Kavram Haritası Destekli Sunuş Yoluyla Öğretim Stratejisinin İlkokul 4. Sınıf Öğrencilerinin Fen Bilimleri Dersindeki Başarısına Etkisi

Abstract

Bu araştırmanın amacı, kavram haritası destekli sunuş yoluyla öğretim stratejisinin ilkokul 4. sınıf öğrencilerinin fen bilimleri dersindeki başarılarına etkisini incelemektir. Araştırmada yarı deneysel desen kullanılmış ve ön test–son test kontrol gruplu model uygulanmıştır. Çalışma 2022-2023 eğitim-öğretim yılında kolay ulaşılabilir durum örneklemesiyle seçilen 210 öğrenciyle yürütülmüş, ayrıca Deney 1 grubunda maksimum çeşitlilik örneklemesiyle belirlenen 12 öğrenciyle yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Deney 1 grubunda kavram haritası destekli sunuş yoluyla öğretim stratejisi, Deney 2 grubunda sunuş yoluyla öğretim stratejisi, kontrol grubunda ise öğretim programına dayalı öğretim uygulanmıştır. Veriler; fen bilimleri başarı testi, kavram haritası etkinlik formu, klasik yazılı sınav kâğıdı ve yarı yapılandırılmış görüşme formu aracılığıyla toplanmıştır. Bulgular, hatırlama düzeyinde Okul 1’de gruplar arasında anlamlı bir fark olmadığını, Okul 2’de ise deney gruplarının kontrol grubuna göre daha yüksek başarı gösterdiğini ortaya koymuştur. Anlama düzeyinde her iki okulda Deney 1 grubunun başarısı diğer gruplara kıyasla daha yüksektir. Uygulama düzeyinde gruplar arasında anlamlı bir fark saptanmamıştır. Toplam puanlar, Deney 1 grubunun lehinedir. Ayrıca, öğrencilerin fen dersine yönelik görüşlerinin olumlu olduğu belirlenmiştir. Sonuçlar, fen bilimleri öğretim programının uygulanmasına yönelik öğretmenlere alternatif bir bakış açısı sunmaktadır.

Keywords

• Kavram haritası
• Kavram haritası destekli sunuş yoluyla öğretim stratejisi
• Sunuş yoluyla öğretim
• Fen bilimleri dersi

The Effect of the Concept Map-Supported Expository Teaching Strategy on Primary School 4th Grade Students' Achievement in Science Course

Abstract

This study aimed to investigate the effect of the concept map–supported expository teaching strategy on fourth-grade students’ achievement in science course. A quasi-experimental design with a pretest–posttest control group model was employed. The study was conducted during the 2022–2023 academic year with 210 students selected through convenience sampling. In addition, semi-structured interviews were carried out with 12 students from the Experimental Group 1, who were determined using maximum variation sampling. The concept map–supported expository teaching strategy was implemented in Experimental Group 1, the expository teaching strategy in Experimental Group 2, and curriculum-based instruction in the control group. Data were collected using the science achievement test, concept map activity form, written exam papers, and a semi-structured interview form. the findings revealed no significant difference among groups at the remembering level in School 1, whereas both experimental groups outperformed the control group in School 2. At the understanding level, Experimental Group 1 demonstrated significantly higher achievement than the other groups in both schools. No significant differences were observed at the application level. Overall achievement scores favored Experimental Group 1. Additionally, students receiving concept map–supported instruction expressed positive views toward science learning. The findings suggest that this instructional approach offers an effective alternative for implementing the science curriculum and contributes to related literature.

Keywords

• Concept map
• Concept map-supported expository teaching strategy
• Expository teaching strategy
• Science course

