تاريخ التفسير/ بحث في ماهية تاريخ التفسير و محاولة لتحديده

Öz

هذه الدراسة هي بحث في الوجود والماهية يتمحور حول سؤال: «ما هو تاريخ التفسير؟». ومن المعلوم أن مباحث الماهية توحي بوجود جملة من الشكوك المتعلقة بالموضوع المدروس، وفي مقدمتها الشك في وجود الشيء الذي تُبحث ماهيته. لذلك قد يُظن أن أول مسألة تتناولها هذه الدراسة هي: «هل يوجد علم يُسمّى تاريخ التفسير؟». غير أن وجود أدبيات خاصة بتاريخ التفسير تحمل هذا الاسم يجعل هذا السؤال غير ذي موضوع. وعليه، تفترض هذه الدراسة أن مسألة الوجود قد حُسمت، وتتجه إلى معالجة إشكالات الماهية (الإنيّة/الماهية)، والكيفية (كيف)، والعلّية (لماذا)، والكمية (كم) . في الواقع، لقد حدّد المتخصصون في هذا المجال إشكالات هذا العلم وناقشوها، باستثناء تعريفه. ويُعدّ هذا نقصًا مهمًا في حقل تاريخ التفسير، إذ يؤثر سلبًا في كلٍّ من منهجية هذا الحقل ومضمونه . فهذا يعني، أولًا، أننا لا نملك تصورًا متفقًا عليه حول حقيقة ما نتحدث عنه، كما يؤدي إلى غموض منهجي واضح فيه . ويمكن ردّ عدم التمكن من إرساء معيار موحّد في كتابة تاريخ التفسير إلى هذه المشكلة، مما يدل على أنها في أصلها مشكلة أصولية/منهجية. ومن هنا، تهدف هذه الدراسة إلى لفت الانتباه إلى ما يترتب على هذا الإشكال من غموض وتشتت، وذلك من خلال محاولة تعريفية تسعى إلى فتح باب النقاش في هذا الاتجاه . وفي هذا السياق، تم تناول مصطلح «تاريخ التفسير» — بوصفه العنصر الأساسي (المصطلح الابتدائي) للغة الفوقية لتاريخ التفسير — ضمن إطار نظري. ولذلك تم اعتماد المناهج المعيارية، والاستفادة من منظور علم المنطق ومنهجية علم اصول التاريخ. ومع ذلك، تم اللجوء إلى المنهج الوصفي عند تصوير ممارسة تاريخ التفسير وتحديد مشكلاته . وفي المحصلة، تقترح هذه الدراسة التعريف الآتي : تاريخ التفسير هو علم وصفي يندرج ضمن تاريخ العلوم، يدرس — في إطار منهجية علم اصول التاريخ — أحوال التفسير في التاريخ من حيث كونه ظواهر تفسيرية

Anahtar Kelimeler

• تاريخ التفسير
• التفسير
• ماهية
• الحد
• العلم
• الصنعة
• الاصول

Tefsir Tarihi: Mahiyet Soruşturması ve Tanım Denemesi

Öz

Bu çalışma “Tefsir tarihi nedir?” sorusu ekseninde bir inniyet/mahiyet soruşturmasıdır. Elbette mahiyet soruşturmaları, ilgili olduğu konular hakkında birtakım kuşkuların var olduğunu düşün-dürür ki mahiyeti tartışılan şeyin varlığı, bu kuşkuların başında gelir. Bu yüzden bu çalışmanın sorguladığı ilk meselenin “Tefsir tarihi diye bir ilim var mıdır?” sorusu olacağı düşünülebilir. Fakat, bizatihi tefsir tarihi ismiyle tefsir tarihine özgü bir literatürün bulunması, bu soruyu gün-demden düşürmektedir. Bu çalışma, bu itibarla tefsir tarihine dair varlık sorusunu cevaplanmış addedip inniyet/mahiyet, keyfiyet/nasıllık, līmiyye/niçinlik ve kemiyet/nicellik problemlerine yönelmiştir. Esasen alanın uzmanları, tanımı hariç bu ilmin problemlerini belirlemişler ve müza-kere etmişlerdir. Tanımlanmamış olması, tefsir tarihi için önemli bir eksikliktir. Zira bu durum, bu alanda oluşan literatüre hem yöntem hem de muhteva açısından olumsuz yönde etki etmek-tedir. Şöyle ki her şeyden önce bu eksiklik hakkında konuştuğumuz şeyin neliği konusunda uz-laşılmış bir fikrin oluşmadığı anlamına gelmekte; daha ötesinde ise metodolojik bir belirsizliğe yol açmaktadır. Tefsir tarihi yazımında bir standart oluş(turula)maması buna bağlanabilir. Bu temel bir usul sorunudur ki bu makale, bu sorunun yol açtığı muğlaklığa/dağınıklığa tanım de-nemesi üzerinden dikkat çekmeyi ve bu doğrultuda bir müzakere başlatmayı amaçlamaktadır. Burada tefsir tarihi terimi, tefsir tarihi üst-dilinin temel ögesi -başlangıç terimi- olarak incelendiği, dolayısıyla kuramsal bir zeminde okunduğu için normatif yöntemler esas alınmış, bu çerçevede mantık disiplini ve tarih usulü ilminin perspektifine müracaat edilmiştir, bununla birlikte tefsir tarihi pratiğinin resmedildiği ve sorunlarının belirlendiği noktalarda betimleyiciliğe gidilmiştir. Bu çalışmanın ulaştığı sonuç ise tefsir tarihinin, bilim tarihi kategorisinde, tarih ilmi usulü çerçeve-sinde tefsirin tarihteki ahvalinden tefsir olguları olmaları hasebiyle bahseden betimleyici bir ilim olduğu şeklindedir.

