KIRGIZ TÜRKÇESİNDE “KARA-” DUYU FİİLİ: ANLAMSAL ÖZELLİKLERİ VE KAVRAM ALANI ÜZERİNE

Abstract

Kırgız Türkçesinde çok yaygın kullanılan görsel duyu fiillerinden biri “kara-” duyu fiilidir. Bu fiil bilinçli ve istemli bir hareketlilik içeren aktif duyu fiilidir ve görsel duyu fiillerinin çekirdek eylemlerinden biridir. “Kara-”duyu fiili geniş metinsel sıklığa sahip olmakla birlikte, anlamca kaynaşmış fiillerin önemli kütüğünü de oluşturmaktadır. Bu çalışmada modern Kırgız Türkçesi edebî dilinin sözlüklerinden ve edebî metinlerden derlenen örneklerden “kara-” duyu fiilinin farklı kullanımları ve anlamsal özellikleri, insanların algılama etkinliğinin bağlandığı zihinsel ve ruhsal süreçlerle ilişkili olarak sözcüksel anlam bilimi çerçevesinde incelenmeye alınmıştır. Dil bilimi açısından da çok esnek yapıya sahip olan “kara-” duyu fiilinin farklı yardımcı fiillerle kullanımı da yaygındır. Kırgız Türkçesinde çok sık rastlanan fiillerin yardımcı fiillerle birlikte kullanımları olgusunun asıl fiillere kazandırdığı anlamsal farklılıklar, “cat-, kal-, otur-, tur-” gibi yardımcı fiiller örneğinde ele alınmış ve eldeki teorik bilgilere uygun olarak tespit edilen tüm anlamsal özellikleri tanımlanmaya çalışılmıştır. Ayrıca bu çalışma son yıllarda Türkoloji alanında artmaya başlayan sözcüksel anlam bilimi çalışmalarına yararlı bir kaynak olması ve katkı sağlaması amacıyla ortaya konulmuştur.

Keywords

• Sözcüksel anlam bilimi,duyu fiilleri

References

1. AYTMATOV, Ç. (ÇA II) (1982) Çigarmalar II, tom, Kırgızistan yay., Frunze.
2. AKSAN, Doğan, (1999), Anlam Bilim, Anlam Bilim Konuları ve Türkçenin Anlam Bilimi, Ankara, Engin Yayınevi.
3. CROFT, Willam (1993), “Case Marking and The Semantics of Mental Verbs”, Semantics and The Lexicon, Ed.: J. Pustejovsky, Dorbdrecht/Boston/London, s. 55-72.
4. GÜNAY, Doğan, (2007), Sözcükbilime Giriş, İstanbul, Multilingual.
5. ERDEM, Melek, (2004), “Türkmen Türkçesinde Mental Fiillerin ‘İstem’e Göre Anlam Değişmeleri”, V. Uluslararası Türk Dili Kurultayı Bildirileri, Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları.
6. İBARRETXE-ANTUNANO, İ. (1999), “Polysemy and Metaphor in Perseption verbs: A cross Lincuistic Stady, University of Edinburg.
7. KAMCHYBEKOVA, K. (2011), “Duyu Fiillerinin Anlamsal Özellikleri Üzerine”, AÜ, DTCF, Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları, Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, Haziran, Cilt 8, Sayı 3, Ankara.
8. Kırgız Tilinin Tüşündürmö Sözdügü (KTTS) (1969), Haz.: Abduldaev, E., İsaev D., Frunze, Mektep.

9. Kırgız Tilinin Frazeologiyalık Sözdügü (KTFS) (2001), Yay. haz.: Konkobayev K., Bişkek.
10. Kırgız Tilinin Sözdügü (KTS) (2011), I, II cilt, Avrasya Press, Bişkek.
11. LYONS, J. (1977), “Logical Semantics” Semantic: 2, Cambridge University, s. 138-167.
12. MUKANBAEV, Ceembay (2009), Kırgız Tilinin Diyelektologiyalık Sözdügü (KTDS), Bişkek.
13. PADUÇEVA, E. V. (2001), “K strukture semanticheskogo polia ‘vospriiatie’: Na materiale glagolov vospriiatia v russkom iazyke” Voprosy Yazıkoznaniia, Haziran-Temuz 2001, s. 82-92.
14. PALMER, F. R. (2001), Semantik: Yeni Bir Anlam Bilim Projesi, Çev.: Ramazan Ertürk, Ankara, Kitâbiyat Yayınları.
15. SAPARBAEV, A. (1997), (KTLF) Kırgız Tilinin Leksikologiyası Cana Frazeologiyası, Bişkek, Soros.
16. TAMBA-MECZ, I. (1998), Anlam Bilim, Çev.: Necmettin Sevil, İstanbul, İletişim Yayınları.
17. VİBERG, Ake (2001), “Verbs of Perception”, Language Typology and Language Universals, Martin Haspelmath (Ed.), Ekkehard König (Ed.), Berlin, Germany: de Gruyter; pp. 1294- 1309.
18. YUDAHİN, K. K. (1985), Kırgızsko Russkiy Slovar (KRS), Redaksiya Kirgizskoy Sovetskoy ensiklopedii, Frunze.