Roma’nın Doğu Sınırında Siyasi, Askerî ve Diplomatik Bir Merkez Olarak Zeugma ve Legio IIII/IV Scythica

Abstract

Toros Dağları’nın güneydoğusunda, Fırat Nehri’nin güneybatı kıyısında yer alan Zeugma, Antikçağ boyunca Anadolu ile Mezopotamya’yı birbirine bağlayan en önemli geçiş noktalarından biri olmuştur. Anadolu Platosu’ndan Mezopotamya ovasına uzanan kadim kara yollarının Fırat geçidinde birleşmesi, kente ulaşım ve ticaret ağlarında merkezi bir rol kazandırmış ve onu iki bölge arasındaki siyasi, askeri ve diplomatik ilişkilerin kesişim noktası hâline getirmiştir. MÖ yaklaşık 300 yılında Seleukos I Nikator tarafından, Helenistik kentleşme anlayışı ve imparatorluk politikası doğrultusunda kurulan Zeugma, Roma, Parth ve Sasani imparatorlukları arasındaki doğu sınır hattında yüzyıllar boyunca süren jeopolitik rekabetin merkezinde yer almıştır. MÖ 64’te Pompeius’un doğudaki düzenlemeleriyle Roma egemenliğine giren kent, Tiberius döneminde resmen imparatorluk topraklarına katılmış ve MS 66/67’de Legio IV Scythica’nın buraya nakledilmesiyle Roma’nın doğu sınırında stratejik bir askerî üs hâline gelmiştir. Antik kaynakların da belirttiği bu coğrafi ve askerî avantaj, Roma’nın doğu sınırındaki güvenlik politikalarında belirleyici olmuştur. Stratejik konumu, Legio IV Scythica’nın varlığı ve Antiokheia’ya yakınlığı, Zeugma’yı yüzyıllar boyunca bölgesel askerî ve siyasî ağırlık merkezi hâline getirmiştir. MS 350’lerin başlarına dek kentte konuşlanan lejyon, Parth seferleri, isyanların bastırılması, altyapı çalışmaları ve vexillatio birlikleriyle yürütülen güvenlik ve istihbarat faaliyetlerinde etkin rol oynamıştır. Bu çalışma, antik kaynaklar, epigrafik belgeler ve modern literatür ışığında, Zeugma’nın coğrafi, stratejik, siyasi ve askerî işlevlerini; ayrıca Legio IV Scythica’nın kente intikalini ve doğu sınırındaki faaliyetlerini kapsamlı biçimde incelemeyi amaçlamaktadır.

Keywords

• Zeugma
• IIII/IV. Scythica Lejyonu
• Fırat Nehri
• Suriye
• Doğu Sınırı

Supporting Institution

Bulunmamaktadır

Ethical Statement

Bu çalışma etik kurul onayı gerektirmemektedir

Zeugma as a Political, Military, and Diplomatic Center on Rome’s Eastern Frontier and Legio IIII/IV Scythica

Abstract

Situated on the southwestern bank of the Euphrates River, to the southeast of the Taurus Mountains, Zeugma was one of the most important transit hubs connecting Anatolia and Mesopotamia throughout antiquity. The convergence at this Euphrates crossing of ancient overland routes extending from the Anatolian Plateau to the Mesopotamian plain granted the city a central position within regional transportation and trade networks, thereby transforming it into a key locus of political, military, and diplomatic interaction between the two regions. Founded around 300 BCE by Seleucus I Nicator in accordance with Hellenistic urban planning principles and imperial policy, Zeugma came to occupy a pivotal position within the long-standing geopolitical rivalry along the eastern frontier between the Roman, Parthian, and later Sasanian empires. Following Pompey’s eastern reorganization in 64 BCE, the city entered Roman control, was formally incorporated into imperial territory during the reign of Tiberius, and became a strategic military base on Rome’s eastern frontier with the transfer of Legio IV Scythica to the city in 66/67 CE. As emphasized in ancient literary sources, this combination of geographical setting and military presence played a decisive role in Rome’s eastern frontier security strategy. Zeugma’s strategic position on the Euphrates, the permanent stationing of Legio IV Scythica, and its proximity to Antioch collectively endowed the city with sustained regional military and political significance. Stationed at Zeugma until the early 350s CE, the legion played an active role in Parthian campaigns, the suppression of internal unrest, infrastructural undertakings, and frontier security operations conducted through vexillationes. This study aims to provide a comprehensive analysis of Zeugma’s geographical, strategic, political, and military functions, as well as the deployment and activities of Legio IV Scythica along Rome’s eastern frontier, based on ancient literary sources, epigraphic evidence, and modern scholarship.