Anahtar Kelimeler

• tefsir tarihi
• tefsir
• tarih
• mahiyet
• tanım
• ilim
• usul

History of Tafsir: Investigation of its Nature and Attempt at Defining It

Abstract

This study is an inquiry into the being and essence of the question, “What is the history of taf-sir?” Naturally, inquiries into essence suggest that there are certain doubts regarding the subject in question; foremost among these is doubt about the very existence of the thing whose essence is being examined. For this reason, one might assume that the first issue this study interrogates is whether there exists a discipline called “the history of tafsir.” However, the presence of a body of literature specific to tafsir history, explicitly bearing this name, renders this question unneces-sary. Accordingly, this study takes the question of the existence of tafsir history as answered and instead turns to problems of essence (inniyya/mahiyya), modality (kayfiyya/how), causality (limiyya/why), and quantity (kamiyya). In fact, specialists in the field have identified and dis-cussed the problems of this discipline—except for its definition. This constitutes a significant deficiency for the field of tafsir history. Such a deficiency negatively affects both the methodo-logy and the content of the literature produced in this area. Indeed, it indicates, first and fore-most, that there is no agreed-upon understanding of the very nature of the subject under discus-sion; furthermore, it leads to methodological ambiguity. The inability to establish a standard in writing the history of tafsir may be attributed to this issue. This suggests that the problem is fun-damentally methodological. Therefore, this article aims to draw attention to the ambiguity and fragmentation caused by this issue through an attempt at definition and to initiate a discussion in this direction. In this context, the term “history of tafsir,” as the fundamental element—or star-ting term—of the meta-language of tafsir history, has been examined on a theoretical level. Ac-cordingly, normative methods have been adopted, and within this framework, perspectives from the discipline of logic and the methodology of history have been employed. At the same time, a descriptive approach has been used when portraying the practice of tafsir history and identifying its problems. As a result, this study proposes the following definition: The history of tafsir is a descriptive discipline, belonging to the category of the history of science, which, within the fra-mework of the methodology of history, deals with the states and conditions of tafsir throughout history insofar as they constitute phenomena of tafsir.

Keywords

• history of exegesis
• Exegesis
• history
• essence
• definition
• science
• methodology

References

1. Adanāvî, Ahmed b. Muhammed el-. Tabakātu’l-mufessirīn. Medine: Mektebetu’lulūm ve’l-hikem, 1997.
2. Akalın, Şükrü Halûk (ed.). Türkçe sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 11. baskı., 2011.
3. Altıntaş, Fatma Betül. Tarihsel Eleştiri Yöntemleri Tenkidi ve İslâmî Rivayetlere Uygulanması Sorunu. TDV Yayınları, 2022.
4. Aygün, Abdullah. “Goldziher ve M.H. ez-Zehebî’nin Çağdaş Tefsir Tarihi Yazıcılığına Tesiri”. Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18/18 (01 Aralık 2020): 119-146.
5. Bayhan, Vehbi. “Ziya Gökalp’in Kültür Değişmesi Modeli ve Günümüz Türkiye’sindeki İzdüşümleri”. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. https://doi.org/10.32709/akusosbil.1578361
6. Baysal, Sıddık. İslami İlimlerin Disiplinlerarası Doğası. Ankara: Araştırma Yayınları, 1. Baskı., 2023.
7. Baysal, Sıddık. “Mahiyeti, İmkân ve Sınırlılıkları Açısından Bilimsel Tefsir”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 3/2 (31 Ekim 2019), 226-266. https://doi.org/10.31121/tader.620721
8. Baysal, Sıddık. “Tefsirde Kültürel Antropolojik Yaklaşım”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 3/2 (31 Ekim 2019), 317-356. https://doi.org/10.31121/tader.620705

