sivil-toplum-kuruluslari.pdf (Erişim Tarihi: 15.01.2024).
20. Dilekçe Hakkı ve TBMM Komisyonu, TBMM Basımevi, Ankara 2005.
21. DURAN, Gökhan Yaşar: “Dilekçe Hakkının Kullanılmasının Engellenmesi Suçu (TCK M. 121)”, TBB Dergisi, S. 142, 2019, s. 60-92.
22. DURAN, Lütfi: “İdari Müracaatlar ve Bunlar Karşısında İdarenin Sukutu Meselesi”, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, C. 12, 1946, s. 130-199.
23. El-ardıyya El-kanuniyye El-mutaallika Bilhak fi Takdim El-araıd, file:///C:/Users/hp/Desktop/2025%20disectop/Fas/ (Erişim Tarihi: 24.12.2024).
24. El-ceride El-resmiyye, 22 Temmuz 2025, https://www.mediateur.ma/uploads/files/1753378083BO_7423-bis_Ar.pdf (Erişim Tarihi: 23.02.2026).
25. El-ceride El-resmiyye, El-adet 6492, 14 Zilkade 1437 (18 Ağustos 2016), https://www.sgg.gov.ma/BO/bo_ar/2016/BO_6492_Ar.PDF (Erişim Tarihi: 15.11.2024).
26. EL-MARANİ, Mevlay El-Hişam: Hak Takdim El-araıd fi El-kanun El-Mağribi ala Dav Et-tecarub El-mukarene”, Mecellet El-kanun ve El-ulum El-idariyye, S. 6, 2020, s. 138-156.
27. El-NEDEVİ, Muhsin: Ed-dimokratıyye Et-teşarukiyye El-mefhum-En-şee-El-êliyyêt, 1. Baskı, Tatvan 2018.
28. El-TİCANİ, Musab: Elaraıd Keâliyye Litenzil Mumareset Ed-dimukrattıyye Et-teşarukiyye; Et-tecrübe El-Mağribiyye beyne El-ikrar Et-düsturi ve El-itimad El-kanuni” Mecellet El-kanun Ed-düsturi ve El-ulum El-idariyye”, S. 2, 2019, s. 118-145.
29. EROL, Ahmet: Dilekçe Hakkı ve Bilgi Edinme Hukuku, 1. Baskı, Ankara 2005.
30. ERVARDAR, Fehamettin: “Yurdumuzda Dilekçe Hakkı ve Kullanılması”, İstanbul Sanayi Odası Dergisi, C. 22, S. 262, 1987.
31. GERÇEKER, Hasan: Türk Ceza Kanunu, Cilt I, 3. Baskı, Ankara 2017.
32. GÜNER YAŞAR, Gizem: “Anayasal Bir Hak Olarak Dilekçe Hakkının Etkinliğinin Değerlendirilmesi”, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, C. 25, S. 2, 2023, s. 789-822.
33. HIZ, Yüksel/YILMAZ, Zekeriya: Açıklamalı – Gerekçeli Bilgi Edinme ve Dilekçe Hakkı, 1. Baskı, Ankara 2004.
34. HMK, https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.6100.pdf (Erişim Tarihi: 04.12.2025).
35. https://www.aa.com.tr/tr/gundem/cimere-2025te-5-milyon-525-bin-basvuru-yapildi/3787257 (Erişim Tarihi: 23.02.2026).
36. KABOĞLU, İbrahim Ö: Özgürlükler Hukuku, 5. Baskı, İstanbul 1999.
37. KABOĞLU, İbrahim: Özgürlükler Hukuku: İnsan Haklarının Hukuksal Yapısı Üzerine Bir Deneme, 1. Baskı, İstanbul 1994.
38. Leftit Yekşifu Hasilet El-araıd El-mukaddime ila El-cemaat: Ziyade bi %127 Hilal Selasetü Seenavat ve Nisfuha Merfud, 29 Aralık 2025, https://ar.telquel.ma/ (Erişim Tarihi: 23.02.2026).
39. LERİZKİ, Reşit: “Ed-destur El-Mağribi ve Hak Takdim El-araıd-Dirase Mukarene Lihak Takdim El-araıd beyne Et-tecarub Ed-düveliyye ve Et-terakum El-Mağribi”, s. 1-14, https://hazbane.asso-web.com/uploaded/953f-1-pdf.pdf (Erişim Tarihi: 16.12.2024).
40. Mersum Rakam 02.16.773 Sadır fi 28 Şaban 1438 (25 Mayıs 2017), https://adala.justice.gov.ma/api/uploads/2024/12/16/ (Erişim Tarihi: 22.12.2024).
