A Mufassir from the Nishapur Tafsir Circle: The Identity, Scholarly Personality, and Works of Ismail al-Hiri
Öz
Nishapur, one of the prominent centers of learning in the Islamic world during the Middle Ages, made significant contributions to the history of Islamic thought through the numerous scholars it produced. One of the distinguished scholars reared in Nishapur was Ismāʿīl al-Hīrī, who authored works across various disciplines of Islamic sciences. Al-Hīrī's works, particularly in the fields of tafsīr and Quranic sciences, are especially noteworthy. Indeed, these works by the exegete served as key references for prominent figures in the history of tafsīr. Despite this, it is evident that al-Hīrī has not received the scholarly attention he merits in contemporary tafsīr studies, and that neither he nor his works are sufficiently recognized, particularly in our country. In this study, Ismāʿīl al-Hīrī’s identity and scholarly personality are addressed first; the conflicting accounts in biographical and historical sources regarding his life have been critically examined and evaluated using the document analysis method. Accordingly, the accounts concerning the author's kunya (agnomen), his dates of birth and death, and the period during which he lost his sight have been reconsidered, leading to specific identifications and scholarly preferences. Subsequently, the works he authored were investigated by evaluating his own statements in conjunction with the works attributed to him in the sources; it was thereby established that while al-Hīrī composed works in various domains of Islamic sciences, only three of them have survived to the present day. These three extant works were subjected to content analysis in terms of their subject matter, status within the literature, methodology, and compositional styles, and the findings obtained were comparatively evaluated. In this framework, the distinctive characteristics of the works in question were elucidated in an effort to demonstrate al-Hīrī’s scholarly erudition in the fields of tafsīr and Quranic sciences. It was observed that while al-Hīrī built upon the preceding scholarly heritage in these works, he advanced it in terms of content, scope, and systematization, introduced innovations in style and arrangement, and pioneered practices seen for the first time in the history of tafsīr, such as the independent exegesis of the basmala at the beginnings of the surahs. Through this study, it is aimed to clarify certain conflicting accounts regarding al-Hīrī’s life, delineate his scholarly persona, determine the distinctive characteristics of his works, and thereby make a modest contribution to research in the history of tafsīr.
Anahtar Kelimeler
Nîşâbur Tefsir Çevresinde Bir Müfessir: İsmail el-Hîrî’nin Kimliği, İlmî Kişiliği ve Eserleri
Öz
Orta Çağ’da İslâm dünyasının önde gelen ilim merkezlerinden biri olan Nîşâbur, yetiştirdiği çok sayıda âlimle İslâm düşünce tarihine önemli katkılar sağlamıştır. Nîşâbur’un yetiştirdiği seçkin âlimlerden biri de İslâmî ilimlerin çeşitli alanlarında eserler kaleme alan İsmail el-Hîrî’dir. Hîrî'nin özellikle tefsir ve Kur'an ilimleri sahasında telif ettiği eserler dikkat çekmektedir. Nitekim müfessirin bu eserleri tefsir tarihindeki önemli isimler tarafından kaynak olarak kullanılmıştır. Buna rağmen günümüz tefsir araştırmalarında Hîrî'nin hak ettiği ilgiyi görmediği, özellikle ülkemizde kendisinin ve eserlerinin yeterince tanınmadığı anlaşılmaktadır. Bu çalışmada öncelikle İsmail el-Hîrî'nin kimliği ve ilmî kişiliği ele alınmış; hayatına dair kaynaklarda yer alan çelişkili rivayetler doküman analizi yöntemiyle eleştirel bir bakışla incelenerek değerlendirilmiştir. Bu doğrultuda müellifin künyesi, doğum ve vefat tarihi ile görme yetisini kaybettiği döneme ilişkin rivayetler yeniden ele alınmış ve bazı tespit ve tercihlerde bulunulmuştur. Ardından müellifin kendi ifadeleri ile kaynaklarda kendisine nispet edilen eserler birlikte değerlendirilerek telif ettiği çalışmalar araştırılmış; böylece Hîrî'nin İslâmî ilimlerin çeşitli alanlarında eserler kaleme aldığı, ancak bunlardan yalnızca üçünün günümüze ulaştığı belirlenmiştir. Günümüze ulaştığı tespit edilen üç eser; muhteva, literatürdeki konum, yöntem ve telif tarzları bakımından içerik analizine tabi tutulmuş, elde edilen bulgular ise karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Bu doğrultuda, söz konusu eserlerin ayırt edici özellikleri ortaya konularak Hîrî’nin tefsir ve Kur’an ilimleri alanındaki ilmî birikimi gösterilmeye çalışılmıştır. Hîrî'nin bu eserlerinde önceki ilmî birikimi esas almakla birlikte onu içerik, kapsam ve sistematik bakımından geliştirdiği; üslûp ve tertipte yenilikler ortaya koyduğu, ayrıca sûre başlarındaki müstakil besmele tefsiri gibi tefsir tarihinde ilk defa görülen bazı uygulamalara öncülük ettiği görülmüştür. Bu çalışmayla Hîrî'nin hayatına ilişkin bazı çelişkili bilgilerin açıklığa kavuşturulması, ilmî şahsiyetinin ortaya konulması, eserlerinin ayırt edici özelliklerinin belirlenmesi ve bu suretle tefsir tarihi araştırmalarına mütevazı bir katkı sağlanması hedeflenmektedir.