9. Bolay, Süleyman Hayri. Felsefe Doktrinleri ve Terimleri Sözlüğü. Ankara: Nobel Yayınları, Geliştirilmiş 11. basım., 2013.
10. Boyalık, M. Taha. 2007. “Molla Fenârî’nin Tefsir İlminin Mahiyetine Dair Tartışmasının Tahlili”. İslam Araştırmaları Dergisi, sy 18: 73-100.
11. Câbirî, M. Âbid el-. Arap-İslam Kültürünün Akıl Yapısı. İstanbul: Ktabevi Yayınları, 2001.
12. Cāhız, Ebu Osman ‘Amr b. Bahr. el-Beyān ve’t-tebyin. Kahire: Mektebetu’l-Hancî, 1998.
13. Cehāmî, Cīrār. Mevsū‘atu mustalahāti’l-felsefe ‘inde’l-Arab. Lübnan: Mektebetu Lübnan Nāşirūn, 1998.
14. Cerrahoğlu, İsmail. Tefsir Tarihi. 2 Cilt. Ankara: Fecr Yayınları, 1996.
15. Cevizci, Ahmet. Felsefe Sözlüğü. İstanbul: Say yayınları, 6. baskı., 2012.
16. Curcānī, ʿAlī Ibn-Muḥammad al-. Kitābu’t-Taʿrīfāt. ed. Muḥammad ʿAbd al-Raḥmān al-Marʿašlī. Beyrut: Dāru’n-Nefāʼis, 4. Basım, 2018.
17. Cündioğlu, Dücane. “Çağdaş Tefsir Tasavvurunun Kayıp Halkası: Osmanlı Tefsir Mirası’ – Bir Histografik Eleştiri Denemesi” 2/4 (1999).
18. Çalışkan, İsmail. Siyasal Tefsirin Oluşum Süreci. Ankara: Ankara Okulku Yayınları, 2003.
19. Delieser, Bilal. “Tefsir Tarihi Yazımı Açısından Şemsüddin Muhammed b. Ali ed-Davudi ve Tabakatü’l- Müfessirin Adlı Eseri”. Tefsir Tarihi Yazımı Sempozyumu. Ed. Mustafa Ka-ragöz. Ankara: Araştırma Yayınları, 2015.
20. Dumlu, Ömer. “Tefsir Tarihi Yazıcılığı Açısından Ömer Nasuhi Bilmen’in Büyük Tefsir Tarihi: Tabakātu’l-Müfessirin Adlı Eseri Üzerine”. Tefsir Tarihi Yazımı Sempozyumu. Ed. Mustafa Karagöz, Ankara: Araştırma Yayınları, 2015.
21. Ebu Bedr, Muhammed b. Bekr b. İbrahim. ‘İlmu tabakāti’l-müfessirīn neş’etuhū ve tetavvuruhū. Taif: Dāru’t-Tarafeyn, 1431.
22. Farabi, Ebu Nasr. İhsa’ü’l-Ulum İlimlerin Sayımı. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2024.
23. Fārābî, Ebu Nasr Muhammed b. Muhammed b. Tarhan Uzluğ. el-Elfāzu’l-musta‘mele fi’l-mantık. Beyrut: Dāru’l-Maşrık, 2002.
24. Fayda, Mustafa. “Fil Vak‘ası”. TDV İslam Ansiklopedisi. 13/70-71. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
25. Fethullahi, İbrahim. Kur’an İlimleri Metodolojisi. Çev. Kenan Çamurcu. İstanbul: el-Mustafa Yayınları, 1. Basım, 2015.
26. Foucault, Michel. Kelimeler ve Şeyler: İnsanbilimlerin Bir Arkeolojisi. Çev. Mehmet Ali Kılıçbay. Ankara: İmge Kitabevi, 4. Baskı: Şubat 2013., 2013.
27. Gazali, Ebu Hamid el-. Felsefenin Temel İlkeleri. Ankara: Vadi Yayınları, 2. Basım, 2002.
28. Goldziher, Ignaz. Mezāhibu’t-tefsiri’l-İslāmî. Kahire: el-Merkezu’l-kavmî li’t-tercüme, 2013.
29. Görgün, Tahsin. “Mâhiyet”. TDV İslam Ansiklopedisi. 27/336-338. Ankara: TDV Yayınları, 2023.