Keywords

• Zeugma
• Legio IIII/IV Scythica
• Euphrates
• Syria
• Eastern Frontier

Supporting Institution

None

Ethical Statement

This study does not require ethical approval

References

1. Adak, M. ve Görkay, K. (2024). Zeugma’da Afrikalı bir lejyon askeri. F. G. Özaktürk vd. (Ed.), SAPIENTIA: Cumhuriyetin Yüzüncü Yılında Prof. Dr. Güngör Varınlıoğlu ve Prof. Dr. Ender Varinlioğlu Onuruna Yazılar, Ankara, 1-28.
2. Albustanlıoğlu, T. (2015). Zeugma (Arulis/Ehneş) taş ocaklarında ismi belirlenen bir başka lejyon: Legio IIII Flavia Felix. Anatolia (41), 135-1589.
3. Algaze, G., Breuninger, R. ve Knudstad, J. (1994). The Tigris-Euphrates archaeological reconnaissance project: Final report of the Birecik and Carchemish dam survey areas. Anatolica (20), 1-96.
4. Aylward, W. (2013). The rescue excavations at Zeugma in 2000. W. Aylward (Ed.), Excavations at Zeugma. Conducted by Oxford Archaeology, Los Altos, California: Packard Humanities Institute, 1-54.
5. Birley, A. R. (1999). Septimius Severus: The African emperor, London-New York: Routledge.
6. Blömer, M. ve Winter, E. (2011). Kommagene: Toros ve Fırat arasındaki tanrılar ülkesi. N. Naycı vd. (Çev.), İstanbul: Homer Kitabevi.
7. Bohec, Y. Le (1994). The imperial Roman army. R. Bate (Çev.), London: Routledge.
8. Butcher, K. (2009). The Euphrates frontier and the civic era of Zeugma. O. Tekin (Ed.), Ancient History, Numismatics and Epigraphy in the Mediterranean World. Studies in memory of Clemens E. Bosch and Sabahat Atlan and in honour of Nezahat Baydur, İstanbul: Ege Yayınları, 81-83.

