BEKİR ÇOBANZADE’S POETİC MANİFESTO: AN ANALYSİS OF THE POEM "SOĞUŞKA, DOSTLARIM, HAK TATAR TİLİÇÜN!"

Öz

Language is a fundamental element of national identity, shaping thought, preserving cultural heritage, and fostering a sense of belonging. It unites individuals under a shared consciousness and forms the basis of nationhood. Throughout history, the Turkish language has served as a cultural and political bridge among Turkic communities. As a vessel of collective memory, the mother tongue has found powerful expression in literature. In Crimean Tatar literature, Bekir Çobanzade, primarily known as a linguist, demonstrates his deep sensitivity toward the native language through his poetry. One striking example is his poem “Soğuşka, dostlarım, hak Tatar tiliçün!”. In this work, Çobanzade calls for the preservation and elevation of the Crimean Tatar language, highlighting its central role in cultural identity and resistance. The poem becomes a voice for collective awakening and solidarity, transforming into more than an artistic expression—it emerges as a poetic manifesto. This study explores the poem through themes of identity, resistance, and cultural survival, examining how language is portrayed not only as a tool of expression but also as a symbol of national existence and unity.

Anahtar Kelimeler

• Crimean Tatar literature
• Bekir Çobanzade
• Tatar Turkish
• mother tongue
• analysis of poetry

BEKİR ÇOBANZADE’NİN ŞİİRSEL MANİFESTOSU: “SOĞUŞKA, DOSTLARIM, HAK TATAR TİLİÇÜN!” ŞİİRİ ÜZERİNE BİR İNCELEME

Öz

Dil, bir milletin kimliğini belirleyen en temel yapı taşlarından biridir. Kültürel mirasın aktarımında ve bireyin kendini bir topluma ait hissetmesinde kilit rol oynayan dil, millet olmanın başlıca göstergelerindendir. İnsan düşüncesini şekillendiren dil, bireyleri ortak bir bilinç etrafında buluşturarak onları bir millet hâline getirir. Bu bağlamda Türk dili, tüm Türk topluluklarının tarih boyunca kültürel ve siyasi etkileşimlerini sağlayan ortak değerlerinden biri olmuştur. Milletlerin ortak değerlerini yansıtması bakımından ana dili unsuru edebiyatta geniş bir yansıma alanı bulmuştur. Kırım Tatar edebiyatında daha çok dilbilim alanındaki çalışmalarıyla tanınan Bekir Çobanzade, ana dile olan duyarlılığını edebi eserlerine de yansıtmıştır. Bu eserlerinden biri olan “Soğuşka, dostlarım, hak Tatar tiliçün!” adlı şiir dikkat çekmektedir. Çobanzade bu şiirinde, ana dili koruma ve yüceltme çağrısı yaparken bir halkın kendi kültürel benliğine sahip çıkma arzusunu dile getirmektedir. Şiirdeki bu çağrının kolektif bir uyanışı ve hareketi temsil etmesi önemlidir. Bu yönüyle şiir estetik bir ürün olduğu kadar şiirsel bir manifesto olarak da dikkat çekmektedir. Bu çalışmada Çobanzade’nin “Soğuşka, dostlarım, hak Tatar tiliçün!” şiiri kimlik, direniş ve varlık arayışı bağlamında analiz edilerek bir manifesto olarak işlev görme potansiyeli ele alınacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Kırım Tatar edebiyatı
• Bekir Çobanzade
• Tatar Türkçesi
• ana dili
• şiir çözümlemesi

Kaynakça

1. Acar, Kenan. “Kırımlı Bir Türk Çobanın Türklük Bilimine İz Bırakan Şair Oğlu: Bekir S. Çobanzade.” Düşünce Dünyasında Türkiz 3, no. 17, (2022): 215-220.
2. Aça, Mehmet. “Sovyetler Birliği’nde Galiyevcilik.” Düşünce Dünyasında Türkiz 3, no. 17, (2022): 63-100.
3. Açık Önkaş, Nilgün. “Çağdaş Türk Dünyası Şairlerinde Ana Dili Değeri.” The Journal of Academic Social Science Studies 26 (2014): 85-96.
4. Akalın, Şükrü Haluk. “Manifesto.” Türkçede Batı Kökenli Kelimeler Sözlüğü, 2.bs. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2019. Akpınar, Yavuz. Seçilmiş Eserleri 4, Gaspıralı Eğitim Yazıları. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2017.
5. Arlı Çil, Dilek. “Heidegger’de Varlık ve Dil.” Özne Felsefe Dergisi, Heidegger Özel Sayısı, 16, no. 1, (2012): 69-75.
6. Aydıngün, Ayşegül. “Kırım Tatarlarının Ana Vatana Dönüşü ve Kültürel Canlanma Sürecinde Dil ve Eğitimi.” Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 21, no. 1, (2004): 107-122.
7. Buran, Ahmet. Kurşunlanan Türkoloji. Ankara: Akçağ Yayınları, 2010.
8. Çoban-Zade, Bekir. Menim Yazılarım… Şiirler ve Hikâyeler. Aqmescit: Tarpan, 2009.

