Kazan’da Yayımlanan Bir Kur’an Tercümesinin Mûsâ Cârullah’a Aidiyeti

Öz

Bu çalışma, 2010 yılında Kazan’da Mûsâ Cârullah Bigiyef’e (1875-1949) nispet edilerek yayımlanan Kur’an tercümesinin gerçek müellifinin tespit edilmesini ele almaktadır. Yirminci yüzyılın başlarında Kazan Türkleri arasında yetişen önemli bir İslam âlimi olan Mûsâ Cârullah, 1912 yılında tamamladığı Tatarca Kur’an tercümesini neşretmek istemiş; ancak dönemin muhafazakâr çevrelerinin yoğun tenkitleri ve dinî otoritelerin baskıları nedeniyle bu hedefini gerçekleştirememiştir. Müellifin sonraki yıllarda tercümesini yayımlamaya yönelik diğer girişimleri de sonuçsuz kalmış, 1949 yılındaki vefatının ardından mezkûr tercümenin akıbeti belirsiz olup bu hususta çeşitli ihtimaller dile getirilmiştir. 2010 yılına kadar eserin neşrine yönelik herhangi bir girişim söz konusu olmamıştır. 2010 yılında ise Kazan’da yayımlanan bir Kur’an tercümesi, kamuoyuna Mûsâ Cârullah’ın 1912 yılında tamamladığı ve uzun süredir kayıp olduğu düşünülen tercümesinin yeniden basımı olarak takdim edilmiştir. Ancak yapılan ilmî incelemeler, Kazan’da neşredilen eserin aslında Süleyman Tevfîk’e ait olduğunu; dolayısıyla Mûsâ Cârullah’a nispet edilmesinin isabetli olmadığını ortaya koymuştur. Bu makalede önce Mûsâ Cârullah’ın Kur’an tercümesiyle ilgili görüşleri, kendi hazırladığı Kur’an tercümesini yayımlama girişimleri ve bu süreçte karşılaştığı engeller ele alınmış; ardından tercümenin akıbeti hakkında ileri sürülen ihtimaller değerlendirilmiştir. Son olarak 2010 yılında Kazan’da yayımlanan Kur’an tercümesinin aidiyet meselesi, tarihsel veriler ve metin tahlili yöntemiyle incelenmiş ve elde edilen bulgular ilgili literatür ışığında analiz edilmiştir. Bu yönüyle çalışma, Mûsâ Cârullah’ın Kur’an tercümesinin akıbetiyle ilgili tartışmalara tutarlı ve ilmî bir katkı sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Kur'an Tercümesi
• Mûsâ Cârullah Bigiyef
• Süleyman Tevfîk

The Attribution of a Qur’an Translation Published in Kazan to Mūsā Jārullāh

Abstract

Mūsā Jārullāh Bīkīyaf (1875-1949), a prominent Islamic scholar among the Kazan Turks of the early twentieth century, possessed a vast intellectual heritage and authored numerous works. One of the most notable works is his translation of the Qurʾan into Tatar Turkish. Mūsā Jārullāh completed this translation in 1912 and made various attempts to publish it. However, due to intense criticism and pressure from conservative circles at the time, its publication was prevented for a long time, making it impossible for the public to access it. After Mūsā Jārullāh died in 1949, the fate of this translation remained uncertain, with various possibilities being put forward, including claims that the manuscript had been completely lost. In 2010, a Qurʾan translation purportedly held by Mūsā Jārullāh’s family in Kazan was published and presented as a reprint of the translation completed by Mūsā Jārullāh in 1912. However, scholarly research has determined that the translation in question was actually by Sulaymān Tawfīq, and therefore, attributing it to Mūsā Jārullāh was erroneous. This study examines Mūsā Jārullāh’s views on Qurʾanic translation; then, it examines his efforts to publish his own translation and the obstacles he encountered in this process. It then evaluates the possibilities suggested for the future of this translation. Finally, the question of whether the Quran translation published in Kazan in 2010 belongs to Mūsā Jārullāh is discussed in light of historical data, textual analyses, and relevant literature. Thus, the aim is to provide an accurate and consistent perspective on the discussions surrounding this translation.