9. Campbell, B. (1978). The marriage of soldiers under the empire. The Journal of Roman Studies (68), 153-166.
10. Comfort, A., Abadie-Reynal, C. ve Ergeç, R. (2000). Crossing the Euphrates in antiquity: Zeugma seen from space. Anatolian Studies (50), 99-126.
11. Crowther, C. V. (2003) Inscriptions of Antiochus I of Commagene and other epigraphical finds. J.H. Humphrey (Ed.), Zeugma: Interim Reports. Rescue Excavations (Packard Humanities Institute), Inscription of Antiochus I, Bronze Statue of Mars, House and Mosaic of the Synaristôsai, and Recent Work on the Roman Army at Zeugma (JRA Suppl. 51), Portsmouth, Rhode Island, 57-67.
12. Crowther, C. V. (2013). Inscriptions on stone. W. Aylward (Ed.), Excavations at Zeugma. Conducted by Oxford Archaeology, Los Altos, California: Packard Humanities Institute, 192-219.
13. Crowther, C. V. ve Facella, M. (2003). New evidence for the ruler cult of Antiochus of Commagene from Zeugma. G. Heedemann ve E. Winter (Eds.), Neue Forschungen zur Religionsgeschichte Kleinasiens (Asia Minor Studien 49, Elmar Schwertheim zum 60. Geburtstag gewidmet), Bonn: Rudolf Habelt, 41-80.
14. Crowther, C. V. ve Facella, M. (2018). Yeni epigrafik buluntuların ışığında I. Antiokhos’un kutsal alanları. J. Wagner (Ed.), Fırat Kıyısında Tanrı Krallar: Kommagene’de Yeni Kazılar ve Araştırmalar, İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 85-91.
15. Dąbrowa, E. (1993). Legio X fretensis. A prosopographical study of its officers (I–III c. A.D.). Stuttgart: Franz Steiner Verlag.
16. Dąbrowa, E. (1994), The Bellum Commagenicum and the ornamenta triumphalia of M. Ulpius Traianus. E. Dąbrowa (Ed.), The Roman and Byzantine Army in the East. Proceedings of a Colloquium Held at the Jagiellonian University, Kraków in September 1992, Kraków: 19-27.
17. Dąbrowa, E. (2000). Legio X fretensis. Y. Le Bohec (Ed.), Les légions de Rome sous le Haut – Empire (Actes du Congrès de Lyon, 17-19 septembre 1998), Tome I, Paris: Diffusion De Boccard, 317-325.
18. Dąbrowa, E. (2009). The Roman army in Syria under Augustus and Tiberius. A. Morillo, N. Hanel ve E. Martín (Eds.), Limes XX. XX Congreso Internacional de Estudios sobre la Frontera Romana / XXth International Congress of Roman Frontier Studies, León, España, Septiembre 2006 (Anejos de Gladius 13), Vol. II, Madrid: Consejo Superior de Investigaciones Científicas, Instituto Histórico Hoffmeyer, Instituto de Arqueología de Mérida, 997-1005.
19. Dando-Collins, S. (2010). Legions of Rome: The definitive history of every imperial Roman legion. London: Quercus.
20. Davies, R. W. (1989). Service in the Roman army. D. Breeze ve V. A Maxfield (Eds.) Edinburgh: University Press.
21. Debevoise, N. C. (1938). A political history of Parthia. Chicago, IL: The University of Chicago Press.
22. Devijver, H. (1998). Commanders and officers of legio IIII Scythica. D. Kennedy (Ed.), The Twin Towns of Zeugma on the Euphrates. Rescue Work and Historical Studies (JRA Suppl. 27), Portsmouth, Rhode Island: Journal of Roman Archaeology, 205-232.
23. Doğancı, K. (2007). Roma principatus dönemi (M.Ö. 27-M.S. 284) Bithynia eyaleti valileri (prosopografik bir inceleme). (Yayımlanmamış doktora tezi), Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
24. Eck, W. (1982). Jahres- und provinzialfasten der senatorischen statthalter von 69/70 bis 138/139. Chiron (12), 281-362.
25. Edwell, P. (2008). Between Rome and Persia: The middle Euphrates, Mesopotamia and Palmyra under Roman control, London/New York: Routledge.
26. Elton, H. (2013). Zeugma’s military history in light of the rescue excavations, Excavations at Zeugma Conducted by Oxford Archaeology. W. Aylward (Ed.), Excavations at Zeugma. Conducted by Oxford Archaeology, Los Altos, California: Packard Humanities Institute, 375-380.
