İşârî Tefsirlerde Âyetlere Dilbilimsel Yaklaşımlar: Letâifü’l-işârât Örneği
Öz
Kur’an’ın Arapça bir kitap oluşu onun bu dilin verileri çerçevesinde yorumlanmasını zorunlu kılmaktadır. Bu zorunluluk hemen her tefsirde âyetlerin Arap dilinin verileriyle yorumlanması ile sonuçlanmıştır. Arap dilinin Kur’an yorumundaki önemi sebebiyle Garîbu’l-Kur’ân, Meʿâni’l-Kur’ân, İʿrâbu’l-Kur’ân ile Vücûh ve Nezâir gibi Kur’an gibi dil merkezli Kur’an ilimlerinin ortaya çıkmıştır. Sûfîlerin Kur’an’ı kalplerine doğan ilhamla yorumladıklarını iddia ettikleri ve içsel anlamı öncedikleri İşârî tefsirlerde de âyetlerin Arap dilbiliminin verileriyle tefsir edildiği görülmektedir. İçsel anlamı önceleyen bu tefsirlere genel olarak Arap dilbiliminin verilerinden yeterince yararlanmadığı yahut da bu verilere bağlı kalmadığı yönünde eleştiriler yöneltilmiştir. Bu eserlere özel olarak âyetlerin vazʿî anlamlarına değinmedikleri, âyetlerdeki kelimelere lügat anlamına aykırı mana verdikleri, kelimeleri ikincil anlamları üzerine tefsir ettikleri, kelamı delalet etmediği anlamlar-da tefsir ettikleri, kelimeleri bölerek yahut harekeleri değiştirerek âyetleri kendi görüşlerine uygun yorumladıkları ve iʿrâba kendi görüşlerini desteklemek için başvurdukları yönünde eleştiriler yönel-tilmiştir. Bu çalışma önde gelen sûfî müfessirlerden Kuşeyrî’nin (ö. 465/1072) Letâifü’l-işârât tefsiri özelinde İşârî tefsirlerde âyetlere dilbilimsel açıdan nasıl yaklaşıldığı ve bu tefsir yöntemine dilbilim-sel açıdan yöneltilen eleştirilerin yerinde olup olmadığı sorularına cevap aramaktadır. Müellifinin bir dilci olması, eserde zahir ve bâtın anlamın dengeli biçimde sunulması ve eserin çok sayıda dilbilimsel yorum içermesi sebebiyle çalışmada Letâifü’l-işârât tefsiri örneklem olarak seçilmiştir. Eserde Lügat, Garîbu’l-Kur’ân, İştikâk, Sarf, İ‘râbü’l-Kur’ân, Vücûh, Furûk ve Belâgat ilimleri açısından çok sayı-da yoruma yer verilmektedir. Letâifü’l-işârât İşârî tefsirlere dilbilimsel açıdan yöneltilen eleştirilerin kapsamına giren yorumlar içermesi sebebiyle de önemli bir eserdir. Eserde Kuşeyrî’nin tasavvufi yorumlar yapmak amacıyla âyetteki kelime hakkında sözlüklerde olmayan bir anlama değindiği, ke-limeyi bölerek tefsir ettiği, ilginç te’viller yaptığı, kelimeyi farklı anlamlarda yorumladığı, Arap dilbi-liminin verileri üzerinden okuyucuya tasavvufi mesajlar vermeye çalıştığı; bu amaçla zayıf görüşleri tercih edip takdirlerde bulunduğu ve herhangi bir karine zikretmeksizin âyeti mecaza hamlettiği gö-rülmektedir. Bütün bunlar Letâifü’l-işârât özelinde İşârî tefsirlerde âyetlere dilbilimsel yaklaşımın incelenmesi konusunda bizlere yeterince veri oluşturmaktadır. Nitel araştırma yönteminin doküman inceleme deseniyle kaleme alınan bu çalışma Kuşeyrî’nin Letâifü’l-işârât tefsiri örnekliğinde İşârî tefsirlerde Arap diline yeterince yer verilmediği yönündeki iddianın geçersizliğini ortaya koyması, bu tefsirlerde Arap dilbiliminin verilerinden nasıl yararlandığını göstermesi ve bu tefsirlere dilbilimsel açıdan eleştirilen yorum biçimlerine ilişkin veri sunması açısından önemi haizdir.