References

1. Akarca, A. T. (2017). Farklı düzeylerdeki öğrencilerde kazanılan çevre kavramlarının grup kavram haritaları ile gösterilmesi. (Yüksek Lisans Tezi). http://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
2. Akkurt, Z. (2010). Kavram haritaları yardımıyla ilköğretim öğretmen adaylarının geometrik kavramları ilişkilendirmeleri üzerine bir inceleme. (Yüksek Lisans Tezi). http://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
3. Akpınar, E. (2003). Buluş stratejisiyle enerji ilişkili fen öğretimi: Canlılar için madde ve enerji ünitesi. (Yüksek Lisans Tezi). http://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
4. All, A. C., Huycke, L. I., & Fisher, M. J. (2003). Instructional tools for nursing education: Concept maps. Nursing Education Perspectives, 24(6), 311-317.
5. Arslankara, V. B. & Usta, E. (2024). Üretken yapay zekâ, yaşam boyu öğrenme öz yeterliliği olarak: Kullanım ve yetkinlik ölçeği. Öğretmen Eğitimi ve Yaşam Boyu Öğrenme Dergisi, 6(2), 288-302.
6. Ausubel, D. P. (1968). Facilitating meaningful verbal learning in the classroom. The Arithmetic Teacher, 15(2), 126-132. https://doi.org/10.5951/AT.15.2.0126
7. Aydoğan, Y. (2019). Ortaokul öğrencilerinin konuşma becerilerinin geliştirilmesinde ve konuşma kaygılarında kavram haritalarının etkisi. (Yüksek Lisans Tezi). http://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
8. Balcı, A. (2021). Sosyal bilimlerde araştırma yöntem, teknik ve ilkeler (15. b.). Pegem Akademi.

