A Mufassir from the Nishapur Tafsir Circle: The Identity, Scholarly Personality, and Works of Ismail al-Hiri

Abstract

Nishapur, one of the prominent centers of learning in the Islamic world during the Middle Ages, made significant contributions to the history of Islamic thought through the numerous scholars it produced. One of the distinguished scholars reared in Nishapur was Ismāʿīl al-Hīrī, who authored works across various disciplines of Islamic sciences. Al-Hīrī's works, particularly in the fields of tafsīr and Quranic sciences, are especially noteworthy. Indeed, these works by the exegete served as key references for prominent figures in the history of tafsīr. Despite this, it is evident that al-Hīrī has not received the scholarly attention he merits in contemporary tafsīr studies, and that neither he nor his works are sufficiently recognized, particularly in our country. In this study, Ismāʿīl al-Hīrī’s identity and scholarly personality are addressed first; the conflicting accounts in biographical and historical sources regarding his life have been critically examined and evaluated using the document analysis method. Accordingly, the accounts concerning the author's kunya (agnomen), his dates of birth and death, and the period during which he lost his sight have been reconsidered, leading to specific identifications and scholarly preferences. Subsequently, the works he authored were investigated by evaluating his own statements in conjunction with the works attributed to him in the sources; it was thereby established that while al-Hīrī composed works in various domains of Islamic sciences, only three of them have survived to the present day. These three extant works were subjected to content analysis in terms of their subject matter, status within the literature, methodology, and compositional styles, and the findings obtained were comparatively evaluated. In this framework, the distinctive characteristics of the works in question were elucidated in an effort to demonstrate al-Hīrī’s scholarly erudition in the fields of tafsīr and Quranic sciences. It was observed that while al-Hīrī built upon the preceding scholarly heritage in these works, he advanced it in terms of content, scope, and systematization, introduced innovations in style and arrangement, and pioneered practices seen for the first time in the history of tafsīr, such as the independent exegesis of the basmala at the beginnings of the surahs. Through this study, it is aimed to clarify certain conflicting accounts regarding al-Hīrī’s life, delineate his scholarly persona, determine the distinctive characteristics of his works, and thereby make a modest contribution to research in the history of tafsīr.

Keywords

• tafsir
• Nishapur
• al-Hiri
• al-Kifâya
• wujuh al-Qur'an
• asbab al-nuzul

Nîşâbur Tefsir Çevresinde Bir Müfessir: İsmail el-Hîrî’nin Kimliği, İlmî Kişiliği ve Eserleri

Abstract

Orta Çağ’da İslâm dünyasının önde gelen ilim merkezlerinden biri olan Nîşâbur, yetiştirdiği çok sayıda âlimle İslâm düşünce tarihine önemli katkılar sağlamıştır. Nîşâbur’un yetiştirdiği seçkin âlimlerden biri de İslâmî ilimlerin çeşitli alanlarında eserler kaleme alan İsmail el-Hîrî’dir. Hîrî'nin özellikle tefsir ve Kur'an ilimleri sahasında telif ettiği eserler dikkat çekmektedir. Nitekim müfessirin bu eserleri tefsir tarihindeki önemli isimler tarafından kaynak olarak kullanılmıştır. Buna rağmen günümüz tefsir araştırmalarında Hîrî'nin hak ettiği ilgiyi görmediği, özellikle ülkemizde kendisinin ve eserlerinin yeterince tanınmadığı anlaşılmaktadır. Bu çalışmada öncelikle İsmail el-Hîrî'nin kimliği ve ilmî kişiliği ele alınmış; hayatına dair kaynaklarda yer alan çelişkili rivayetler doküman analizi yöntemiyle eleştirel bir bakışla incelenerek değerlendirilmiştir. Bu doğrultuda müellifin künyesi, doğum ve vefat tarihi ile görme yetisini kaybettiği döneme ilişkin rivayetler yeniden ele alınmış ve bazı tespit ve tercihlerde bulunulmuştur. Ardından müellifin kendi ifadeleri ile kaynaklarda kendisine nispet edilen eserler birlikte değerlendirilerek telif ettiği çalışmalar araştırılmış; böylece Hîrî'nin İslâmî ilimlerin çeşitli alanlarında eserler kaleme aldığı, ancak bunlardan yalnızca üçünün günümüze ulaştığı belirlenmiştir. Günümüze ulaştığı tespit edilen üç eser; muhteva, literatürdeki konum, yöntem ve telif tarzları bakımından içerik analizine tabi tutulmuş, elde edilen bulgular ise karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Bu doğrultuda, söz konusu eserlerin ayırt edici özellikleri ortaya konularak Hîrî’nin tefsir ve Kur’an ilimleri alanındaki ilmî birikimi gösterilmeye çalışılmıştır. Hîrî'nin bu eserlerinde önceki ilmî birikimi esas almakla birlikte onu içerik, kapsam ve sistematik bakımından geliştirdiği; üslûp ve tertipte yenilikler ortaya koyduğu, ayrıca sûre başlarındaki müstakil besmele tefsiri gibi tefsir tarihinde ilk defa görülen bazı uygulamalara öncülük ettiği görülmüştür. Bu çalışmayla Hîrî'nin hayatına ilişkin bazı çelişkili bilgilerin açıklığa kavuşturulması, ilmî şahsiyetinin ortaya konulması, eserlerinin ayırt edici özelliklerinin belirlenmesi ve bu suretle tefsir tarihi araştırmalarına mütevazı bir katkı sağlanması hedeflenmektedir.

