تاريخ التفسير/ بحث في ماهية تاريخ التفسير و محاولة لتحديده
Öz
هذه الدراسة هي بحث في الوجود والماهية يتمحور حول سؤال: «ما هو تاريخ التفسير؟». ومن المعلوم أن مباحث الماهية توحي بوجود جملة من الشكوك المتعلقة بالموضوع المدروس، وفي مقدمتها الشك في وجود الشيء الذي تُبحث ماهيته. لذلك قد يُظن أن أول مسألة تتناولها هذه الدراسة هي: «هل يوجد علم يُسمّى تاريخ التفسير؟». غير أن وجود أدبيات خاصة بتاريخ التفسير تحمل هذا الاسم يجعل هذا السؤال غير ذي موضوع. وعليه، تفترض هذه الدراسة أن مسألة الوجود قد حُسمت، وتتجه إلى معالجة إشكالات الماهية (الإنيّة/الماهية)، والكيفية (كيف)، والعلّية (لماذا)، والكمية (كم) . في الواقع، لقد حدّد المتخصصون في هذا المجال إشكالات هذا العلم وناقشوها، باستثناء تعريفه. ويُعدّ هذا نقصًا مهمًا في حقل تاريخ التفسير، إذ يؤثر سلبًا في كلٍّ من منهجية هذا الحقل ومضمونه . فهذا يعني، أولًا، أننا لا نملك تصورًا متفقًا عليه حول حقيقة ما نتحدث عنه، كما يؤدي إلى غموض منهجي واضح فيه . ويمكن ردّ عدم التمكن من إرساء معيار موحّد في كتابة تاريخ التفسير إلى هذه المشكلة، مما يدل على أنها في أصلها مشكلة أصولية/منهجية. ومن هنا، تهدف هذه الدراسة إلى لفت الانتباه إلى ما يترتب على هذا الإشكال من غموض وتشتت، وذلك من خلال محاولة تعريفية تسعى إلى فتح باب النقاش في هذا الاتجاه . وفي هذا السياق، تم تناول مصطلح «تاريخ التفسير» — بوصفه العنصر الأساسي (المصطلح الابتدائي) للغة الفوقية لتاريخ التفسير — ضمن إطار نظري. ولذلك تم اعتماد المناهج المعيارية، والاستفادة من منظور علم المنطق ومنهجية علم اصول التاريخ. ومع ذلك، تم اللجوء إلى المنهج الوصفي عند تصوير ممارسة تاريخ التفسير وتحديد مشكلاته . وفي المحصلة، تقترح هذه الدراسة التعريف الآتي : تاريخ التفسير هو علم وصفي يندرج ضمن تاريخ العلوم، يدرس — في إطار منهجية علم اصول التاريخ — أحوال التفسير في التاريخ من حيث كونه ظواهر تفسيرية
Anahtar Kelimeler
Tefsir Tarihi: Mahiyet Soruşturması ve Tanım Denemesi
Öz
Bu çalışma “Tefsir tarihi nedir?” sorusu ekseninde bir inniyet/mahiyet soruşturmasıdır. Elbette mahiyet soruşturmaları, ilgili olduğu konular hakkında birtakım kuşkuların var olduğunu düşün-dürür ki mahiyeti tartışılan şeyin varlığı, bu kuşkuların başında gelir. Bu yüzden bu çalışmanın sorguladığı ilk meselenin “Tefsir tarihi diye bir ilim var mıdır?” sorusu olacağı düşünülebilir. Fakat, bizatihi tefsir tarihi ismiyle tefsir tarihine özgü bir literatürün bulunması, bu soruyu gün-demden düşürmektedir. Bu çalışma, bu itibarla tefsir tarihine dair varlık sorusunu cevaplanmış addedip inniyet/mahiyet, keyfiyet/nasıllık, līmiyye/niçinlik ve kemiyet/nicellik problemlerine yönelmiştir. Esasen alanın uzmanları, tanımı hariç bu ilmin problemlerini belirlemişler ve müza-kere etmişlerdir. Tanımlanmamış olması, tefsir tarihi için önemli bir eksikliktir. Zira bu durum, bu alanda oluşan literatüre hem yöntem hem de muhteva açısından olumsuz yönde etki etmek-tedir. Şöyle ki her şeyden önce bu eksiklik hakkında konuştuğumuz şeyin neliği konusunda uz-laşılmış bir fikrin oluşmadığı anlamına gelmekte; daha ötesinde ise metodolojik bir belirsizliğe yol açmaktadır. Tefsir tarihi yazımında bir standart oluş(turula)maması buna bağlanabilir. Bu temel bir usul sorunudur ki bu makale, bu sorunun yol açtığı muğlaklığa/dağınıklığa tanım de-nemesi üzerinden dikkat çekmeyi ve bu doğrultuda bir müzakere başlatmayı amaçlamaktadır. Burada tefsir tarihi terimi, tefsir tarihi üst-dilinin temel ögesi -başlangıç terimi- olarak incelendiği, dolayısıyla