27. Ergeç, R. (2006a). Belkıs/Zeugma’nın kronolojik tarihi. R. Ergeç (Ed.), Belkıs – Zeugma ve Mozaikleri, İstanbul, 17-22.
28. Ergeç, R. (2006b). Zeugma’da kaçak kazılar, bilimsel araştırmalar ve Zeugma nekropolü. R. Ergeç (Ed.), Uluslararası Geçmişten Geleceğe Zeugma Sempozyumu/International Symposium on Zeugma: From Past to Future (20-22 Mayıs 2004, Gaziantep), Gaziantep, 81-90.
29. Ergeç, R., Önal, M. ve Wagner, J. (2018). Fırat Seleukeia’sı/Zeugma – Roma İmparatorluğu’nun doğu sınırında önemli bir garnizon ve ticaret kenti. J. Wagner (Ed.), Fırat Kıyısında Tanrı Krallar: Kommagene’de Yeni Kazılar ve Araştırmalar, İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 223-240.
30. Erol, A. F. ve Tamer, D. (2020). Zeugma’dan ele geçen Geç Roma kırmızı astarlı seramikleri. Anatolia (46), 49-121.
31. Facella, M. (2005). The economy and coinage of Commagene: First century BC-first century AD. S. Mitchell & C. Katsari (Eds.), Patterns in the Economy of Roman Asia Minor, Swansea: Classical Press of Wales, 225-250.
32. Farnum, J. H. (2005). The positioning of the Roman imperial legions. (BAR Int. Ser. 1458), Oxford: Archaeopress.
33. Gawlikowski, M. (1996). Thapsacus and Zeugma: The crossing of the Euphrates in Antiquity. Iraq (58), 123-133.
34. Gawlikowski, M. (1997). The Syrian desert under the Romans. S. E. Alcock (Ed.), The Early Roman Empire in the East, Oxford: Oxbow, 37-54.
35. Gebhardt, A. (2002). Imperiale politik und provinziale entwicklung: Untersuchungen zum verhältnis von Kaiser, heer und städten im Syrien der vorseverischen zeit, Berlin.
36. Görkay, K. (2017). Zeugma lejyon yerleşkesi: Yeni araştırmalar, sonuçlar ve ön değerlendirmeler. Anatolia (43), 147-178.
37. Görkay, K. (2018). Yeni araştırmalar ışığında Zeugma. J. Wagner (Ed.), Fırat Kıyısında Tanrı Krallar: Kommagene’de Yeni Kazılar ve Araştırmalar, İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 245-253.
38. Görkay, K. (2020a). Araştırma tarihçesi. K. Görkay (Ed.), Zeugma - İki Dünya Arasında: Yaşamdan Ebediyete Zeugma’da Evler ve Mezarlar, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 16-17.
39. Görkay, K. (2020b). Evlerde ve mezarlarda askeri kültürün izleri. K. Görkay (Ed.), Zeugma - İki Dünya Arasında: Yaşamdan Ebediyete Zeugma’da Evler ve Mezarlar, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 102-115.
40. Görkay, K. (2020c). Tarihte Zeugma. K. Görkay (Ed.), Zeugma - İki Dünya Arasında: Yaşamdan Ebediyete Zeugma’da Evler ve Mezarlar, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 12-14.
41. Greene, E. M. (2015). Conubium cum uxoribus: wives and children in the Roman military diplomas. Journal of Roman Archaeology (28), 125-159.
42. Hartmann, M. ve Speidel, M. A. (2002). Roman military forts at Zeugma. A preliminary report. P. Freeman vd. (Eds.), Limes XVIII. Proceedings of the XVIIIth International Congress of the Roman Frontier Studies held in Amman, Jordan (September 2000), Vol. I (BAR Int. Ser. 1084), Oxford, 259-268.
43. Hartmann, M. ve Speidel, M. A. (2003). The Roman army at Zeugma: Recent research results. J.H. Humphrey (Ed.), Zeugma: Interim Reports. Rescue Excavations (Packard Humanities Institute), Inscription of Antiochus I, Bronze Statue of Mars, House and Mosaic of the Synaristôsai, and Recent Work on the Roman Army at Zeugma (JRA Suppl. 51), (100-126), Portsmouth, Rhode Island: Journal of Roman Archaeology, 100-126.
44. Hartmann, M. ve Speidel. M. A. (2013). Military installations at Zeugma: An overview of the Swiss archaeological investigations, 2001‒2003. W. Aylward (Ed.), Excavations at Zeugma. Conducted by Oxford Archaeology, Altos, California: Packard Humanities Institute, 381-392.
45. Honigmann, E. (1932). Syria. Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft (IV A.2, col. 1549-1727), Stuttgart: J. B. Metzlersche Verlagsbuchhandlung.