9. Baran, T. (2013). Probleme dayalı öğrenme ile sunuş yoluyla öğretim yaklaşımlarının öğrencilerin bilişsel öğrenme düzeyleri açısından karşılaştırılması. (Yüksek Lisans Tezi). http://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
10. Barut, Ö. (2006). İlköğretim 7. sınıf fen bilgisi konularının kavram haritaları ile öğretilmesi. (Yüksek Lisans Tezi). http://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
11. Boyle, T. (1997). Design for multimedia learning (1. b.). Prentice-Hall.
12. Burak, S. B. (2010). İlköğretim 6. sınıf matematik dersi geometri öğrenme alanında kavram haritası kullanmanın öğrencilerin başarıları ve bilgilerinin kalıcılığı üzerine etkisi. (Yüksek Lisans Tezi). http://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
13. Büyüköztürk, Ş. (2014). Sosyal bilimler için veri analizi el kitabı (7. b.). PegemAkademi.
14. Can, N. (2019). 9.sınıf coğrafya konularının kavram haritası kullanımı bakımından uygunluğunun öğretmen görüşleriyle değerlendirilmesi (Konya örneği). (Yüksek Lisans Tezi). http://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
15. Canbolat, S. (2008). Fen ve teknoloji dersinde kavram haritası kullanmanın öğrencilerin başarıları ve tutumlarına etkisi. (Yüksek Lisans Tezi). http://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
16. Crocker, L. & Algina, J. (1986). Introduction to classical and modern test theory. Holt, Rinehart and Winston.
17. Çağlayan, Ç. (2006). Sekizinci sınıf fen bilgisi dersi genetik ünitesinin öğretiminde kavram haritalarının kullanımının öğrencilerin akademik başarılarına ve kavram kazanmalarına etkisi. (Yüksek Lisans Tezi). http://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
18. Çavaş, B. (2005). Bilgi ve iletişim teknolojileri ile bütünleştirilmiş fen bilgisi öğrenme ortamı üzerine bir araştırma. Eurasian Journal of Educational Research (EJER), (21), 88.
19. Demirci, T. (2015). Biyokimya dersi "Protein sentezi" konusunda kavram haritalarına dayalı öğretim yönteminin öğrencilerin başarılarına, kavram yanılgılarının belirlenmesine ve giderilmesine etkisi. (Doktora Tezi). http://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
20. Dumanlı, E. (2001). Kavram haritalarının erişi ve kalıcılığa etkisi. (Yüksek Lisans Tezi). http://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
21. Erciyeş, G. (2007). Öğretim yöntem ve teknikleri. Ş. Tan (Ed.), Öğretim ilke ve yöntemleri içinde (s. 167–253). Pegem.
22. Frigon, J. Y. & Laurencelle, L. (1993). Analysis of covariance: A proposed algorithm. Educational and Psychological Measurement, 53(1), 1-18.
23. Gödek, Y., Polat, D., & Kaya, V. H. (2018). Fen bilgisi öğretiminde kavram yanılgıları (1. b.). Pegem Akademi.
24. Güçlüer, E. (2006). İlköğretim fen bilgisi eğitiminde kavram haritaları ile verilen bilişsel desteğin başarıya, hatırda tutmaya ve fen bilgisi dersine ilişkin tutuma etkisi. (Yüksek Lisans Tezi). http://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
25. Harpaz, I., Balik, C., & Ehrenfeld, M. (2004). Concept mapping: An educational strategy for advancing nursing education. Nursing Forum, 39(2), 27–30. https://doi.org/10.1111/j.0029-6473.2004.00027.x
26. Heinze-Fry, J. A. & Novak, J. D. (1990). Concept mapping brings long-term movement toward meaningful learning. Science Education, 74(4), 461–472. https://doi.org/10.1002/sce.3730740406
27. Karakuş, E. (2019). Argümantasyon tabanlı bilim öğrenme yaklaşımının uygulandığı fen sınıflarında kavram haritaları ve argüman haritalarının etkililiğinin incelenmesi. (Yüksek Lisans Tezi). http://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
28. Kara, Y. & Kefeli, H. (2018). Kavram haritalarının öğrencilerin fen başarısına ve mantıksal düşünme becerilerine etkisi. Balıkesir Üniversitesi Necatibey Eğitim Fakültesi Elektronik Fen ve Matematik Eğitimi Dergisi (EFMED), 12(2), 418–448. https://doi.org/10.17522/balikesirnef.506475
29. Kim, P. & Olaciregui, C. (2008). The effects of a concept map‐based information display in an electronic portfolio system on information processing and retention in a fifth‐grade science class covering the Earth's atmosphere. British Journal of Educational Technology, 39(4), 700-714. https://doi.org/10.1111/j.1467-8535.2007.00763.x
30. Köseoğlu, F. & Tümay, H. (2015). Fen eğitiminde yapılandırıcılık ve yeni öğretim yöntemleri (1. b.). Palme.
31. Kula, Ş. G. (2009). Araştırmaya dayalı fen öğrenmenin öğrencilerin bilimsel süreç becerileri, başarıları, kavram öğrenmeleri ve tutumlarına etkisi. (Yüksek Lisans Tezi). http://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
32. Kusumadewi, R. F. & Kusmaryono, I. (2022). Concept maps as dynamic tools to increase students’ understanding of knowledge and creative thinking. Premiere Educandum: Jurnal Pendidikan Dasar Dan Pembelajaran, 12(1), 12-25. https://doi.org/10.25273/pe.v12i1.11745
33. Liu, C. C., Don, P. H., & Tsai, C. M. (2005). Assessment based on linkage patterns in concept maps. Journal of Information Science and Engineering, 21(5), 873-890.
34. Martin, R. E. (1994). Teaching science for all children. Boston.
35. MEB. (2019a). Akademik Becerilerin İzlenmesi ve Değerlendirilmesi ABİDE 8. Sınıflar Raporu. Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı Ölçme Değerlendirme ve Sınav Hizmetleri Genel Müdürlüğü.