kuramsal bir zeminde okunduğu için normatif yöntemler esas alınmış, bu çerçevede mantık disiplini ve tarih usulü ilminin perspektifine müracaat edilmiştir, bununla birlikte tefsir tarihi pratiğinin resmedildiği ve sorunlarının belirlendiği noktalarda betimleyiciliğe gidilmiştir. Bu çalışmanın ulaştığı sonuç ise tefsir tarihinin, bilim tarihi kategorisinde, tarih ilmi usulü çerçeve-sinde tefsirin tarihteki ahvalinden tefsir olguları olmaları hasebiyle bahseden betimleyici bir ilim olduğu şeklindedir.
Anahtar Kelimeler
History of Tafsir: Investigation of its Nature and Attempt at Defining It
Abstract
This study is an inquiry into the being and essence of the question, “What is the history of taf-sir?” Naturally, inquiries into essence suggest that there are certain doubts regarding the subject in question; foremost among these is doubt about the very existence of the thing whose essence is being examined. For this reason, one might assume that the first issue this study interrogates is whether there exists a discipline called “the history of tafsir.” However, the presence of a body of literature specific to tafsir history, explicitly bearing this name, renders this question unneces-sary. Accordingly, this study takes the question of the existence of tafsir history as answered and instead turns to problems of essence (inniyya/mahiyya), modality (kayfiyya/how), causality (limiyya/why), and quantity (kamiyya). In fact, specialists in the field have identified and dis-cussed the problems of this discipline—except for its definition. This constitutes a significant deficiency for the field of tafsir history. Such a deficiency negatively affects both the methodo-logy and the content of the literature produced in this area. Indeed, it indicates, first and fore-most, that there is no agreed-upon understanding of the very nature of the subject under discus-sion; furthermore, it leads to methodological ambiguity. The inability to establish a standard in writing the history of tafsir may be attributed to this issue. This suggests that the problem is fun-damentally methodological. Therefore, this article aims to draw attention to the ambiguity and fragmentation caused by this issue through an attempt at definition and to initiate a discussion in this direction. In this context, the term “history of tafsir,” as the fundamental element—or star-ting term—of the meta-language of tafsir history, has been examined on a theoretical level. Ac-cordingly, normative methods have been adopted, and within this framework, perspectives from the discipline of logic and the methodology of history have been employed. At the same time, a descriptive approach has been used when portraying the practice of tafsir history and identifying its problems. As a result, this study proposes the following definition: The history of tafsir is a descriptive discipline, belonging to the category of the history of science, which, within the fra-mework of the methodology of history, deals with the states and conditions of tafsir throughout history insofar as they constitute phenomena of tafsir.
Keywords
Yazar(lar)ın bir çıkar çatışması yoktur ve yazar herhangi bir dış fon almamışlardır.
Tader Dergisi yönetimine ve tenkitleriyle makaleye katkı veren hakemlere teşekkürü borç addederim.