46. Isaac, B. (1990). The limits of empire: Roman army in the East, Oxford: Clarendon Press.
47. Kaya, E. (2015). M.Ö. 1. yüzyıl ve M.S. 2. yüzyılda Anadolu’daki operatif Roma lejyonları. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi), Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Isparta.
48. Kaya, E. (2024). Roma’nın doğu sınır birliklerinin sefer organizasyonu (M.Ö. 1. yüzyıl-M.S. 3. yüzyıl). (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Gaziantep Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Gaziantep.
49. Kennedy, D. (1998a). Ancient sources for Zeugma (Seleucia-Apamea). D. Kennedy (Ed.), The Twin Towns of Zeugma on the Euphrates. Rescue Work and Historical Studies (JRA Suppl. 27), Portsmouth, Rhode Island: Journal of Roman Archaeology, 139-162.
50. Kennedy, D. (1998b). Miscellaneous artefacts. D. Kennedy (Ed.), The Twin Towns of Zeugma on the Euphrates. Rescue Work and Historical Studies (JRA Suppl. 27), Portsmouth, Rhode Island: Journal of Roman Archaeology, 129-138. Kennedy, D. (1998c). Conclusion: Roman Zeugma. D. Kennedy (Ed.), The Twin Towns of Zeugma on the Euphrates. Rescue Work and Historical Studies (JRA Suppl. 27), Portsmouth, Rhode Island: Journal of Roman Archaeology, 237-247.
51. Keppie, L. J. F. (1986). The legions in the East from Augustus to Trajan. P. Freeman ve D. L. Kennedy (Eds.), The Defence of the Roman and Byzantine East (BAR Int. Ser. 297), Oxford, 411-429.
52. Keppie, L. (1998). The making of the Roman army: From republic to empire, London: Routledge.
53. Kienast, D., Eck, W. ve Heil, M. (20176). Römische kaisertabelle. Grundzüge einer römischen kaiserchronologie. (6., überarbeitete Auflage), Darmstadt: WBG.
54. Kissel, Th. (1995). Untersuchungen zur logistik des römischen heeres in den provinzen des griechischen ostens (27 v. Chr.-235 n. Chr.). St. Katharinen: Scripta Mercaturae Verlag. Lepper, F. A. ve Frere, S. (1988) Trajan’s Column. A new edition of the Cichorius Plates. Introduction, commentary and notes, Gloucester: Alan Sutton.
55. M’Elderry, R. K. (1909) The legions of the Euphrates frontier. The Classical Quarterly (3/1), 44-53.
56. Magie, D. (1950). Roman rule in Asia Minor to the end of the third century after Christ, Vol. I, Princeton. Maxfield, V. A. (1972). The dona militaria of the Roman army. (Yayımlanmamış doktora tezi), Durham University, Durham.
57. Maxfield, V. A. (1981). Roman military decorations. London: B. T. Batsford.
58. Millar, F. (1993). The Roman Near East, 31 BC – AD 337. Cambridge-Mass.: Harvard University Press.
59. Mitford, T. B. (2018). East of Asia Minor: Rome’s hidden frontier, vols. I-II, Oxford: Oxford University Press.
60. Omar, I. (2017). Les légions romaines de la province de Syrie sous le Haut-Empire d’après les inscriptions latines et grecques. (Yayımlanmamış doktora tezi), Université Paris sciences et lettres, Paris.
61. Parker, H. M. D. (1992). Roman legions. New York: Dorset Press.
62. Phang, S. E. (2001). The marriage of Roman soldiers (13BC–AD 235. Law and family in the imperial army. Leiden-Boston-Köln: Brill.
63. Phang, S. E. (2002). The families of Roman soldiers (first and second centuries A.D.): Culture, law, and practice. Journal of Family History (27/4), 352-373.
64. Pollard, N. (2000). Soldiers, cities, and civilians in Roman Syria. Ann Arbor: University of Michigan Press.
65. Pollard, N. ve Berry, J. (2012). The Complete Roman Legions, London: Thames&Hudson.
66. Rémy, B. (1989). Les carrières sénatoriales dans les provinces romaines d’Anatolie au Haut-Empire (31 av.J.-C. – 284 ap.J.-C.). Pont-Bithynie, Galatie, Cappadoce, Lycie-Pamphylie et Cilicie, İstanbul-Paris. Ritterling, E. (1925). Legio. Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft, (XII.2, col. 1211-1829), Stuttgart: J.B. Metzler. Rose, C. B. (2013). A new relief of Antiochus I of Commagene and other stone sculpture from Zeugma. W. Aylward (Ed.), Excavations at Zeugma. Conducted by Oxford Archaeology, Los Altos, California: Packard Humanities Institute, 220-231.