Keywords

• tefsir
• Nîşâbur
• el-Hîrî
• el-Kifâye
• vücûhu'l-Kur'an
• esbâb-ı nüzûl

مفسر من البيئة التفسيرية في نيسابور: هوية إسماعيل الحِيري وشخصيته العلمية وآثاره

Abstract

قدّمت نيسابور، بوصفها أحد أبرز المراكز العلمية في العالم الإسلامي خلال العصور الوسطى، إسهاماتٍ جليلة في تاريخ الفكر الإسلامي من خلال نخبة العلماء الذين أنجبتهم. وكان من بين هؤلاء الأعلام المتميزين الذين نشأوا في نيسابور إسماعيل الحيري، الذي صنّف مؤلفاتٍ في شتى مجالات العلوم الإسلامية. وتبرز على وجه الخصوص مصنفاته التي ألّفها في حقل التفسير وعلوم القرآن؛ إذ اعتمدت عليها شخصيات بارزة في تاريخ التفسير واتخذتها مصادر لها. ورغم ذلك، يلاحظ أن الحيري لم ينل الاهتمام الذي يستحقه في دراسات التفسير المعاصرة، ولا سيما في بلادنا، حيث لم يحظَ هو ومؤلفاته بالتعريف الكافي. تتناول هذه الدراسة في المقام الأول شخصية إسماعيل الحيري وهويته العلمية؛ حيث جرى فحص وتقييم الروايات المتضاربة الواردة في المصادر بشأن ترجمة حياته بمنظور نقدي بالاعتماد على منهج تحليل الوثائق. وفي هذا السياق، أُعيد النظر في الروايات المتعلقة بكنيته، وتاريخ ولادته ووفاته، والفترة التي كُفّ فيها بصره، وخَلُص البحث إلى بعض الترجيحات والنتائج المحددة. وعقب ذلك، تم تقصي آثاره ومؤلفاته من خلال الجمع بين إفادات المؤلف نفسه والمصنفات المنسوبة إليه في المصادر؛ فتبيّن أنه ألّف في فنون مختلفة من العلوم الإسلامية، غير أن ثلاثة مؤلفات منها فقط هي التي وصلت إلى يومنا هذا. وقد أُخضعت هذه المؤلفات الثلاثة التي ثبت وصولها لتحليل المضمون من حيث محتواها، ومكانتها في الأدبيات، ومناهجها، وأساليب تأليفها، ثم قُوِّمت النتائج المستخلصة منها تقويماً مقارناً. وفي ضوء ذلك، بُيّنت الخصائص الفارقة لتلك المصنفات سعياً لإبراز حصيلة الحيري ورصيده المعرفي في مجالي التفسير وعلوم القرآن. وقد تبيّن أن الحيري، مع اعتماده على التراث العلمي السابق في هذه المؤلفات، قد طوّره من حيث المحتوى والشمولية والمنهجية؛ وأتى بابتكارات وإضافات جديدة في الأسلوب والترتيب، كما كان سبّاقاً إلى بعض التطبيقات التي ظهرت لأول مرة في تاريخ التفسير، مثل إفراده تفسيراً مستقلاً للبسملة في فواتح السور. وتهدف هذه الدراسة إلى جلاء بعض الإشكالات والمعلومات المتضاربة حول حياة الحيري، وإبراز شخصيته العلمية، وتحديد السمات المميزة لمصنفاته، وبالتالي تقديم إسهام متواضع في دراسات تاريخ التفسير.

