The Understanding of Waqf and Ibtidāʾ in al-Jaʿbarī’s Kitāb al-Ihtidā: A Critical Edition and Translation-Based Study

Abstract

This article aims to examine Kitāb al-Ihtidā fī al-Waqf wa al-Ibtidāʾ by Abū Isḥāq Burhān al-Dīn Ibrāhīm b. ʿUmar b. Ibrāhīm b. Khalīl al-Jaʿbarī (d. 732/1332) with particular reference to its place within the literature of waqf and ibtidāʾ. Although al-Jaʿbarī is widely recognized as one of the leading authorities in the discipline of qirāʾāt, his Kitāb al-Ihtidā fī al-Waqf wa al-Ibtidāʾ has attracted only limited scholarly attention. This study adopts a qualitative research design. The manuscript copies of the work were examined through document analysis, while the collected data were analyzed by means of content analysis and comparative evaluation within the framework of the classical literature on waqf and ibtidāʾ. Based on the Trabzon and Escorial manuscripts critically edited in the author's doctoral dissertation, the study investigates the conceptual framework established in the first chapter of the work and its relationship with the earlier scholarly tradition. Al-Jaʿbarī’s statement, “I have gathered the benefits found in previous works,” clearly demonstrates his intention to reorganize and reinterpret the inherited scholarly legacy rather than merely reproduce it. Instead of presenting a summary of the entire work, the article concentrates on the foundational discussions contained in the first chapter while also providing selected examples from the critically edited second chapter in order to introduce the overall structure and content of the work. The findings reveal that the first chapter primarily addresses the definition, classification, theoretical foundations, and intellectual background of waqf and ibtidāʾ, whereas the examples presented in the second chapter illustrate how this theoretical framework is reflected in the practical application of qirāʾāt. The analysis further demonstrates that al-Jaʿbarī was not merely a transmitter of the earlier literature but a scholar who systematically reorganized and reinterpreted the existing scholarly tradition through a meaning-oriented approach. Accordingly, this study brings a relatively neglected work in the literature of waqf and ibtidāʾ into contemporary academic scholarship, contributes to a re-evaluation of al-Jaʿbarī’s place within the discipline of qirāʾāt, and provides a methodological basis for future critical editions, literature reviews, and comparative studies in the field of waqf and ibtidāʾ.

Keywords

• al-Jaʽbarī
• qirāʾāt
• waqf
• ibtidāʾ
• critical edition
• manuscript studies

Ethical Statement

This study is derived from a section of the author's doctoral dissertation and is based on manuscript editing (critical edition), translation, and literature review. Since the research does not involve human participants, animals, or personal data, it did not require approval from an ethics committee. The study was conducted in accordance with the principles of research and publication ethics, and all sources used have been properly cited. The author declares that there is no conflict of interest regarding the publication of this article.

Caʽberî’nin Kitâbu’l-İhtidâ’sında Vakf ve İbtidâ Anlayışı: Tahkîk ve Tercüme Temelli Bir İnceleme