Keywords

• Tafsīr
• Translation of the Qurʾan
• Mūsā Jārullāh Bīkīyaf
• Sulaymān Tawfīq

نسبة ترجمة القرآن الكريم المنشورة في قازان إلى موسى جار الله

Öz

كان موسى جار الله بيكييف (1875-1949) عالمًا إسلاميًّا بارزًا بين أتراك قازان في أوائل القرن العشرين، يمتلك إرثًا فكريًّا واسعًا ومؤلفات عديدة. ومن أبرز أعماله ترجمته للقرآن الكريم إلى اللغة التركية التتارية. أتم موسى جار الله هذه ترجمته للقرآن الكريم عام (1912) ثم قام بعدة محاولات لنشرها، إلا أنها باءت كلها بالفشل نتيجة الانتقادات الشديدة التي وجهت لهذه الترجمة، وبسبب الضغوط الشديدة من الأوساط المحافظة آنذاك، ولذلك تم منعها من النشر لفترة طويلة. وظل مصير هذه الترجمة غير معروف بعد وفاته عام (1949)، ومع طرح احتمالات مختلفة، أشهرها ادعاءات بفقدان المخطوطة تمامًا، حتى عام (2010)، حيث نُشرت في قازان ترجمة للقرآن كانت بحوزة عائلة موسى جار الله، يُزعم أنها لموسى جار الله. إلا أن بعض الأبحاث العلمية أثبتت أن الترجمة المعنية هي في الواقع من تأليف سليمان توفيق، وبالتالي، فإن نسبتها إلى موسى جار الله كانت خطأً. وتتناول هذه الدراسة التي بين أيدينا آراء موسى جار الله حول ترجمة القرآن الكريم. ثم تتناول جهوده لنشر ترجمته الخاصة، والعقبات التي واجهها في هذه العملية. ثم تُقيِّم الإمكانيات المقترحة لمستقبل هذه الترجمة. وأخيرًا، تناقش نسبة ترجمة القرآن الكريم المنشورة في قازان عام (2010) إلى موسى جار الله.

Anahtar Kelimeler

• التفسير
• ترجمة القرآن الكريم
• موسى جار الله بيكيف
• سليمان توفيق

References

1. Ahmedullin, Abdulveli. “Kur’an-ı Kerim’nin Tercümesi Basıla Başlagan Digen Haberni Tekzib”. İdil 438 (23 Mart 1912), 3.
2. Altuntaş, Selçuk. How to Be a Proper Muslim in the Russian Empire: An Intellectual Biography of Musa Jarullah Bigiyev (1875-1949). Wisconsin-Madison: University Of Wisconsin-Madison, Philosophy (Languages and Cultures of Asia), Doktora Tezi, 2018.
3. Altuntaş, Selçuk. “One Hundred Years of Mystery: The Curious Case of Mūsā Jārullah Bigiyev (1875–1949)’s Tatar Translation of the Qur’an”. Turkological Studies 1/1 (2018), 129-147.
4. Anadolu İlahiyat Akademisi. “Prof. Dr. İbrahim Maraş ‘Musa Carullah’”. YouTube. Yayın Tarihi Nisan 2017. https://www.youtube.com/watch?v=3Dfdh57vq4A
5. Aydar, Hidayet. Kur’an-ı Kerim’in Tercümesi Mes’elesi. İstanbul: Kur’an Okulu Yayıncılık, 1996.
6. Battal-Taymas, A. Kazanlı Türk Meşhurlarından II: Musa Carullah Bigi -Kişiliği, Fikir Hayatı ve Eserleri-. İstanbul: M. Sıralar Matbaası, 1958.
7. Battal-Taymas, A. Kazanlı Türk Meşhurlarından III: Alimcan Barudî -Kişiliği, Fikir Hayatı, İçtimai-Kültürel Emekleri-. İstanbul: M. Sıralar Matbaası, 1958.
8. Bigiyef, Musa Carullah. Fıkhu’l-Kur’ân: Kur’ân’ı Anlama Üzerine. çev. Ömer Dinç. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2020.

