ANTİK ÇAĞ KERAMİK TERİMLERİNİN TÜRKÇE BİLİMSEL YAYINLARDA KULLANIMI

Abstract

Klasik arkeoloji alanında bilinen en erken bilimsel çalışmalar 18. yüzyılın ikinci yarısında, batılı bilim insanları tarafından başlamıştır. Türkçe Antik Çağ keramik terminolojisi de büyük ölçüde Batı bilimsel yazınında yerleşmiş olan terimlerin Türkçeye uyarlanmasıyla ortaya çıkmıştır. Bununla birlikte bazı terimler için hatalı ya da tutarsız kullanımlar söz konusudur. Bu durumun bir nedeni, Batı alan yazınında hatalı ya da tutarsız biçimde kullanılan terimlerin Türkçeye de aynı şekilde aktarılmış olmasıdır. Buna örnek olarak “firnis” kelimesi gösterilebilir. Bir diğer nedeni ise; bazı teknik terimlerin Batı dillerinden Türkçeye hatalı biçimde uyarlanmış olmasıdır. Örneğin İngilizcede kyliks yerine kullanılan “cup” kelimesinin Türkçe bazı yayınlarda “kâse” olarak ifade edilmesi. Son olarak, Batı dillerinde yerleşik bir terime karşılık Türkçede farklı terimlerin kullanılıyor olması (örneğin Almancada die Attache kelimesine karşılık olarak “ataş, ataç ve tutaç” vs.) kavram karmaşasına neden olabilmektedir. Çalışma kapsamında Antik Çağ keramiği ile ilgili Türkçe bilimsel yayınlar incelenerek hatalı kullanılan terimler değerlendirilecektir.

Keywords

• Türkçe
• Antikite
• keramik
• form
• bezeme

THE USE OF ANCIENT CERAMIC TERMS IN TURKISH SCIENTIFIC PUBLICATIONS

Abstract

The earliest known scientific studies in the field of classical archaeology were conducted by Western scientists in the second half of the 18th century. Turkish terminology for ancient ceramics largely emerged through the adoption of terms established in Western literature. However, some terms are used incorrectly. One reason for this is that terms that were used in Western literature incorrectly were transferred to Turkish in the same way. The word ‘firnis’ can be given as an example of this. Another reason is that some technical terms have been incorrectly adapted into Turkish. For instance, the word ‘kâse’ which is used instead of ‘cup’ in English. Finally, the use of different Turkish terms corresponding to an established Western term, such as ataş, ataç, tutaç, etc., can cause conceptual confusion. Within the scope of this study, Turkish scientific publications related to ancient ceramics will be examined and incorrectly used terms evaluated.

Keywords

• Turkish
• Antiquity
• ceramics
• form
• ornament

References

1. Arseven, C. E. (1965). Sanat ansiklopedisi. MEB.
2. Ateş, G. (2017). Aizanoi Helenistik ev seramik buluntuları. SDÜ Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 41, 91-111. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/348228
3. Başaran, C., & Ergürer, H. E. (2012). Parion Odeion’u (Bouleuterion?) 2010 çalışmaları ve “Odeion’da bulunan seramikler. Olba, 20, 245-289. https://dergipark.org.tr/en/pub/olba/article/593271
4. Beazley, J. D. (1918). Attic red-figured vases in American museums. Harvard University Press.
5. Beazley, J. D. (1925). Attische Vasenmaler des rotfigurigen Stils. Mohr.
6. Beazley, J. D. (1956). Attic black-figure vase-painters. Clarendon Press.
7. Bengisu, M. (2006). Seramik bilimi ve mühendisliği. Nobel.
8. Benndorf, O. (1868). Griechische und sizilische Vasenbilder. Gutentag. https://archive.org/details/gri_33125008119683/page/n7/mode/2up