Anahtar Kelimeler
Linguistic Approaches to Verses İn Ishārī Commentaries: The Example of Laṭāʼif Al-Ishārāt
Abstract
The fact that the Qur’an is a book in Arabic necessitates its interpretation within the framework of the data of this language. This necessity has resulted in the interpretation of verses in almost every tafsir through the data of the Arabic language. Due to the importance of the Arabic language in Qur’anic interpretation, language-centered Qur’anic sciences such as Gharīb al-Qur’ān, Maʿānī al-Qur’ān, Iʿrāb al-Qur’ān, and Wujūh wa Nazāir have emerged. It is observed that even in Ishārī tafsirs, in which sufis claim to interpret the Qur’an through inspirations arising in their hearts and prioritize inner meaning, the verses are interpreted using the data of Arabic linguistics. These tafsirs, which prioritize inner meaning, have generally been criticized for not sufficiently benefiting from the data of Arabic linguistics or for not adhering to it. In this context, specific criticisms directed at these works include that they do not address the conventional meanings of verses, assign meanings to words that contradict their lexical meanings, interpret words based on their secondary meanings, explain discourse in meanings it does not indicate, interpret verses in line with their own views by dividing words or altering vowel marks and resort to iʿrāb to support their own opinions. This study seeks to answer the questions of how verses are approached from a linguistic perspective in Ishārī tafsirs and whether the linguistic criticisms directed at this method of interpretation are justified, with particular reference to the tafsir Letāif al-isḥārāt by al-Qushayrī (d. 465/1072), one of the lead-ing sufi exegetes. The tafsir Letāif al-isḥārāt has been selected as the sample for this study due to the author being a linguist, the balanced presentation of outward and inward meanings in the work, and its inclusion of numerous linguistic interpretations. The work contains many interpretations in terms of lexicography, Gharīb al-Qur’ān, etymology, morphology, Iʿrāb al-Qur’ān, Wujūh, Furūq, and rhetoric. Letāif al-isḥārāt is also an important work because it includes interpretations that fall within the scope of linguistic criticisms directed at Ishārī tafsirs. In the work, it is seen that al-Qushayrī, in order to produce Sufi interpretations, refers to meanings of words in verse not found in dictionaries, interprets words by dividing them, makes unusual interpretations, interprets words in different meanings, and attempts to convey sufi messages to the reader through the data of Arabic linguistics; for this purpose, he prefers weak opinions, makes conjectural assumptions, and interprets verses metaphorically without mentioning any contextual indicator. All of these provide sufficient data for examining the linguistic approach to verses in Ishārī tafsirs, specifically in the case of Letāif al-isḥārāt. This study, written using the document analysis design of qualitative research methodology, is significant in that it demonstrates the invalidity of the claim that the Arabic language is not sufficiently represented in Ishārī tafsirs through the example of al-Qushayrī’s Letāif al-isḥārāt, shows how the data of Arabic linguistics are utilized in these tafsirs, and provides data on the types of interpretations that have been linguistically criticized in these works.