Keywords

• التفسير
• نيسابور
• الحيري
• الكفاية
• وجوه القران
• اسباب نزول

References

1. Acîze, Muhammed Ali İbrahim. “el-Vücûh ve’n-nezâir fi’l-Kur’âni’l-Kerîm beyne Mukâtil bin Süleyman ve Ebû Hilal el-Askerî ve el-Hiri en-Nîsâbûrî: Dirâse ve Muvâzene fi’l-Elfâzi’l-Muhtâra”. Külliyetü’l-Lügati’l-’Arabiyye bi’l-Menûfiyye 2/35 (2020), 1799-2104.
2. Afgânî, Fazlurrahmân Abdülalîm. Kitâbu vücûhi’l-Kur’ân -dirâse ve tahkîk-. Mekke: Câmiatu Ümmü’l-Kurâ, Kısmu’d-Dirâsâti’l-Ulyâ eş-Şer‘iyye, Fer‘u Kitâb ve’s-Sünne, Yüksek Lisans Tezi, 1984.
3. Aydınlı, Abdullah. “İmlâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/225-226. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
4. Aygün, Abdullah. “Müfessir Sa‘lebî ve el-Keşf ve’l-Beyân Adlı Eserinin Tefsir Literatürüne Etkisi”. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16 (2019), 147-192.
5. Aytep, Ahmet. Nişabur Tefsir Çevresinde Muhakkik Bir Müfessir: Ebü’l-Hasen el-Vâhidî. İstanbul: İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
6. Bağdâdî, İsmail Paşa. Hediyyetü’l-ʿârifîn esmâ’ü’l-müellifîn ve âsâru’l-musannifîn. İstanbul: Vekâletü’l-Maʿârif, 1951.
7. Beyhakî, Ebû Bekir Ahmed b. Hüseyin. el-Esmâ ve’s-sıfât. thk. Abdullah b. Muhammed el-Hâşidî. Cidde: Mektebetü Suvâdî, 1993.
8. Bilmen, Ömer Nasuhi. Büyük Tefsir Tarihi Tabakâtü’l-Müfessirin. İstanbul: Bilmen Yayınevi, 1973.