41. Morocco's Constitution of 2011, https://antislaverylaw.ac.uk/wp-content/uploads/2019/08/Morocco-Constitution.pdf (Erişim Tarihi: 15.11.2024).
42. SAYH, Reşit/SUMEYYE, Zekrum: “Mumareset El-araıd Et-turabiyye ala El-mustava El-mahalli Bil-Mağrip-Dirase Sosyu Kanuniyye”, Mecellet Şuun İstiraticiyye, S. 17, 2024, s. 234-260.
43. ŞAFAK, Ali: Ansiklopedik Hukuk Sözlüğü, 4. Baskı, Ankara 2002.
44. TAMER, Mustafa: “Dilekçe Hakkı”, Türk İdare Dergisi, C. 16, S. 386, 1990, s. 201-220.
45. TANYER, Turan: “Eski İstanbul’da Arzuhalciler”, TBB Dergisi, C. 17, S. 53, 2004, s. 271-284.
46. TAŞKIN, Ş. Cankat: “Bilgi Edinme ve Dilekçe Hakkı”, Bahçeşehir Üniversitesi Hukuk Fakültesi Kazancı Hukuk Dergisi, C. 8, S, 99-100, 2012, s. 172-236.
47. TBMM İçtüzüğü, https://cdn.tbmm.gov.tr/TbmmWeb/Anayasa/ictuzuk.pdf (Erişim Tarihi: 02.12.2025). TBMM, 28. Yasama Dönemi 1. Devre Faaliyer Raporu (14 Mayıs 2023-17 Haziran 2025), https://cdn.tbmm.gov.tr/TbmmWeb/Icerik/Dosya/bdb77e71-be55-4f5e-a135-3800f2cbecdb.pdf (Erişim Tarihi: 23.02.2026).
48. TURAN, İsa: “Demokrasi, Seçim Ve Seçim Sistemleri”, Toplum, Ekonomi ve Yönetim Dergisi, C. 3, S. 2, 2022, s. 94-120.
49. Türk Dili Kurumu Sözlükleri, https://sozluk.gov.tr/?ara=dilek%C3%A7e (Erişim Tarhi: 31.12.2024).
50. Türkiye Büyük Millet Meclisi Plan ve Bütçe Komisyonu Tutanak Dergisi, https://www.tbmm.gov.tr/Tutanaklar/TutanakGoster/5276 (Erişim Tarihi: 23.02.2026).
51. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı, https://www.iletisim.gov.tr/turkce/duyurular/detay/cimer-2025te-55-milyon-basvuru-aldi#:~:text=Devlet%E2%80%93millet%20ileti%C5%9Fiminin%20%C3%B6nemli%20bir,artarken%20uluslararas%C4%B1%20iki%20%C3%B6d%C3%BCl%20kazan%C4%B1ld%C4%B1 (Erişim Tarihi: 23.02.2026).
52. Ulusal Önleme Mekanizması Mahpus Hakları Rehberi, TİHEK, Ankara 2022.
53. United Nations Charter, Chapter XIII: The Trusteeship Council, https://www.un.org/en/about-us/un-charter/chapter-13 (Erişim Tarihi: 31.12.2024).
54. UYAR, Lema: Birleşmiş Milletler’de İnsan Hakları Yorumları, İnsan Hakları Komitesi ve Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Komitesi, 1981-2006. 1. Baskı, Ankara 2006.
55. WEINGARTNER, Mıchael: “The Right to Petition As Access And Informations”, University of Pennsylvania Law Review, S. 169, 2021, s. 1235-1287.
56. Yasamanın Kalitesinin Artırılmasında Dilekçe Hakkı Çalıştayı, 1. Baskı, Ankara 2021.
57. YAŞAMIŞ, Firuz Demir: “Yakınma Hakkının Kullanılma Biçiminin Düzenlenmesi Üzerine”, Amme İdaresi Dergisi, C. 15, S. 1, 1982, s. 49-52.
58. YUNUSOV, Khaydarali/LEYLANOĞLU, Hazar: “Constitutional Guarantee of the Right to Petition in the Basic Laws of the Central Asian Republics”, Central Asıan Journal Of Socıal Scıences And Hıstory, C. 5, S. 1, 2024, s. 102-110.
59. ZABUNOĞLU, Hamdi Gökçe: Türk Anayasal Düzeninde Siyasal Hak ve Özgürlüklerin Kapsamı ve Sınırları, 1. Baskı, Ankara 2013.
60. ZANUN, Abdülrafi: “Devr El-araid fi Tefil El-muşareke El-muvatına: Er-rahanat ve El-mealêt", Mubaderet El-islah El-vatani, 2021, s. 2-14.