30. Güçlü, A. Baki vd. Sarp Erk Ulaş Felsefe Sözlüğü. Ankara: Bilim ve Sanat yayınları, 2002.
31. Gün, Doğan. 2014. “Bilimsel Gelişmenin Temelindeki Doğu-Batı Etkileşimi”. Memleket Siyaset Yönetim 9 (22): 263-93.
32. Habibov, Aslan. “Çağdaş Şiî/İmâmî Tefsir Tarihi Yazıcılığı”. Tefsir Tarihi Yazımı Sempozyumu. Ed. Mustafa Karagöz. Ankara: Araştırma Yayınları, 2015.
33. Hocaoğlu, Mustafa - Büyük, Enes. “Tefsir, Kur’an’da Sadece Murad-ı İlâhîyi mi Tespit Eder? Molla Fenârî’nin Tanımı Üzerinden Bir Araştırma”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17/34 (30 Aralık 2018), 79-108.
34. İbn ‘Atıyye, Ebu Muhammed. el-Muharreru’l-vecīz fî tefsīri’l-Kitābi’l-‘Azīz. Beyrut: Dāru’l-kutubi’l-‘ilmiyye, 2001.
35. İbn Cüzey el-Kelbî, Ebu Kāsım. et-Teshīl li ‘ulūmi’t-tenzīl. Beyrut: Dāru’l-kutubi’l-‘ilmiyye, 1995.
36. İbn Ebî Ya‘lā, Ebü’l-Hüseyn Muhammed. Tabakātu’l-Hanābile. 3 Cilt. Suudi Arabistan: el-Emānetu’l-āmme li’l-ihtifāl bimurūri mieti āmm alā te’sīsi’l-memleke, 1999.
37. İbn Manzūr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem el-Ensārî er-Rüveyfi‘î. Lisānü’l-‘Arab. I-VV Cilt. Kahire: Dārü’l-me‘ārif, ts.
38. Karagöz, Mustafa. “‘Tefsir Bir İlim midir? Nasıl Bir İlimdir?’ Tartışmasına Tefsir Müktesebatı Çerçevesinde Bir Yaklaşım” 1/16 (2013), 41-56.
39. Karagöz, Mustafa. Tefsir Tarihi Yazıları. Kayseri: Kimlik Yayınları, 2024.
40. Karagöz, Mustafa (Ed.). Tefsir Tarihi Yazımı Sempozyumu, Kayseri 23-24 Ekim 2014. Ankara: Araştırma Yayınları, 2015.
41. Karakaya, Mehmet Murat. Mahiyet Ontolojisi Felsefenin Temel Kavramları - I. Ankara: Fecr Yayınları, 2025.
42. Karataş, Ali. “‘Tefsir Usûlü’ Üzerine Bazı Mülahazalar ve Teklifler”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (SAUIFD) 21/40 (15 Aralık 2019), 469-489.
43. Katip Çelebi, Mustafa Abdullah Hacı Halife. Keşfu’z-zunūn fî esāme’l-kutubi ve’l-fünūn. 2 Cilt. İstanbul: MEB Yayınları, 1971.
44. Kınalızade Ali Efendi, Alāeddîn Ali b. Emrillah. Tabakātu’l-Hanefiyye. 3 Cilt. Bağdad: Dîvānu’l-Vakfi’s-Sünnî, 2005.
45. Kırca, Celal. Kur’an ve Bilim. Ankara: Fecr Yayınları, 2023.
46. Kummî, Ebu’l-Hasen Ali b. İbrahim el-. Tefsīru’l-Kummî. Kum: Müessetu’l-İmami’l-Mehdî, 1435.
47. Kurt, İsmail - Ali Tüz (ed.). Tefsir Nasıl Bir İlimdir? Tartışmalı İlmî İhtisas Toplantısı; 15 - 16 Mayıs 2010, Çamlıca Sabahattin Zaim Kültür Merkezi. İstanbul: Ensar [u.a.], 1. baskı., 2011.
48. Kütükoğlu, Mübahat S. Tarih Araştırmalarında Usûl. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınlari, 3. baskı., 2017.
49. M. Fādıl b. ‘Āşūr. et-Tefsīr ve ricāluhû. Kahire: Mecma‘u’l-buhūsi’l-İslāmiyye, 1970.