9. Bulliet, Richard W. The Patricians of Nishapur: A Study in Medieval Islamic Social History. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 1972.
10. Cübûrî, Yûnus Fehd Ali. Esmâu men nezele fîhimü’l-Kur’ân -dirâse ve tahkîk-. Bağdat: Câmiatu’d-Düveli’l-Arabiyye, İttihâdu’l-Müerrihîne’l-Arab, Ma‘hedu’t-Târîhi’l-Arabî ve’t-Türâsi’l-İlmî li’d-Dirâsâti’l-Ulyâ, Yüksek Lisans Tezi, 2004.
11. Çetin, Osman. “Horasan”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 18/234-241. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
12. Çetin, Osman. “Mâverâünnehir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28/177-180. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
13. Çol, Muhammet. “Sûre Başlarındaki Münferit Besmele Yorumlarının Tefsir Geleneğindeki Temelleri Üzerine Mukayeseli Bir Analiz”. Uludağ İlahiyat Dergisi 34/1 (Haziran 2025), 73-98.
14. Dâvûdî, Şemsüddîn Muhammed b. Alî b. Ahmed. Tabakâtü’l-müfessirîn. thk. Ali Muhammed Umeyr. Kahire: Mektebetü Vehbe, 2. Basım, 1994.
15. Dönmez, Kazım. “Tefsir, Siyerî Tefsir, Sebep ve Tevil İlişkisi (Mukâtil b. Süleyman Örneği)”. Kur’ân ve Sünnet Araştırmaları Dergisi 3/1 (30 Mart 2023), 43-79.
16. Dûserî, Sa’d b. Mübârek. “Usûlü tevcîhi’l-kırâât inde’l-Hîrî fî tefsîrih”. Mecelletü Câmi’ati’l-Kur’âni’l-Kerîm ve’l-’Ulûmi’l-İslâmiyye 25/53 (Mart 2022), 23-78.
17. Ebû Hayyân el-Endelüsî, Muhammed b. Yûsuf. el-Bahru’l-muhît. thk. Sıdkî Muhammed Cemîl el-Attâr vd. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 2000.
18. Ebû Nasr İbn Mâkûlâ, Alî b. Hibetillâh b. Alî el-İclî. el-İkmâl fî ref’i’l-irtiyâb ani’l-mu’telif ve’l-muhtelif fi’l-esma ve’l-kunâ ve’l-ensâb. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-’İlmiyye, 1990.
19. Ebû’l-Ferec İbnü’l-Cevzî, Abdurrahman b. Ali. el-Muntazam fî târîhi’l-mülûk ve’l-ümem. thk. Muhammed Abdulkadir Atâ - Mustafa Abdulkadir Atâ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-’İlmiyye, 1992.
20. Ebü’l-Ferec İbnü’l-Cevzî, Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî. Nüzhetü’l-a’yuni’n-nevâzır fî ’ilmi’l-vücûh ve’n-nezâir. thk. Muhammed Abdülkerim Kâzım Razî. Beyrut: Mües-sesetü’r-Risâle, 1987.
21. Esnemez, Hüseyin. Müfessir İsmail el-Hîrî ve el-Kifâye fi’t-Tefsîr Adlı Eseri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2008.
22. Ganî, Hind Adnân - Muhammed, Ömer Alî. “Menhecü ebî Abdirrahmân İsmâîl ed-darîr en-nîsâbûrî fî tefsîri âyâti’l-ahkâm fî tefsîrihi el-kifâye fi’t-tefsîr: dirâse tahlîliyye”. Is-lamic Sciences Journal 13/4 (2022), 283-306.
23. Görener, İbrahim. “Hîrî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 18/124-125. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
24. Gözütok, Şakir. “İslâm Medeniyetinin Öncü Eğitim Kurumları: Nişabur Medreseleri”. Türk Dünyası Araştırmaları 185 (Nisan 2010), 33-64.
25. Ğazzî, Şemseddin Ebü’l-Meâlî Muhammed b Abdurrahman b. Dîvânü’l-İslâm. thk. Seyyid Kesrevî Hasan. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1990.