9. Bigiyef, Musa Carullah. Halk Nazarına Bir Niçe Mesele. Kazan: Elektro-tipografi Ümid, 1912.
10. Bigiyef, Musa Carullah. Islahat Esasları. Petersburg: M-A. Maksutova Matbaası, 1915.
11. Bigiyef, Musa Carullah. “Tatar Dünyasında Rezalet”. Vakit 957 (19 Nisan 1912), 2-3.
12. Bigiyef, Musa Carullah. Uzun Günlerde Oruç. çev. Yusuf Uralgiray. Ankara: Kazan Türkleri Kültür ve Yardımlaşma Derneği Yayınları, 1975.
13. Bigiyef, Musa Carullah. Uzun Günlerde Rûze. Kazan: Elektro-tipografi Ümid, 1911.
14. Bigiyef, Musa Carullah. “Ve ḫasefe’l-ḳamer ve cümiʿa’ş-şemsü ve’l-ḳamer”. Şûrâ 8 (15 Nisan 1912), 253-256.
15. Çalışkan, İsmail. “Kazakistan’da Kur’an ve Tefsir Literatürü (Kazakça ve Rusça Eserler)”. Marife 15/1 (Yaz 2015), 139-162.
16. Gelgeç, Sevim. “The Verses Constituting Evidence for the Sunna in Mūsā Jārullāh Bīgī's Work Kitāb al-Sunna”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 9/2 (Ekim 2025), 854-877.
17. Gençboyacı, Melek. “Kazan’da Yayın Hayatı ve Matbaalar”. Kazanlı Yenilikçi Alimler. ed. Ali Arslan vd. 356-406. Eskişehir: Türk Dünyası Kültür Başkenti Eskişehir 2013 Ajansı, 2014.
18. Görmez, Mehmet. “Mûsâ Cârullâh Bigiyef’ten (ö. 1949) Tarihçi-Yazar Cemal Kutay’a Cevap”. İslâmiyât I/2 (1998), 85-97.
19. Hayrutdinov, Aydar. “Smogut li tatary vernut’ svoi perevod Korana na rodnoy yazyk?”. Business Gazeta. Erişim 23 Mart 2025. https://www.business-gazeta.ru/article/378944
20. Hayrutdinov, Aydar G. “The Translation of the Koran Made by Musa Bigiev: New Evidence and Future Research Prospects”. Minbar Islamic Studies 11/4 (2018), 805-818.
21. Israfilova, Faima. “Tatar Türkçesinde Tefsir Çalışmaları”. Turkish Studies - Religion 18/3 (2023), 271-285.
22. Kanlıdere, Ahmet. Kadimle Cedit Arasında Musa Cârullah: Hayatı-Eserleri-Fikirleri. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2005.
23. Kanlıdere, Ahmet. “Mûsâ Cârullah”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/214-216. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
24. Kemâlî, Ziyaeddin. “Kur’ân-ı Kerîm Tercümesi: İdarege Mektup”. Vakit 880 (27 Kasım 1911), 5.
25. Kuran Karim Kazakşa Mağına Jane Tüsinigi (Kur’ân-ı Kerîm Kazakça Mânâ ve Açıklaması). çev. Halife Altay. Medine: Fahd Patşanın Kuran Şarif Basım Fabrikası, 1991.
26. Kurban, Nur Ahmet. “Mûsâ Cârullâh’ın (1875-1948) Yaptığı Tatarca Kur’ân Tercümesi Üzerine Bir Değerlendirme”. Turkish Studies International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 11/17 (Fall 2016), 467-486.
27. Kutay, Cemal. Atatürk’ün Beraberinde Götürdüğü Hasret: Türkçe İbadet. İstanbul: Aksoy Yayıncılık, 8. Basım, 1998.
28. Maksûdî, Hâdî. “Musa Efendi Bigiyef ve Anın Meseleleri”. Yulduz 1340 (1 Ocak 1915), 2-3.
29. Maraş, İbrahim. Türk Dünyasında Dinî Yenileşme (1850-1917). İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2002.
30. Millet Gazetesi. “Okurlarımıza Büyük Müjde” (9 Eylül 1948), 13.
31. Millet Gazetesi. “Üstat Musa Carullah Bigi Hz. Okurlarımıza Bir Ricasını Bildiriyor” (18 Kasım 1948), 218.
32. Rezvan, Efim. “Qur’an and Power in Russia”. Christianity and Islam in the Context of Contemporary Culture: Perspectives of Interfaith Dialogue from Russia and the Middle East. ed. D. Spivak, N. Tabbara. 41-57. St. Petersburg - Beyrût: Eidos, 2009.
33. Saetov, İlşat Gabitoviç. “Ni Tatarskiy I Ni Bigeeva: Istoriya Odnogo Osmanskogo Perevoda Korana”. İslam v Sovremennom Mire 13/1 (2017), 59-70.
34. Suyargulov, Rifat. İdil-Ural Bölgesi Düşünürlerinden Ziyaeddin Kemâlî ve Kelamî Görüşleri. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2012.
35. Taif Psc. “Taif Psc Information”. (Erişim 1 Mart 2025) https://rocketreach.co/taif-psc-profile_b7ecae24c33317c9
36. Tercüme-i Şerife. Kazan: y.y., 2010.
37. Togan, Zeki Velidi. “Musa Carullah Begi’nin Hayatı ve Eserleri”. Yeni Selamet 5/105 (Kasım 1949), 7.
38. Türk Yurdu. “Musa Efendi Bigiyef’in Yeni Matbaası” (16 Ekim 1913), 912.
39. Ulus. “Milli Kütüphane’ye Yapılan İki Bağış” (22 Kasım 1949), 5.
40. Uralgiray, Yusuf. “Musa Carullah Bigi”. Uzun Günlerde Oruç. XI-XXVI. Ankara: Kazan Türkleri Kültür ve Yardımlaşma Derneği Yayınları, 1975.
41. Vakit. “Dâhilî Haberler: Kur’an Tercümesi” (28 Şubat 1912), 3.
42. Yulduz. “Kur’an Tercümesi Hakkında” (25 Mart 1912), 1-2.
43. Wilson, M. Brett. Translating the Qur’an in an Age of Nationalism. London: Oxford University Press, 2014.