KÖK DEĞERLER BAĞLAMINDA ÖZBEK ATASÖZLERİNİN SEMANTİK AÇIDAN İNCELENMESİ

Year 2026, Volume: 15 Issue: 1, 249 - 270, 15.03.2026

Ahmet Erdem

https://izlik.org/JA63XD85BK

Abstract

Türkiye’de, kök değerlere ilişkin Özbek atasözlerini semantik açıdan ele alan bir çalışmaya rastlanmamıştır. Bu çalışmanın amacı, Özbek atasözlerini on kök değer bağlamında semantik açıdan incelemektir. Veriler, doküman analizi yöntemiyle yapılan literatür taraması sonucu elde edilmiştir. İnceleme, MEB’in Türkçe dersi öğretim programında yer alan adalet, sabır, saygı, sevgi, sorumluluk, dostluk, dürüstlük, öz denetim, yardımseverlik ve vatanseverlik gibi on kök değerle sınırlandırılmıştır. Tespit edilen on kök değerle ilgili 116 atasözünden 26’sı dostluk, 17’si vatanseverlik, 16’sı dürüstlük, 12’si adalet, 12’si sabır, 10’u sevgi, 8’i saygı, 7’si sorumluluk, 5’i yardımseverlik ve 3’ü öz denetim değeriyle ilgilidir. Her bir kök değere ait atasözü Türkiye Türkçesine aktarılarak anlamıyla birlikte verilmiştir.

Keywords

Semantik , Özbek kültürü , kök değerler , atasözü , Özbek atasözleri

SEMANTIC ANALYSIS OF UZBEK PROVERBS IN THE CONTEXT OF ROOT VALUES

https://izlik.org/JA63XD85BK

Abstract

In Türkiye, no study has been found that semantically examines Uzbek proverbs related to root values. The aim of this study is to analyze Uzbek proverbs semantically within the framework of ten root values. The data were obtained through a literature review conducted using the document analysis method. The analysis was limited to ten root values included in the Ministry of National Education’s Turkish Language Curriculum: justice, patience, respect, love, responsibility, friendship, honesty, self-control, helpfulness, and patriotism. Of the 116 proverbs identified as relating to the ten root values, 26 relate to friendship, 17 to patriotism, 16 to honesty, 12 relate to justice, 12 to patience, 10 to love, 8 to respect, 7 to responsibility, 5 to helpfulness, and 3 to self-control. Each proverb related to a root value was translated into Turkish and presented together with its meaning.

