A Distinguished Figure in the Publishing Circle of the Turkish World: Ziyaeddin Babakurban and His Publishing Activities

Öz

The settlement of Turkestani migrants in the Republic of Türkiye was accomplished via indirect routes, as they sou¬ght to escape the political and cultural oppression exerted by Soviet Russia and China. The resettlement of these migrant groups in the Republic of Türkiye was fundamentally shaped by Türkiye’s refugee admission policy, which was based on principles of national and cultural kinship. Spreading across various regions of Türkiye, the Turkestanis endeavored not only to adapt to their new lives but also to maintain the con¬tinuity of the Turkestan cause and enhance its visibility in the international arena, even under the conditions of exile. Civil society organizations and active publishing platforms established to amplify the voice of the independence movement served as the primary instruments of this struggle. These publishing activities both ensured an up-to-date flow of information on developments in the Turkestan region and shaped public opinion by scrutinizing the colonial policies of Soviet Russia and China within their historical and political contexts. In this context, this article aims to introduce Ziyaeddin Babakurban, a significant figure who served the Turkestan independence cause through press and publication channels, and to provide information on his multifaceted publishing activities.

Anahtar Kelimeler

• Turkestan
• Ziyaeddin Babakurban
• Turkic World

TÜRK DÜNYASI YAYINCILIK MUHİTİNDE MÜMTAZ BİR ŞAHSİYET ZİYAEDDİN BABAKURBAN VE YAYIN FAALİYETLERİ

Öz

Türkistanlı muhacirlerin Türkiye’ye yerleşimi, Sovyet Rusya ve Çin’in uyguladığı siyasî ve kültürel baskıdan kurtulmak amacıyla dolaylı güzergâhlar kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Muhacir grupların Türkiye Cum-huriyeti’ne iskânı, esasen Türkiye’nin millî ve kültürel akrabalık bağlarına dayalı mülteci kabul siyaseti ze-mininde şekillenmiştir. Türkiye’nin farklı bölgelerine yayılan Türkistanlılar, bir yandan yeni yaşamlarına u-yum sağlamaya çalışırken diğer yandan muhaceret şartlarında dahi Türkistan davasının sürekliliğini muhafaza etme ve uluslararası alanda görünürlüğünü artırma çabasına girmişlerdir. İstiklâl davasının sesini duyurmak üzere kurulan sivil toplum teşkilatları ve aktif tutulan yayın platformları, bu mücadelenin temel araçları olmuştur. Bu yayıncılık faaliyetleri, hem Türkistan coğrafyasındaki gelişmelere dair güncel bilgi akışını temin etmiş hem de Sovyet Rusya ve Çin’in sömürgecilik politikalarını tarihî ve siyasî bağ-lamda irdeleyerek kamuoyu oluşturmuştur. Bu kapsamda makale, Türkistan istiklâl davasına basın-yayın kanalları üzerinden hizmet eden önemli bir şahsiyet olan Ziyaeddin Babakurban’ı tanıtmayı ve onun çok yönlü yayıncılık faaliyetleri üzerine bilgi vermeyi amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Türkistan
• Ziyaeddin Babakurban
• Türk Dünyası

Kaynakça

1. Akbulut, Yunus Emre. “Demokrat Parti Dönemi’nde Türkçü Akımlar.” Yüksek lisans tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, 2018.
2. Akçalı, Cevdet. Avrupa’da Türkiye’yi Savunmak. İstanbul: Yeni İnsan Yayınevi, 2008.
3. Andican, A. Ahat. Osmanlı’dan Günümüze Türkiye ve Orta Asya. İstanbul: Doğan Kitap, 2009.
4. Andican, A. Ahat. Cedidizmden Bağımsızlığa Hariçte Türkistan Mücadelesi. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2020.
5. Andican, A. Ahat. “Tarihsel Bir Göç Kaynağı Olarak Türkistan.” İçinde Türk Dünyası ve Göç: Vatandan Yeni Vatanlara, ed. Çağla Gül Yesevi, 149–189. İstanbul: Küre Yayınları, 2021.
6. Babakurban, Ziyaeddin. “Adana’daki Türkistanlılar Yardımlaşma Derneğinin Hayırlı Bir Teşebbüsü.” Türkistan, sayı 6 (Eylül 1953): 25–26.
7. Babakurban, Ziyaeddin. “Teşekkür.” Türkistan, sayı 6 (Eylül 1953): 27.
8. Babakurban, Ziyaeddin. Dış Türkler ve Türkistan Dâvası. İstanbul: Doğan Güneş Yayınları, 1962.