9. Beßler, O. (1959). Prinzipien der Drogenkunde im Mittelalter: Aussage und Inhalt des Circa instans und Mainzer Gart. Yayımlanmamış habilitasyon tezi, Halle an der Saale: Martin-Luther-Universität.
10. Boardman, J. (2002). Kırmızı figürlü Atina vazoları: Arkaik Dönem (G. Ergin, Çev.). Homer.
11. Boardman, J. (2013). Siyah figürlü Atina vazoları (G. Ergin, Çev.; 2. bs.). Homer.
12. Ceylancı, Z. (2019). Nif Dağı kazısında bulunan siyah firnisli seramikler ile Batı Yamacı seramikleri. (Tez No: 563721) [Yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi-Konya]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
13. Civelek, A. (2004). Phokaia Hellenistik dönem kalıp yapımı kâseleri. Olba, 9, 123-142. https://dergipark.org.tr/en/pub/olba/article/594407
14. Civelek, A., & Taş, H. Y. (2012). Adana Müzesi’nde korunan kalıp yapımı kâseler. Colloquium Anatolicum, 11, 123-150. https://dergipark.org.tr/en/pub/collan/article/919853
15. Çokay-Kepçe, S. (2006). Antalya Karaçallı nekropolü. Suna-İnan Kıraç Akdeniz Araştırmaları Enstitüsü.
16. Çorbacı, Y. Y. (2007). Mersin Müzesi’nde bulunan Megara Kâseleri. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 16(2), 169-186. https://dergipark.org.tr/en/pub/cusosbil/article/59979
17. Delemen, İ., & Çokay-Kepçe, S. (2009). Yunan ve Roma kap formları sözlüğü. Türk Eskiçağ Bilimleri Enstitüsü.
18. Dilay, S. (2023). Astar kazıma tekniğinin seramik sanatındaki uygulamaları. Social Sciences Research Journal, 12(1), 187- 195. https://socialsciencesresearchjournal.com/index.php/ssrj/article/view/227
19. Eren, H., Gözaydın, N., Parlatır, İ., Tekin, T., & Zülfikar, H. (1988). Türkçe sözlük (Türk Dil Kurumu Yayınları, No. 549). Türk Tarih Kurumu.
20. Ergürer, H. (2024). Syedra Hellenistik Dönem seramiği üzerine ön değerlendirme. Arkeoloji ve Sanat, 176, 93-114. https://search.trdizin.gov.tr/en/yayin/detay/1273303/syedra-hellenistik-donem-seramigi-uzerine-on-degerlendirme
21. Ersoy, A. (2020). Smyrna / İzmir Hellenistik Dönem seramiği. İstanbul: Ege. Fenn, N. (2016). Späthellenistische und frühkaiserzeitliche keramik aus Priene: Untersuchungen zu Herkunft und Produktion (Priene 4, Archäologische Forschungen 35). Reichert Verlag.
22. Fırat, M. (2012). Phokaia Roma Dönemi seramikleri: Altlıklar. Arkeoloji Dergisi, 17, 105-115. https://search.trdizin.gov.tr/tr/yayin/detay/178600/phokaia-roma-donemi-seramikleri-altliklar
23. Fırat, M. (2024). Phokaia’da Roma Dönemi seramik üretimi: üretim alanları ve buluntular üzerine bir değerlendirme, SRMKA, 6, 71-85. https://dergipark.org.tr/tr/pub/srmka/article/1563394
24. Friedrich, C. & Nothers, T. (2000-2001). Athenaeus Naucratita Das Gelehrtenmahl: Buch 11.
25. Glos, E. (2015). European illustrated glossary of conservation terms for wall paintings and architectural surfaces. Michael Imhof.
26. Hacızade, F. (2016). Seramik alanında kullanılan terim ve kavramlarda Türkçenin durumu. Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 54, 9- 54. https://doi.org/10.21563/sutad.187094
27. Hasdağlı, İ (2017). Bir deneme parçası ışığında Doğu Thrakia’da Attika taklidi siyah firnisli seramik üretimi. Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 7, 42-66. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/591583
28. Hayes, J. W. (1991). Hellenistic and Roman pottery (Paphos 3). Republic of Cyprus, Department of Antiquities.
29. Henderson, J. (2002). Aristophanes Plutus. Harvard University Press.
30. İren, K. (2003). Vazo resimlerinin ışığında Eski Yunan çömlekçiliği. Eskiçağ Bilimleri Enstitüsü.
31. Kan-Şahin, G. (2019). Hadrianopolis seramik buluntuları. Türk Tarih Kurumu.
32. Kavaz-Kındığılı, B. (2017). Zeytinliada Light Colored (açık renkli) Geç Roma seramikleri. Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, 38, 151-176. https://dergipark.org.tr/en/pub/ataunigsed/article/301474
33. Kock, T. (1880). Comicorum Atticorum fragmenta (Vols. 1-3). Teubner.
34. Ladstätter, S. (2010). Keramik., In Das Prytaneion in Ephesos M. Steskal (Ed.), (Forschungen in Ephesos, 9(4), s. 85-173). Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften. https://doi.org/10.11588/diglit.43877#0019