67. Roth, J. P. (1999). The logistics of the Roman army at war (264 B.C.-A.D. 235). Leiden-Boston-Köln: Brill.
68. Saxer, R. (1967). Untersuchungen zu den vexillationen des römischen kaiserheeres von Augustus bis Diokletian, Köln-Graz: Böhlau Verlag.
69. Scheidel, W. (2007). Marriage, families, and survival: Demographic aspects, P. Erdkamp (Ed.), A Companion to the Roman Army. Malden, MA-Oxford: Blackwell Publishing, 417-434.
70. Speidel, M. A. (1998). Legio IIII Scythica, its movements and men. D. Kennedy (Ed.), The Twin Towns of Zeugma on the Euphrates: Rescue Work and Historical Studies (JRA Suppl. 27), Portsmouth, Rhode Island: Journal of Roman Archaeology, 163-204.
71. Speidel, M. A. (2012). Legio III augusta in the east. Evidence from Zeugma on the Euphrates. B. Cabouret vd. (Eds.), Visions d l’Occident romain. Hommages à Yann Le Bohec, Paris: Diffusion De Boccard, 603-619.
72. Speidel, M. A. (2021). Provincia Armenia in the light of the epigraphic evidence. Electrum, (28), 135-150.
73. Speidel, M. A. (2025). The Roman army in Syria: Size, mission, deployment, and interactions. R. Raja (Ed.), The Oxford Handbook of the Hellenistic and Roman Near East, Oxford: Oxford University Press, 277-294.
74. Speidel, M. P. (1984). Roman army studies, vol. 1, Amsterdam: J. C. Gieben.
75. Spuler, B. (1972). Zeugma. Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft (X A, 251-252), München: Alfred Drückenmüller Verlag.
76. Steiner, P. (1905). Die dona miltiaria. Bonner Jahrbücher (114/115), 1-98. Sullivan, R. D. (1990). Near Eastern royalty and Rome, 100-30 BC. (Phoenix. Suppl. Vol. 24), Toronto: University of Toronto Press.
77. Van Berchem, D. (1985). Le port de Séleucie de Piérie et l’infrastructure logistique des guerres parthiques. Bonner Jahrbücher (185), 47-87.
78. Versluys, M. J. (2017). Visual style and constructing identity in the Hellenistic world: Nemrud Dağ and Commagene under Antiochos I. Cambridge: Cambridge University Press.
79. Wagner, J. (1976). Seleukeia am Euphrat/Zeugma. Wiesbaden: Dr. Ludwig Reichert Verlag.
80. Wagner, J. (1977). Legio IV scythica in Zeugma am Euphrat. D. Haupt ve H. G. Horn (Eds.), Studien zu den Militärgrenzen Roms II: Vorträge des 10. Internationalen Limeskongresses in der Germania Inferior. Bonn, 517-539.
81. Wagner, J. (2003/2004). Samosata und Seleukeia am Euphrat-Zeugma. Entdeckung und zweiter untergang römischer grenzstädte am Euphrat. Nürnberger Blätter zur Archäologie (Heft 20), 131-139.
82. Weksler-Bdolah, S. (2021). The camp of the legion X fretensis and the starting point of elia Capitolina. Jonathan J. Price vd. (Ed.), Rome: An Empire of Many Nations. New Perspectives on Ethnic Diversity and Cultural Identity, Cambridge-New York: Cambridge University Press, 300-331.
83. Welles, C. B., Fink, R. O. ve Gilliam, J. F. (1959). Excavations at Dura-Europos. final report V, part I: The parchments and papyri (P.Dura), Yale University Press, New Haven.
84. Wesch-Klein, G. (1998). Soziale aspekte des römischen heerwesens in der Kaiserzeit. Stuttgart: Franz Steiner Verlag.
85. Winter, E. (2019). Kommagene: Seleukoslar, Parthlar ve Romalılar arasında. O. Tekin (Yay. Haz.), Hellenistik ve Roma Dönemlerinde Anadolu: Krallar, İmparatorlar, Kent Devletleri, İstanbul: Yapı kredi Yayınları, 166-193.
86. Yarlıgaş, O. (2017). Principatus döneminde Roma devletinin Anadolu’da oluşturduğu sınır boyunca konuşlandırılan lejyonlar (Yayımlanmamış doktora tezi). İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.