Abstract

Bu makale, Ebû İshâk Burhâneddîn İbrâhîm b. Ömer b. İbrâhîm b. Halîl el Caʽberî’nin (ö. 732/1332) Kitâbu’l-İhtidâ fi’l-Vakf ve’l-İbtidâ adlı eserini vakf ve ibtidâ literatürü içerisindeki yeri bakımından incelemeyi amaçlamaktadır. Caʽberî kıraat ilminde meşhur olmuş bir âlimdir. Bu tanınmışlığına rağmen Kitâbu’l-ihtidâ fi’l-vakf ve’l-ibtidâ adlı eseri sınırlı biçimde değerlendirilmiştir. Bu araştırma nitel araştırma yöntemine dayanmaktadır. Çalışmada Caʽberî’nin Kitâbu’l-İhtidâ fi’l-Vakf ve’l-İbtidâ adlı eserinin yazma nüshaları doküman incelemesi yöntemiyle incelenmiş; elde edilen veriler içerik analizi ve klasik vakf ve ibtidâ literatürüyle karşılaştırmalı değerlendirme yoluyla analiz edilmiştir. Bu bağlamda makale, doktora tezinde tahkik edilen Trabzon ve Escorial nüshaları üzerinden eserin ilk babında yer alan kavramsal çerçeveyi ve önceki literatürle kurduğu ilişkiyi ortaya koymaktadır. Caʽberî’nin “Önceki eserlerdeki faydaları topladım” ifadesi onun mevcut mirası yeniden değerlendiren biri olduğunu göstermektedir. Makale, eserin tamamını özetlemek yerine ilk babdaki kurucu bahisleri merkeze almakta ayrıca ikinci babtaki tahkîk bölümünden de örnekler sunarak eserin ana bölümü hakkında bilgi sahibi olunmasını sağlamaktadır. Araştırma sonucunda, eserin ilk babında vakf ve ibtidâ kavramlarının tanımı, tasnifi, teorik temelleri ve önceki literatürle ilişkisi temel temalar olarak belirlenmiş; ikinci babdaki örnekler ise bu teorik çerçevenin kıraat uygulamalarına nasıl yansıdığını göstermiştir. Bulgular, Caʽberî’nin önceki vakf ve ibtidâ literatürünü yalnızca nakleden bir müellif olmadığını, mevcut birikimi sistematik bir tertip içerisinde yeniden yorumlayan ve anlam merkezli bir yaklaşımla değerlendiren bir yöntem benimsediğini ortaya koymaktadır. Böylece makale, Caʽberî’nin vakf-ibtidâ düşüncesini klasik literatürde daha görünür hale getirmeyi hedeflemektedir. Bu yönüyle çalışma, vakf ve ibtidâ literatüründe nispeten ihmal edilmiş bir eseri güncel akademik tartışmalara kazandırmakta, Caʽberî’nin kıraat ilmi içerisindeki konumunun yeniden değerlendirilmesine katkı sunmaktadır. Ayrıca araştırmanın ulaştığı bulguların, vakf ve ibtidâ alanında yapılacak yeni metin neşri, literatür incelemesi ve karşılaştırmalı kıraat araştırmalarına metodolojik bir zemin oluşturması beklenmektedir.

Keywords

• Caʽberî
• kıraat
• vakf
• ibtidâ
• tahkik
• yazma eser.

Ethical Statement

Bu çalışma, yazarın doktora tezinin bir bölümünden üretilmiş olup, yazma eserlerin tahkiki, tercümesi ve literatür incelemesine dayalı nitel bir araştırmadır. Araştırmada insan katılımcılar, deney hayvanları veya kişisel veri kullanılmadığından etik kurul izni gerektiren herhangi bir süreç söz konusu değildir. Çalışmada bilimsel araştırma ve yayın etiği ilkelerine uyulmuş; yararlanılan tüm kaynaklar usulüne uygun şekilde atıf yapılarak gösterilmiştir. Yazar, bu makalenin hazırlanması sürecinde herhangi bir çıkar çatışmasının bulunmadığını beyan eder.

References

1. Altıkulaç, T. (2009). Muhammed Tayfûr es-Secâvendî. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 36, s. 268–269). Türkiye Diyanet Vakfı.
2. Atik, M. K. (1992). Caʽberî. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 6, s. 527–528). Türkiye Diyanet Vakfı.
3. Bağdâdî, İ. P. (1951). Hediyyetü’l-ʿârifîn esmâʾü’l-müʾellifîn ve âsârü’l-muṣannifîn (C. 1–2). Millî Eğitim Basımevi.
4. el-Caʽberî, İ. b. Ö. (2020). Vaṣfü’l-ihtidâ fi’l-vakf ve’l-ibtidâ (N. b. M. el-Hârisî, Thk.). Dâr Taybe el-Hadrâ.
5. el-Cevherî, İ. b. H. (1990). eṣ-Ṣıḥâḥ: Tâcü’l-luġa ve ṣıḥâḥu’l-ʿArabiyye (A. A. Attâr, Thk.; 4. bs.). Dârü’l-İlm li’l-Melâyîn.
6. Çelik, C. (2025). Kırâat-dilbilim ilişkisi: Kûfe ve Basra ekolleri (N. Denizer, Ed.). KLM Yayınları.
7. Çetin, A. (2012). Vakf ve ibtidâ. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 42, s. 461–463). Türkiye Diyanet Vakfı.
8. ed-Dânî, O. b. S. (1987). el-Müktefâ fi’l-vaḳf ve’l-ibtidâ (Y. A. el-Merʿaşlî, Thk.). Müessesetü’r-Risâle.