36. MEB. (2019b). Akademik Becerilerin İzlenmesi ve Değerlendirilmesi ABİDE 4. Sınıflar Raporu. Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı Ölçme Değerlendirme ve Sınav Hizmetleri Genel Müdürlüğü.
37. MEB. (2018). Fen Bilimleri Dersi Öğretim Programı. T. C. Milli Eğitim Bakanlığı.
38. MEB. (2024). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Öğretim Programları Ortak Metni. Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı Temel Eğitim Genel Müdürlüğü.
39. Miles, M. B. & Huberman, A. (1994). Qualitative data analysis. Sage.
40. Nitko, A. J. & Brookhart, S. M. (2014). Educational assessments of students (6. b.). Pearson International.
41. Novak, J. D. (1990). Concept maps and Vee diagrams: two metacognitive tools to facilitate meaningful learning. Instructional Science, 19(1), 29-52. https://doi.org/10.1007/bf00377984
42. Novak, J. D. & Cañas, A. J. (2006). The theory underlying concept maps and how to construct them. Florida Institute for Human and Machine Cognition, 1(1), 1-31.
43. Novak, J. D. & Gowin, D. B. (1984). Learning how to learn (1. b.). Cambridge University.
44. Novak, J. D., Gowin, D. B., & Johansen, G. T. (1983). The use of concept mapping and knowledge vee mapping with junior high school science students. Science Education, 67(5), 625-645. https://doi.org/10.1002/sce.3730670511
45. Novak, J. D. & Musonda, D. (1991). A twelve-year longitudinal study of science concept learning. American Educational Research Journal, 28(1), 117-153. https://doi.org/10.3102/00028312028001117
46. Oktav, B. (2021). Zihin yetersizliği olan öğrencilere ulaşım türlerine göre taşıtların öğretiminde kavram haritalarının kullanımının etkililiği. (Yüksek Lisans Tezi). http://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
47. Olukoya, T. O. & Jimoh, A. S. (2022). The effect of concept mapping strategy in social studies instruction on students’ learning outcomes in junior secondary schools, Lagos State, Nigeria. CMU Academy Journal of Management and Business Education, 1(2), 1-10. https://doi.org/10.53797/cjmbe.v1i2.1.2022
48. Pınar, N., F. (2018). Türkçe öğretiminde kavram haritalarının önemi ve anlama becerilerine ait teorik bilgilerin kavram haritası çeşitleriyle gösterilmesi. (Yüksek Lisans Tezi). http://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
49. Selçuk, E. & Tezbaşaran, A.A. (2022). PISA fen okuryazarlığı yeterlik düzeylerinin ölçme ve değerlendirme ve fen bilimleri alan uzmanları açısından değerlendirilmesi. Anadolu Öğretmen Dergisi, 6(1), 18-30. https://doi.org/10.35346/aod.1096600.
50. Sharma, H., Harsana, G., & Sharma, K. (2013). Study of effectiveness of using concept maps in science among VI-grade students. International Journal of Scientific and Research Publications, 3(4), 1-14.
51. Sökmen, N. & Bayram, H. (2000). Eğitimde kavram haritalarının önemi. Eğitim ve Bilim Dergisi, 115(25), 39-42.
52. Sönmez, V. (2015). Program geliştirmede öğretmen el kitabı (18. b.). Anı.
53. Taadi, D., Raharjo, T.  J.  R., & Deliana, S. M. (2019). The effect of mind mapping based iMindMap application on the creativity and concept understanding of students. Innovative Journal of Curriculum and Educational Technology, 8(1), 41–50. https://doi.org/10.15294/ijcet.v8i1.31337
54. Temelli, A., Seyhan, B. Ç., Biber, F., & Aşık, B. (2012). İnsan ve çevre konusunun kavram haritalarıyla öğretilmesinin öğrencilerin akademik başarısına etkisi. Ekev Akademi Dergisi, 16, 1-52.
55. Utku, N. (2010). İlköğretim fen ve teknoloji dersinde kavram haritalarının kullanımı. (Yüksek Lisans Tezi). http://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
56. Uyar, K., E. (2017). Ortaokul fen bilimleri dersinde Jigsaw I ve kavram haritası destekli jigsaw I tekniği kullanmanın başarı, tutum ve kalıcılık üzerine etkisi. (Doktora Tezi). http://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
57. Varol, M. (2018). Zihin yetersizliği olan çocuklara hayvanların temel özelliklerinin kazandırılmasında doğrudan öğretim yöntemiyle sunulan kavram haritasının etkililiği. (Yüksek Lisans Tezi). http://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
58. Varoğlu, L. (2021). Kavram haritalarıyla desteklenen 5E öğrenme modelinin öğrencilerin kimya kavramlarını anlamalarına etkisi. (Doktora Tezi). http://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
59. Veiga, F., Gil‑Del‑Val, A., Iriondo, E., & Eslava, U. (2024). Validation of the use of concept maps as an evaluation tool for the teaching and learning of mechanical and industrial engineering. International Journal of Technology and Design Education, 35(3), 383–401. https://doi.org/10.1007/s10798-024-09903-8
60. Yaşar, I. Z. (2006). Fen eğitiminde zihin haritalama tekniğiyle not tutmanın kavram öğrenmeye ve başarıya etkisi. (Doktora Tezi). http://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
61. Yıldırım, A. & Şimşek, H. (2016). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (10. b.). Seçkin.
62. Yılmaz, M. (2017). 60-84 aylık çocuklara eğitim veren öğretmenlerin kavram haritaları hakkındaki bilgi durumlarının incelenmesi. (Yüksek Lisans Tezi). http://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.