9. Babakurban, Ziyaeddin, haz. Sevenlerinin Kalemiyle Hüseyin Namık Orkun. İstanbul: Toprak Yayınları, 1962.
10. Begmatov, E. A. O’zbek İsmlari Ma’nosi: İzohli Lugat. Toşkent: O’zbekiston milliy entsiklopediyasi Davlat ilmiy nashriyoti, 2007.
11. Çimen, Sabriye Gülay. “Hüseyin Namık Orkun (1902-1956).” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c. Ek-2: 376–377. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2019.
12. “Gazeteci Ziyaettin Babakurban Vefat Etti.” Medya Radar, 8 Mayıs 2011. Erişim 28 Ekim 2025. https://www.medyaradar.com/gazeteci-ziyaettin-babakurban-vefat-etti-haberi-64705.
13. Hayit, Baymirza. “Türkistan’ın Bugünkü Meseleleri.” Türk Yurdu 8, sayı 352 (Temmuz 1987): 6–10.
14. Hayit, Baymirza. Basmacılar: Türkistan Millî Mücadele Tarihi (1917-1934). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1997.
15. Hür Türkistan İçin, sayı 1 (15 Ocak 1975).
16. Hür Türkistan İçin, sayı 2 (15 Nisan 1975).
17. Hür Türkistan İçin, sayı 3 (15 Temmuz 1975).
18. Hür Türkistan İçin, sayı 4 (15 Ekim 1975).
19. Hür Türkistan İçin, sayı 5 (15 Ocak 1976).
20. Hür Türkistan İçin, sayı 6 (15 Mayıs 1976).
21. Hür Türkistan İçin, sayı 7 (15 Ağustos 1976).
22. Hür Türkistan İçin, sayı 8 (31 Aralık 1976).
23. Hür Türkistan İçin, sayı 9 (31 Mart 1977).
24. Hür Türkistan İçin, sayı 10 (Haziran 1977).
25. Hür Türkistan İçin, sayı 11 (30 Eylül 1977).
26. Hür Türkistan İçin, sayı 12 (31 Ocak 1978).
27. “Jurnalist Ziyovuddin Boboqurbon olamdan o‘tdi.” Ozodlik, 11 Mayıs 2011. Erişim 24 Kasım 2025. https://www.ozodlik.org/a/jurnalist_ziyovuddin_boboqurbon_olamdan_otdi/24097578.html.
28. Kafesoğlu, İbrahim. Türk Millî Kültürü. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1998.
29. Kahhar, Tahir. Hür Türkistan İçin: Makaleler. Taşkent: Çolpan Neşriyatı, 1994.
30. Kahhar, Tahir, haz. Başlangıcından Günümüze Kadar Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi. C. 15, Özbek Edebiyatı II: Özbek Yazılı Edebiyatı. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı, 2000.
31. Kara, Abdulvahap. “Mustafa Şokay.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c. 39: 217–218. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2010.
32. Kocaoğlu, Timur. “Türkistanlı Göçmenlerin Siyasi Faaliyetleri Tarihine Bir Bakış.” İçinde Türk Dünyası ve Göç: Vatandan Yeni Vatanlara, ed. Çağla Gül Yesevi, 191–209. İstanbul: Küre Yayınları, 2021.
33. Koçar, Çağatay. “Ziyaettin Babakurban’ın Vefatının Birinci Yılı Anısına.” Türk Dünyası Tarih Kültür Dergisi 51, sayı 305 (Mayıs 2012): 34–35.
34. “Men 1 yoshga tuldim.” Halk Sözü gazetasi, 15 Eylül 1992, 3.
35. “Muhiddin Can Hacı, Tüccar.” Ticarî belge, 2 Haziran 1937. Orhan Babakurban özel arşivi.
36. Şagunî, Alihan Töre. Türkistan Kaygısı. Ed. Kutlukhan Edikut Şakirov. Çev. Kutlukhan Edikut Şakirov ve Oğuz Doğan. Istanbuler Texte und Studien 5. Würzburg: Ergon Verlag in Kommission, 2006.
37. Taşağıl, Ahmet. “Merginân.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c. 29: 181. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2004.
38. Taşağıl, Ahmet. “Türkistan.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c. 41: 556–560. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2012.
39. Turan, Osman. Türk Cihân Hâkimiyeti Mefkûresi Tarihi. İstanbul: Boğaziçi Yayınları, 1994.
40. Türkistan, sayı 2 (Mayıs 1953).
41. Türkistan, sayı 3-4 (Haziran-Temmuz 1953).
42. Türkistan, sayı 6 (Eylül 1953).
43. Türkistanî, Zuhriddin Mirza Abid. Türkistan İstiklâl Yolunda Hicret Yılları. İstanbul: Doğu Kütüphanesi, 2013.
44. Türkistanlılar Yardımlaşma Derneği. Türkistanlılar Yardımlaşma Derneği Ana Tüzüğü. İstanbul: Osmanbey Matbaası, 1954.
45. “Uzbek Service Editor Wins Award for Publishing Efforts.” Shortwaves, May/June 1993, 3.
46. Yaman, Ertuğrul, A. Kemal Bolaç ve Ahsen Esatoğlu. Türkiye’deki Türk Dünyası. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1998.
47. Yavuz, İbrahim Ulvi. “2011 Olaylar ve İnsanlar.” İçinde Türkiye Kültür ve Sanat Yıllığı 2012, ed. Osman Özbahçe, 379-431. Ankara: Türkiye Yazarlar Birliği Yayınları, 2012.
48. “Yeni Neşriyat: Dış Türkler ve Türkistan Dâvası.” Hilâl 3, sayı 34 (Aralık 1962): 17.
49. Zeyrek, Yunus. Dünden Bugüne Ahıska Türklüğü. Frankfurt: Türk Federasyon Yayınları – 2, 1994.