9. Duymaz, Ali. “Bekir Çobanzade’nin Edebiyat Tarihçiliği ve Türk Halk Edebiyatı Üzerine Çalışmaları.” Akademik Kaynak 3, no. 6, (2015): 47-56.
10. Ergin, Muharrem. Türk Dil Bilgisi. İstanbul: Bayrak Yayınları, 2013.
11. Fazılov, Rıza ve Safter Nagayev. Qırımtatar Edebiyatınıñ Tarihı. Qısqa bir Nazar. Simferopol: Kırım Devlet Okuv-Pedagogika Neshriyatı, 2001.
12. Gökalp, Ziya. Türkçülüğün Esasları. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları, 2019.
13. Gür, Âlim ve Sena Küçük. “Yeni Türk Edebiyatında Kaynak Olarak Manifestolar.” Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 5, no. 2 (2010): 92-184.
14. Hablemitoğlu, Necip. Çarlık Rusyası’nda Türk Kongreleri (1905- 1917). İstanbul: Toplumsal Dönüşüm Yayınları, 2004.
15. Hablemitoğlu, Necip. Yüzbinlerin Sürgünü Kırım’da Türk Soykırımı. İstanbul: Toplumsal Dönüşüm Yayınları, 2004.
16. Heidegger, Martin. Poetry, Language, Thought, çeviren Albert Hofstadter. New York: Perennical Classics, 2001.
17. Kadirova, Urie. “Bekir Çoban-zadeniñ “Yaz aqşamı, uy aldında” şiirinde milliy medeniyetimizni aks etken unsurlar.” Voprosy Krymskotatarskoi Filologii, Istorii I Kul’tury, 7, (2019): 97-103.
18. Karagöz, Neslihan. “Kırım Tatar Edebiyatında Göç: Şiirler ve Türküler.” Yüksek Lisans Tezi, Kastamonu Üniversitesi, 2022.
19. Karpat, Kemal. Osmanlıdan Günümüze Kimlik ve İdeoloji. İstanbul: Timaş Yayınları, 2009.
20. Kavak, Nuri ve M. T. Bayraktar. “İlmin ve Kalemin Orak ve Çekiç ile Dansı Kırımlı Büyük Türkolog Bekir Sıdkı Çobanzade (15 Mayıs 1893-13 Ekim 1937).” Journal of International Eastern European Studies 3, no.1, (2021): 43-53.
21. Kokiyeva, Ayşe. Qırımtatar Edebiyatı (Standart Dereje: Oqutuv Qırımtatar Tilinde Alıp Barılğan Umumtaşil Orta Müesseseleriniñ 10-ci Sınıf içün Derslik. Çernivtsi: Bukrek neşriyat evi, 2018.
22. Kolcu, Hasan ve Gürkan Yavaş, Türkçenin Şiiri Türk Edebiyatında Türkçe Üzerine Şiirler. Ankara: Aydın Kitabevi, 2006.
23. Kramsch, Claire. Language and Culture. Oxford: Oxford University Press, 1998.
24. Məlikli, Tofiq. “Siyasət Aləti Olaraq Dil.” Ana Dili-Millî Varlığın Təməli içinde, editör Vaqıf Sultanlı ve İrəc İsmayıl, 10-16. Bakü: AVE Print, 2023.
25. Otar, İsmail, Kırımlı Türk Şair ve Bilgini Bekir Sıdkı Çobanzade. İstanbul: Lebib Yalkın Yayımları, 1999.
26. Sakallı, Erol. “Türk Dünyası Şairlerinde Millî Kimlik Simgesi Olarak Ana Dili.” Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi 39 (2015): 179 -195.
27. Saussure, Ferdinand de. Genel Dilbilim Dersleri, çeviren Berke Vardar. İstanbul: Multilingual, 1998.
28. Süleyman, Seyran ve Ayder Emirov. “Bekir Çoban-Zadeniñ İcadında “Tatarlıq” Mevzusu.” Krymskoe istoricheskoe obozrenie / Crimean Historical Review 11, 2, (2024): 111-116.
29. Türkoğlu, İsmail. “Çobanzâde, Bekir Sıtkı.” TDV İslam Ansiklopedisi içinde. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2020.
30. Ünalan, Şükrü. Dil ve Kültür. Ankara: Eskiyeni Yayınları, 2012.