26. Hâkim en-Nîsâbûrî, Ebû Abdullah Muhammed b. Abdullah. Telhîsu târîh-i Nîsâbûr. thk. Bihmen Kerîmî. Tahran: Mektebetü İbn Sînâ, 1339.
27. Hamevî, Ebû Abdullâh Şihâbüddîn Yâkût b. Abdullâh. Muʿcemu’l-üdebâ ev irşâdu’l-erîb İlâ maʿrifeti’l-edîb. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1991.
28. Hamevî, Ebû Abdullâh Şihâbüddîn Yâkût b. Abdullâh. Muʿcemü’l-üdebâ irşâdu’l-erîb ilâ maʿrifeti’l-edîb. thk. İhsan Abbas. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1993.
29. Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Ali b. Sâbit. Târîhu Bağdâd (Târîhu medîneti’s-selâm). thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. Beyrut: Darü’l-Garbi’l-İslâmî, 2002.
30. Hîrî, Ebû Abdurrahman İsmâil b. Ahmed b. Abdullah en-Nîsâbûrî ed-Darîr. el-Kifâye fi’t-Tefsîr. thk. Ali b. Ğazi b. Nema’ et-Tiveycirî - Abdullah b. Avvâz el-Leveyhak el-Mutîrî vd. Riyâd: Merkezü’t-Tefsîr li’d-Dirâsâti’l-Kur’âniyye, 2019.
31. Hîrî, Ebû Abdurrahman İsmâil b. Ahmed b. Abdullah en-Nîsâbûrî ed-Darîr. el-Kifâye fi’t-tefsîr. İstanbul: Köprülü Kütüphanesi, Fazıl Ahmed Paşa, 00146.
32. Hîrî, Ebû Abdurrahman İsmâil b. Ahmed b. Abdullah en-Nîsâbûrî ed-Darîr. el-Kifâye fi’t-tefsîr. İstanbul: Köprülü Kütüphanesi, Fazıl Ahmed Paşa, 00145.
33. Hîrî, Ebû Abdurrahman İsmâil b. Ahmed en-Nîsâbûrî ed-Darîr. Vücûhu’l-Kur’âni’l-Kerîm. thk. Fâtıma Yusuf el-Hıyemî. Dımeşk: Dâru’s-Sekâ, 1996.
34. İbn Hacer el-Askalânî, Ahmed b. Ali b. Muhammed. el-İsâbe fî temyîzi’s-sahâbe. thk. Âdil Ahmed Abdülmevcûd - Ali Muhammed Muavvaz. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l- ’İlmiyye, 1995.
35. İbn Kâdî Şühbe, Takiyyüddîn, Ebû Bekir b. Ahmed b. Muhammed b. Ömer el-Esedî eş-Şühbî ed-Dımaşkî. Tabakâtü’ş-şâfi’iyye. thk. Abdü’l-Alîm Han. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1987.
36. İbn Kesîr, Ebû’l-Fidâ İsmaîl b. Ömer b. Kesîr ed-Dımeşkî. el-Bidâye ve’n-nihâye. thk. Abdullah b. Abdü’l-Muhsin et-Türkî. Kahire: Dâru Hicr, 1997.
37. İbn Kesîr, Ebû’l-Fidâ İsmail b. Ömer b. Kesîr el-Kureşî el-Basrî ed-Dımaşkî. Tabakâtü’ş-şâfi’iyyîn. thk. Ahmed Ömer Hâşim - Muhammed Zeynhim Muhammed Azb. Kahire: Mektebetü’s-Sekâfe ed-Dîniyye, 1993.
38. İbn Nâsırüddin ed-Dımaşkî, Muhammed b. Abdullah b. Muhammed. Tavzîhu’l-müştebih fî zabtı esmâi’r-ruvât ve ensâbihim ve elkâbihim ve künâhim. thk. Muhammed Naîm el-Arkasûsî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1993.
39. İbn Nukta, Ebû Bekr Muînüddîn Muhammed b. Abdülganî b. Ebî Bekr. et-Takyîd li-marifeti ruvâti’s-sünen ve’l-mesânid. thk. Kemal Yusuf el-Hût. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1988.
40. İbnü’l-İmâd, Abdulhayy b. Ahmed el-Akrî. Şezerâtü’z-zeheb fî ahbâri men zeheb. thk. Mahmud el-Arnaût. Şam-Beyrut: Darü İbn Kesîr, 1986.
41. İbnü’s-Salâh, Takiyyüddîn, Osman b. Abdurrahman Ebu Amr. Tabakâtü’l-fukahâʾi’ş-şâfiʿiyye. thk. Muhyiddin Ali Necîb. Beyrut: Dârü’l-Beşâir el-İslâmiyye, 1992.