Anahtar Kelimeler
مفسر من البيئة التفسيرية في نيسابور: هوية إسماعيل الحِيري وشخصيته العلمية وآثاره
Öz
قدّمت نيسابور، بوصفها أحد أبرز المراكز العلمية في العالم الإسلامي خلال العصور الوسطى، إسهاماتٍ جليلة في تاريخ الفكر الإسلامي من خلال نخبة العلماء الذين أنجبتهم. وكان من بين هؤلاء الأعلام المتميزين الذين نشأوا في نيسابور إسماعيل الحيري، الذي صنّف مؤلفاتٍ في شتى مجالات العلوم الإسلامية. وتبرز على وجه الخصوص مصنفاته التي ألّفها في حقل التفسير وعلوم القرآن؛ إذ اعتمدت عليها شخصيات بارزة في تاريخ التفسير واتخذتها مصادر لها. ورغم ذلك، يلاحظ أن الحيري لم ينل الاهتمام الذي يستحقه في دراسات التفسير المعاصرة، ولا سيما في بلادنا، حيث لم يحظَ هو ومؤلفاته بالتعريف الكافي. تتناول هذه الدراسة في المقام الأول شخصية إسماعيل الحيري وهويته العلمية؛ حيث جرى فحص وتقييم الروايات المتضاربة الواردة في المصادر بشأن ترجمة حياته بمنظور نقدي بالاعتماد على منهج تحليل الوثائق. وفي هذا السياق، أُعيد النظر في الروايات المتعلقة بكنيته، وتاريخ ولادته ووفاته، والفترة التي كُفّ فيها بصره، وخَلُص البحث إلى بعض الترجيحات والنتائج المحددة. وعقب ذلك، تم تقصي آثاره ومؤلفاته من خلال الجمع بين إفادات المؤلف نفسه والمصنفات المنسوبة إليه في المصادر؛ فتبيّن أنه ألّف في فنون مختلفة من العلوم الإسلامية، غير أن ثلاثة مؤلفات منها فقط هي التي وصلت إلى يومنا هذا. وقد أُخضعت هذه المؤلفات الثلاثة التي ثبت وصولها لتحليل المضمون من حيث محتواها، ومكانتها في الأدبيات، ومناهجها، وأساليب تأليفها، ثم قُوِّمت النتائج المستخلصة منها تقويماً مقارناً. وفي ضوء ذلك، بُيّنت الخصائص الفارقة لتلك المصنفات سعياً لإبراز حصيلة الحيري ورصيده المعرفي في مجالي التفسير وعلوم القرآن. وقد تبيّن أن الحيري، مع اعتماده على التراث العلمي السابق في هذه المؤلفات، قد طوّره من حيث المحتوى والشمولية والمنهجية؛ وأتى بابتكارات وإضافات جديدة في الأسلوب والترتيب، كما كان سبّاقاً إلى بعض التطبيقات التي ظهرت لأول مرة في تاريخ التفسير، مثل إفراده تفسيراً مستقلاً للبسملة في فواتح السور. وتهدف هذه الدراسة إلى جلاء بعض الإشكالات والمعلومات المتضاربة حول حياة الحيري، وإبراز شخصيته العلمية، وتحديد السمات المميزة لمصنفاته، وبالتالي تقديم إسهام متواضع في دراسات تاريخ التفسير.
Anahtar Kelimeler