Keywords

Semantics , Uzbek culture , root values , proverbs , Uzbek proverbs

References

• Aksoy, Ö. A. (1993). Atasözleri sözlüğü. İnkılap.
• Albayrak, N. (2009). Türkiye Türkçesinde atasözleri. Kapı.
• Alkaya, E. (2001). Tatar Türkçesindeki dil ve söz ile ilgili atasözleri üzerine bir değerlendirme. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 11(2), 55-76. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/71985#page=60
• Aydın, M. (2003). Gençliğin değer algısı: Konya örneği. Değerler Eğitimi Dergisi, 1(3), 121-144. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/302603
• Bakırcı, N., & Katı, Y. (2023). Anadolu efsanelerinin on kök değer açısından incelenmesi. Türük: International Language Literature & Folklore Researches Journal / Uluslararası Dil Edebiyat Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, 11(32), 13-32. http://dx.doi.org/10.12992/TURUK1298
• Emre, İ. (2020). Dürüstlük. Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi, 118(822), 24-28. https://tdk.gov.tr/wp-content/uploads/2020/06/%C4%B0smet-Emre-_d_-D%C3%BCr%C3%BCstl%C3%BCk-_-5.pdf
• Genç, S. (2018). Görsel sanatlar eğitiminde kök değerler. Turkish Studies Educational Sciences, 13(11), 543-560. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.13430
• Gözütok, Ş. (2017). The effect of religious education on self-control. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi, 21(2), 1035-1060. https://doi.org/10.18505/cuid.338632
• Gültekin, M. (2021). Yardımseverlik değeri ve psiko-sosyal işlevleri: Kur’an ayetleri bağlamında bir inceleme. (Tez No. 697683) [Yüksek lisans tezi, Karabük Üniversitesi-Karabük]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
• Güngör, E. (1993). Değerler psikolojisi. Hollanda Türk Akademisyenler Birliği Vakfı.
• Güngör, E. (2000). Ahlak psikolojisi ve sosyal ahlak. Ötüken.
• Güven, A. (2014). Türk efsanelerinin değerler eğitimi bakımından incelenmesi / investigation of Turkish legends in terms of values education. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 11(26), 225-246. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/183355
• Kaplan, H., & Peker, S. (2022). Kök değerler açısından Özbek masalları. Ahmet Keleşoğlu Eğitim Fakültesi Dergisi, 4(2), 426-444. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2672741
• Karasar, N. (2005). Bilimsel araştırma yöntemi. Nobel.
• Kemiksiz, Ö. (2021). Kök değerler bakımından Türk atasözleri. Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 11(2), 495-518. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1420355
• Korkmaz, H. (2007). Dîvânü Lugat-it-Türk’teki atasözlerinin anlambilimsel açıdan değerlendirilmesi. (Tez No. 205361) [Yüksek Lisans tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi-Samsun]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
• Kuşdil, M. E., & Kağıtçıbaşı, Ç. (2000). Türk öğretmenlerin değerler yönelimi ve Schwartz değer kuramı. Türk Psikoloji Dergisi, 15(45), 59-76. http://hdl.handle.net/11452/20898
• MEB. (2018). Millî Eğitim Bakanlığı Türkçe dersi öğretim programı. MEB
• Oğuzkan, A. F. (1981). Eğitim terimleri sözlüğü (2. baskı). Türk Dil Kurumu.
• Okudan, A. Y. (2010). Eğitim yöneticilerinin değerler eğitiminin önemi, etkileri ve uygulamaları hakkındaki görüşleri. (Tez No. 279872) [Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi-İstanbul]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
• Önal, Ş. H. (2005). Bir sorumluluk eğitim programının lise dokuzuncu sınıf öğrencilerinin sorumluluk düzeylerine etkisi. (Tez No. 188277) [Yüksek lisans tezi, Uludağ Üniversitesi-Bursa]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
• Önel, G. (2008). İlköğretim 6, 7, 8. sınıf öğrencilerinin atasözlerini algılama düzeyleri. (Tez No. 226396) [Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi-İstanbul]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
• Öner, N. (2008). Millî zihniyet ve millî birlik. A. Köklügiller (Eds.), Milliyetçilik nedir, ne değildir? (1. baskı, s. 261-271). IQ Kültür Sanat.
• Özbaşı, S. (2020). Türkçe dersi öğretim programındaki kök değerler çerçevesinde Aytül Akal masallarının incelenmesi. IBAD Sosyal Bilimler Dergisi, (8), 178-192. https://doi.org/10.21733/ibad.715132
• Özgüven, İ. E. (2011). Psikolojik testler. PDREM.
• Püsküllüoğlu, A. (2003). Arkadaş Türkçe sözlük. Arkadaş.
• Püsküllüoğlu, A. (2008). Türkçe sözlük. Can.
• Schwartz, S. H. (1992). Universals in the content and structure of values: Theory and empirical tests in 20 countries. M. Zanna (Eds.), Advances in experimental social psychology (s. 1-65). Academic Press.
• Somuncu, A. Ş. (2023). Kök değerler açısından Hakas masalları üzerine bir inceleme. Kesit Akademi Dergisi, 9(35), 207-229. https://doi.org/10.29228/kesit.69021
• Şen, N. (2022). Eski Türk dili ve kültürü açısından BUGU Dil ve Eğitim Dergisi’ne bir bakış. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 9, 910-930. https://doi.org/10.51531/korkutataturkiyat.1206363
• Tarhan, N. (2021). Toplumsal ve insani boyutta imkân ve imtihan alanı olarak aile. Çocuk ve Medeniyet, 6(11), 17-29. https://doi.org/10.47646/CMD.2021.243
• Theodorson, G. A., & Theodorson, A. G. (1979). A Modern dictionary of sociology. Barnes & Noble Books.
• Topçu, N. (2015). Ahlak. İstanbul: Dergâh.
• Turdimov, S., Sarimsoqov, B., Musoqulov, A. & Mirzayev, T. (2005). O’zbek xalq maqollari. Sharq Nashriyot.
• Türk Dil Kurumu (1995). Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu.
• Türk Dil Kurumu (1998). Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu.
• Türk Dil Kurumu (2005). Türkçe sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu.
• Türk Dil Kurumu (2011). Türkçe sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu.
• Uğurtürk, Ş. (2021). Özbek atasözlerinin konuları açısından sınıflandırılması (Tez No. 694911) [Yüksek lisans tezi, Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi-Erzincan]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
• Ulusoy, K. & Arslan, A. (2014) Değerli bir kavram olarak “değer ve değerler eğitimi”. R. Turan ve K. Ulusoy (Eds.), Farklı yönleriyle değerler eğitimi (s. 1-16). Pegem Akademi.
• Üşenmez, E., Boltabayev, S. ve Tuğlacı, G. (2016). Özbekçe Türkçe sözlük. Türk Dünyası Vakfı.
• Yaman, E. (2011). Eğitimde yeni ufuklar değerler eğitimi. Medyator.
• Yatağan, M. (2010). Özbek halk maqalları (Özbek halk atasözleri). (Tez No. 257213) [Yüksek lisans tezi, Dumlupınar Üniversitesi-Kütahya]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.