42. İshak, Ali Şevvâh. Muʻcemu musannefâti’l-Kur’âni’l-Kerîm. Riyad: Dârü’r-Rifâî, 1983.
43. İsnevî, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdürrahîm b. el-Hasen b. Alî el-Ümevî. Tabakâtü’ş-şâfi’iyye. thk. Abdullah el-Cübûrî. Bağdat: İhyâu’t-Türâsi’l-İslâmî, 1970.
44. Kâtib Çelebi, Mustafa b. Abdullah el-Kostantinî el-Osmanî (Hacı Halife). Süllemü’l-vusûl ilâ tabakâti’l-fuhûl. thk. Mahmud Abdülkadir el-Arnaût. İstanbul: İRCİCA, 2010.
45. Kâtib Çelebi, Mustafa b. Abdullah Hacı Halife. Keşfü’z-zünûn an esâmî’l-kütüb ve’l-fünûn. thk. Muhammed Şerefeddin Yaltkaya - Rıfat Bilge. İstanbul: Maarif Vekâleti, 1941.
46. Kâtib Çelebi, Mustafa b. Abdullah Hacı Halife. Keşfü’z-zünûn an esâmî’l-kütüb ve’l-fünûn. thk. Ekmelüddin İhsanoğlu vd. Londra: Müessesetü’l-Furkân li’t-Turâsi’l-İslâmî, 2021.
47. Kaya, Mehmet. “İşârî Tefsirlerde Âyetlere Dilbilimsel Yaklaşımlar: Letâifü’l-İşârât Örneği”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 10/1 (Nisan 2026), 93-120.
48. Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 12. Basım, 2011.
49. Kuşeyrî, Abdülkerîm b. Hevâzin. Letâifü’l-İşârât. thk. Abdüllatîf Hasan Abdurrahman. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l- ’İlmiyye, 2000.
50. Mertoğlu, M. Suat. “Vücûh ve Nezâir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 43/141-143. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
51. Muhammed, Dîna bint Muhyiddin Abdülhamid - Zahrânî, Ahmed b. Sâlih b. Hasen. “el-Ârâü’l-’iʿtikâdiyye li-İsmâîl ed-darîr min hilâli kitâbihi el-kifâye fi’t-tefsîr: mesâil-i halki’l-Kurʾân: el-fark beyne’t-tilâve ve’l-metluv, el-harf ve’s-savt: ʿard ve nakd”. Mecelletü’l-Kalem 43 (2024), 208-238.
52. Muhâyita, Faysal b Abdülazîz el-. İstinbâtâtü’l-Hîrî ed-darîr fî kitâbi’l-kifâye fi’t-tefsîr: cem’an ve dirâseten. Riyad: Câmi’atü’l-Melik Su’ûd, Doktora Tezi, 2023.
53. Naîm, Muhammed Sâdık. Menhecü’l-imâm İsmâil b. Ahmed ed-darîr fî kitâbihi el-kifâye fi’t-tefsîr: dirâse tahlîliyye. Bağdat: el-Câmi’atü’l-’Irâkıyye, Külliyyetü’l-Âdâb, Kısmü ’Ulûmi’l-Kur’ân, Doktora Tezi, 2022.
54. Nesefî, Necmüddîn Ömer b. Muhammed b. Ahmed. et-Teysîr fi’t-tefsîr. thk. Mâhir Edîb Habbûş vd. İstanbul: Dârü’l-Lübâb li’d-Dirâsât ve Tahkîki’t-Türâs, 2019.
55. Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref. et-Tibyân fî âdâbi hameleti’l-Kur’ân. thk. Muhammed el-Haccâr. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 3. baskı, 1994.
56. Nüveyhiz, Adil. Muʿcemü’l-müfessirîn: min sadri’l-İslâm hattâ el-’asri’l-hâdır. Beyrut: Müessesetü Nüvayhiz es-Sekâfiyye li’t-Teʾlîf ve’t-Tercüme ve’n-Neşr, 3. Basım, 1988.
57. Pırlanta, İsmail. Orta Çağ’ın İncisi Nişabur. İstanbul: Hikmetevi Yayınları, 2013.
58. Safedî, Salâhuddîn Halîl b. Aybeg b. Abdullah. el-Vâfî bi’l-vefeyât. thk. Ahmed el-Arnaût - Mustafa Türkî. Beyrut: Dâr İhyâi’t-Turâs, 2000.