50. Ma‘rifet, Muhammed Hādî. et-Tefsir ve’l-mufessirūn. Meşhed: el-Cāmi‘atu’r-Rıdaviyye li’l-‘ulūmi’l-İslāmiyye, ts.
51. Māturīdî, Ebu Mansūr Muhammed el-. Te’vīlātu Ehli’s-Sünne. 10 Cilt. Beyrut: Dāru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, 2005.
52. Nesefî, Ebu’l-Berekāt. Medāriku’t-tenzīl ve hakā’iku’t-te’vīl. Beyrut: Dāru’l-kelimi’t-tayyib, 1. Baskı., 1998.
53. Nuveyhiz, Adil. Mu‘cemu’l-mufessirīn min sadri’l-İslami hatte’l-‘asrı’l-hādır. 2 Cilt. Lübnan: Muessesetu Nuveyhid es-sekāfiyye, 1983.
54. Öztürk, Mustafa. Kur’an ve Tefsir Kültürümüz. Ankara: Ankara Okulu, 2010.
55. Öztürk, Mustafa. “Modern Dönem Tefsir Tarihi Edebiyatına Dair Bir Zihniyet Analizi: Muhammed Hüseyin ez- Zehebi ve et-Tefsiru ve’l-mufesiirun Örneği”. Tefsir Tarihi Yazımı Sempozyumu. Mustafa Karagöz (ed.), Ankara: Araştırma Yayınları, 2015.
56. Öztürk, Mustafa. “Modern Tefsir Tarihine İlişkin Bir Zihniyet Analizi: Muhammed Hüseyin ez-Zehebî ve et-Tefsīru ve’l-Mufessirūn Örneği”. Tefsir Tarihi Yazımı Sempozyumu. Mustafa KAragöz (ed.), Ankara: Araştırma Yayınları, 2015.
57. Öztürk, Mustafa. Osmanlı Tefsir Mirası. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2012.
58. Öztürk, Mustafa. “Tefsirde Usûl(süzlük) Sorunu”. İslamiyat 6/4 (2003), 69-84.
59. Popper, Karl R. Bilimsel Araştırmanın Mantığı. Çev. İlknur Aka - İbrahim Turan. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2019.
60. Ryle, Gilbert - Çelik, Sara. Zihin Kavramı. İstanbul: Doruk Yayınları, 2011.
61. Sebt, Halid b. Osman. Kavā‘idu’t-tefsīr. Kahire: Dāru İbn ‘Affān, ts.
62. Suyûtî, Celaleddin. el-Itkān fî ‘ulūmi’l-Kur’ān. Dımaşk-Beyrut: Dāru İbn Kesīr, 1996.
63. Şentürk, Mustafa. “Tefsir Tarihi Açısından Kasın el-Kaysî’nin Tārihu’t-Tefsir Adlı Eser”. Tefsir Tarihi Yazımı Sempozyumu. Mustafa Karagöz (ed.), Ankara: Araştırma Yayınları, 2015.
64. Şimşek, Ahmet (ed.). Tarih için metodoloji. Ankara: Türk Tarih Kurumu, Türk Tarih Kurumu Yayınları arasında, 2022.
65. Tāhir, Mevlana Muhammed. Neylu’s-sāirīn fî tabakāti’l-mufessirīn. Lahor: Mektebetu’l-Yemān, 2000.
66. Tehānevî. Keşşāfu ıṣṭılāḥāti’l-funūn ve’l-‘ulūm. Beyrut: Mektebetu Lübnan Nāşirūn, 1996.
67. Togan, Ahmed Zeki Velidi. Tarihte Usul. ed. Pinar Güven. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2019.
68. Türker, Ömer. “Tarif”. İslam Ansiklopedisi. 28. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
69. Yalnız, Fatma. Tefsirde Usul Arayışları. Ankara: Fecr Yayınları, 2022.
70. Yüksel, Muhammed Bahaeddin. Kur’an’ı Farklı Anlama ve Nedenleri. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2017.
71. Zehebî, M. Hüseyn. et-Tefsīru ve’l-mufessirūn. Kahire: Mektebetu Vehbe, 1976.