Keywords
المناهج اللغوية لآيات في تفاسير الإشارية: لطائف الإشارات نموذجًا
Öz
إنَّ كونَ القرآن كتابًا عربيًا يقتضي بالضرورة تفسيرَه في إطار معطيات هذه اللغة. وقد أفاضت هذه الضرورة إلى أن تُفسَّر الآيات في معظم كتب التفسير استنادًا إلى معطيات اللغة العربية. وبسبب الأهمية التي تحتلها العربية في تفسير القرآن، ظهرت علوم قرآنية ذات طابع لغوي، مثل غريب القرآن، ومعاني القرآن، وإعراب القرآن، والوجوه والنظائر. ويُلاحَظ أنه حتى في التفاسير الإشاريّة، التي يدّعي أصحابها من الصوفيّة أنهم يفسّرون القرآن بالإلهام الذي يَرِد على قلوبهم ويُقدّمون المعنى الباطني، فإن الآيات تُفسَّر أيضًا في ضوء معطيات اللسانيات العربية. ومع ذلك، وُجِّهت إلى هذه التفاسير التي تُعلي المعنى الباطني انتقاداتٌ عامة، مفادها أنها لا تستفيد بالقدر الكافي من معطيات اللغة العربية أو لا تلتزم بها. وفي هذا السياق، خُصّت هذه الأعمال بانتقاداتٍ من قبيل: عدم التعرّض للمعاني الوضعية للآيات، وإسناد معانٍ للألفاظ تخالف معانيها المعجمية، وتفسير الكلمات بناءً على معانٍ ثانوية، وتأويل الكلام على غير ما يدلّ عليه، وتقسيم الكلمات أو تغيير حركاتها لتوافق آراءهم، واللجوء إلى الإعراب لدعم توجهاتهم. وتسعى هذه الدراسة، في إطار تفسير لطائف الإشارات للقشيري (ت 465هـ/1072م) بوصفه نموذجًا من أبرز المفسّرين الصوفيّة، إلى الإجابة عن سؤالين رئيسين: كيف يتمّ تناول الآيات من منظور لغوي في التفاسير الإشاريّة؟ وهل الانتقادات الموجَّهة إلى هذا المنهج من الناحية اللغوية في محلّها؟ وقد اختيرتفسير لطائف الإشارات نموذجًا للدراسة نظرًا لكون مؤلفه عالمًا باللغة، ولما يتّسم به العمل من عرضٍ متوازنٍ للمعنيين الظاهر والباطن، و اشتماله على عددٍ كبيرٍ من التفسيرات اللغوية. ويتضمّن هذا التفسير العديد من التحليلات في مجالات لغوية مختلفة، مثل: اللغة وغريب القرآن والاشتقاق والصرف وإعراب القرآن والوجوه والفروق والبلاغة. يُعدّ لطائف الإشارات أيضًا عملًا مهمًا لاحتوائه على نماذج من التفسيرات التي تندرج ضمن الانتقادات اللغوية الموجَّهة إلى التفاسير الإشاريّة. ويُلاحظ في هذا العمل أن القشيري في سياق تقديم تأويلات صوفية يتطرّق أحيانًا إلى معانٍ غير واردة في المعاجم ويعمد إلى تجزئة ألفاظ الأية في تفسيرها ويقدّم تأويلات لافتة ويحمّل الكلمات دلالات متعدّدة ويحاول إيصال رسائل صوفية من خلال معطيات اللغة العربية؛ كما يُلاحظ أنه يختار في بعض المواضع آراءً ضعيفة ويقدّر محذوفات لخدمة مقاصده، بل ويؤول الآيات على المجاز دون ذكر قرينة دالّة. يُوفر لنا هذه كلها بيانات كافية لدراسة المنهج اللغوي في تفسير الآيات في التفاسير الإشارية بالتحديد عن لطائف الإشارات. تُعَدُّ هذه الدراسة التي كُتِبَت وفقَ نمطِ تحليلِ الوثائق ضمن منهجِ البحثِ النوعي، ذاتَ أهميةٍ من حيثُ إظهار بطلان الادعاءِ القائل بعدم إيلاء التفسيرِ الإشاريِّ عنايةً كافيةً للغةِ العربية وذلكَ من خلالِ نموذجِ تفسيرِ لطائف الإشارات للقشيري وتبيين كيفية استفادة هذه التفاسيرِ من معطياتِ اللسانياتِ العربية، وتقديم معطياتٍ تتعلّقُ بأنماطِ التأويلِ التي وُجِّهَت إليها انتقاداتٌ من منظورٍ لغوي.
Anahtar Kelimeler