59. Safedî, Salâhuddîn Halîl b. İzzeddîn Aybeg b. Abdullâh. Nektü’l-himyân fî nüketi’l-ʿumyân. thk. Mustafa Abdülkadir Atâ. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2007.
60. Sarîfînî, Ebû İshak Takiyyüddîn İbrahim b. Muhammed b. el-Ezher. el-Müntehab min kitabi’s-siyâk li-târîhi Nîsâbûr. thk. Halid Haydar. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1993.
61. Semʿânî, Ebû Saʿd Abdulkerîm b. Muhammed b. Mansûr el-Mervezî. el-Ensâb. thk. Abdullah Ömer el-Bârûdî. Beyrut: Dârü’l-Cinân-Dâru’l-Fikr, 1998.
62. Sûdûnî, Kâsım b. Kutluboğa b. Abdullah. es-Sikât mimmen lem yeka’ fi’l-Kütübi’s-Sitte. thk. Şâdî b. Muhammed b. Sâlim Âli Nu’mân. San’a: Merkezü’n-Nu’mân li’l-Buhûs ve’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye ve Tahkîki’t-Türâs ve’t-Terceme, 2011.
63. Suyûtî, Celâleddîn Abdurrahman b. Ebî Bekr. Müfhimâtü’l-akrân fî mübhemâti’l-Kur’ân. thk. Mustafa Dîb el-Bugâ. Dımaşk - Beyrut: Müessesetü Ulûmi’l-Kur’ân, 1982.
64. Suyûtî, Celâlüddîn Abdurrahman b. Ebî Bekr. el-İtkân fî ʿulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebü’l-Fadl İbrâhim. Kahire: el-Hey’etü’l-Mısriyyetü’l-Âmme li’l-Kitâb, 1974.
65. Suyûtî, Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr. Tabakâtü’l-müfessirîn. thk. Ali Muhammed Ömer. Kahire: Mektebetü Vehbe, 1976.
66. Sübkî, Tâcüddîn Abdülvehhâb b. Takiyyüddîn. Tabakâtü’ş-şâfi’iyye’l-kübrâ. thk. Mahmud Muhammed et-Tanâhî - Abdurrahman Muhammed el-Hilû. Kahire: Hecer li’t-Tıbâa ve’n-Neşr ve’t-Tevzî‘, 2. Basım, 1993.
67. Widigdo, Mohammad Syifa Amin. “Nīshāpūrī Scholars in the Formation of Sunnī Scholarship in the Eleventh Century”. Al-Jāmiʿah: Journal of Islamic Studies 55/2 (2017), 427-462.
68. Yılmaz, Edip. “Eş‘arîler’in Mu‘tezile Kelâmı Karşısında Farklılaşan Tutumları”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 38 (Aralık 2025), 121-141.
69. Zehebî, Ebû Abdullah Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed. el-İber fî haberi men ğaber. thk. Ebû Hâcir Muhammed Zağlûl. Beyrut: Dâru’l-Kutubu’l-’İlmiyye, 1990.
70. Zehebî, Ebû Abdullah Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed. Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ. thk. Muhammed Eymen eş-Şibrâvî. Kahire: Darü’l-Hadîs, 2006.
71. Zehebî, Ebû Abdullah Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed. Tezkiratü’l-huffâz. thk. Zekeriyyâ Umeyrât. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l- ’İlmiyye, 1998.
72. Zehebî, Şemseddîn Ebû Abdullâh Muhammed b. Ahmed b. Osman. Tarihü’l-islâm ve ve-fayâtü’l-meşâhir ve’l-a‘lâm. thk. Beşşâr Avvâd Maʿrûf. Beyrut: Dârü’l-Ğarbi’l-İslâmî, 2003.
73. Zerkeşî, Bedrüddîn Muhammed b. Bahâdır. el-Burhân fî ’ulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebü’l-Fadl İbrâhim. Kahire: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-’Arabiyye, 1957.
74. Ziriklî, Hayreddin. el-Aʿlâm. Beyrut: Dârü’l-ʿİlm li’l-Melâyîn, 15. Basım, 2002.