9. ed-Dânî, O. b. S. (2006). el-Müktefâ fi’l-vaḳf ve’l-ibtidâ (C. M. Şeref, Thk.). Dârü’s-Sahâbe li’t-Türâs.
10. İbnü’l-Enbârî, M. b. K. (1971). Îżâḥu’l-vaḳf ve’l-ibtidâʾ fî Kitâbillâhi ʿazze ve celle (M. A. Ramazan, Thk.). Mecmaʿu’l-Lugati’l-Arabiyye.
11. İbn Hacer el-Askalânî, A. b. A. (1929–1931). ed-Dürerü’l-kâmine fî aʿyâni’l-miʾeti’s-sâmine. Dâiretü’l-Maârifi’l-Osmâniyye.
12. İbn Manzûr, M. b. M. (1994). Lisânü’l-ʿArab (3. bs.). Dâr Sâdır.
13. İbnü’l-Cezerî, M. b. M. (1932). Ġāyetü’n-nihâye fî ṭabaḳāti’l-ḳurrâʾ (G. Bergsträsser, Nşr.; C. 1). Mektebetü’l-Hâncî.
14. İbnü’l-Cezerî, M. b. M. (t.y.). en-Neşr fi’l-ḳırâʾâti’l-ʿaşr (A. M. ed-Dabbâʿ, Thk.; C. 1–2). el-Matbaatü’t-Ticâriyyetü’l-Kübrâ.
15. İskeçeli, S. (2026). Hicrî II. asır kıraat âlimleri I (100–199). İçinde Ö. Şimşek & C. Çelik (Ed.), Kıraat ilminin tarihi seyri.
16. Kâtip Çelebi, M. b. A. (1941). Keşfü’ẓ-ẓunûn ʿan esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn (C. 1–2). Maarif Matbaası.
17. Kehhâle, Ö. R. (1957). Muʿcemü’l-müʾellifîn: Terâcimü muṣannifi’l-kütübi’l-ʿArabiyye (C. 1). Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî.
18. el-Mersafî, A. b. es-S. A. (t.y.). Hidâyetü’l-ḳārî ilâ tecvîdi kelâmi’l-Bârî (2. bs.). Mektebetü Taybe.
19. es-Safedî, S. H. b. Aybeg. (1998). Aʿyânü’l-ʿaṣr ve aʿvânü’n-naṣr (A. Ebû Zeyd, N. Ebû Uşme, M. Mevʿid, & M. S. Muhammed, Thk.; C. 1–5). Dârü’l-Fikri’l-Muâsır & Dârü’l-Fikr.
20. Secâvendî, M. b. Tayfûr. (2006). ʿİlelü’l-vuḳūf (M. b. Abdullah b. Muhammed el-ʿÎdî, Thk.; 2. bs.). Mektebetü’r-Rüşd.
21. Şimşek, Ö. (2023). Burhâneddin İbrâhim b. Ömer el-Ca’berî’nin Kitâbu’l-İhtidâ fi’l-Vakf ve’l-İbtidâ adlı eserinin tahkik ve değerlendirmesi [Yayınlanmamış doktora tezi, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi].
22. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (12. bs.). Seçkin Yayıncılık.
23. Yılmaz, O. K. (2018). İSAM tahkikli neşir kılavuzu. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Araştırmaları Merkezi.
24. ez-Zehebî, Ş. M. b. A. (1988). el-Muʿcemü’l-muḫtaṣ bi’l-muḥaddiṯîn (M. el-Habîb el-Hîle, Thk.). Mektebetü’s-Sıddîk.