35. Ok, M. (2022). Tripolis’te bulunan Geç Roma açık renkli seramikler. Arkeoloji Dergisi, 29(2), 181-195. https://doi.org/10.51493/egearkeoloji.1126272
36. Oransay, B. S. A. (2014). The Hellenistic pottery from side excavations. Colloquium Anatolicum, 13, 45-56. https://dergipark.org.tr/tr/pub/collan/article/919777
37. Ökse, T. (1999). Ön Asya arkeolojisi seramik terimleri. Arkeoloji ve Sanat.
38. Parlatır, İ., Gözaydın, N., Zülfikar, H., Tezcan Aksu, B., Türkmen, S., & Yılmaz, Y. (1998). Türkçe Sözlük (9. bs., Türk Dil Kurumu, No. 549). Türk Tarih Kurumu.
39. Richter, G. M. A., & Milne, M. J. (1935). Shapes and names of Athenian vases. The Metropolitan Museum of Art.
40. Rotroff, S. I. (1982). Hellenistic pottery: Athenian and imported moldmade bowls (The Athenian Agora, Vol. 22). The American School of Classical Studies at Athens.
41. Rotroff, S. I. (1997). Hellenistic pottery: Athenian and imported wheelmade table ware and related material (Athenian Agora, 29). American School of Classical Studies at Athens.
42. Rotroff, S. I. (2006). The introduction of the moldmade bowl revisited: Tracking a Hellenistic innovation. Hesperia, 75(3), 357- 378. https://doi.org/10.2972/hesp.75.3.357
43. Söğüt, B., & Durnagölü, N. (2022). Karia Stratonikeia territoriumu’ndan figürlü mangal tutaçları. Lycus Journal, 5, 59-92. https://doi.org/10.54577/lycus.1079176
44. Sparkes, B. A., & Talcott, L. (1970). Black and plain pottery of the 6th, 5th and 4th centuries B.C. (The Athenian Agora, 12). American School of Classical Studies at Athens.
45. Şahin, M. (2003). Hellenistische Kohlenbecken mit figürlich verzierten Attaschen aus Knidos (Knidos-Studien; 3). Bibliopolis.
46. Şahin, M. (2011). Myndos Mangal Ataşları ışığında Akdeniz’de ticari ilişkiler. Türk Deniz Ticareti Tarihi Sempozyumu - III. Mersin ve Doğu Akdeniz, 7-8 Nisan 2011 (Mersin 2011), 32-35.
47. Şahin, R. (2006). Keramik Attischen Typs mit Schwarzem Glanzton aus Priene. [Yüksek lisans tezi, Johann Wolfgang Goethe Üniversitesi-Frankfurt am Main]. https://www.academia.edu/1209600/%C5%9Eahin_R_Keramik_Attischen_Typs_mit_Schwarzem_Glanzton_aus_Priene
48. Şahin, R. (2014). Karataş Burnu yüzey araştırmasında bulunan Hellenistik ve Roma Dönemi keramikleri. Tüba-Ar, 7, 143-161.
49. Şahin, R. (2020). Spätantike Sigillaten aus Adramytteion (Ören / Balıkesir): Eine Überregionale Materialanalyse, Anadolu Araştırmaları, 23, 215-259. https://doi.org/10.26650/anar.2020.23.829148
50. Şimşek, C. (2021). Kabartmalı kâseler. C. Şimşek (Ed.), Laodikeia Kilisesi sondaj buluntuları: Hellenistik Dönem seramiği içinde (s. 77-94). Ege.
51. Şimşek, C., & Arığ, A. (2021). Basit astarlı seramikler. C. Şimşek (Ed.), Laodikeia Kilisesi sondaj buluntuları: Hellenistik Dönem seramiği içinde (s. 53-68). Ege.
52. Şimşek, C., & Bilgin, M. (2018). Laodikeia Geç Antik Çağ seramikleri. C. Şimşek & T. Kaçar (Ed.), Geç Antik Çağ’da Lykos Vadisi ve çevresi içinde (s. 175-199). Ege.
53. Tamer, D., & Erol, A. F. (2023). Cıngırt Kayası’nda ele geçen Geç Hellenistik - Roma Erken İmparatorluk Dönemi kırmızı astarlı seramikler. Propontica, 1(2), 107-158. https://dergipark.org.tr/tr/pub/propontica/article/1312905
54. Tekkök-Karaöz, B. (2023). Late Roman West Asia Minor light colored ware from Granicus surveyed sites. SRMKA, 5, 104-132. https://doi.org/10.55061/srmka.1226371
55. Thompson, H. A. (1934). Two centuries of Hellenistic pottery. Hesperia, 3(4), 311-476. https://www.ascsa.edu.gr/uploads/media/hesperia/146611.pdf
56. Ünlü, A. (2009). İzmir Arkeoloji Müzesi’nde bulunan bir grup Megara kâsesi baskı kalıbı. Türk Arkeoloji ve Etnografya Dergisi, 79, 19-24. https://dergipark.org.tr/en/pub/arkeolojiveetnografya/article/1047884
57. Winckelmann, J. J. (1776). Geschichte der Kunst des Alterthums. Binz. https://archive.org/details/bub_gb_yyEVAAAAQAAJ/page/56/mode/2up
58. Yavuz, H. (2007). Hellenistik dönem tabakları ve kâselerinin kronolojik gelişimi ve sorunları. (Tez No: 214514) [Yüksek lisans tezi, Adnan Menderes Üniversitesi-Aydın]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
59. Yener, Ş. (2018). Patara’da bulunan mangal ataçları. Uluslararası Genç Bilimciler Buluşması - II: Anadolu Akdenizi içinde (ss. 807-835).
60. URL 1: https://www.arkeolojikhaber.com/haber-firnis-6457 (Erişim tarihi: 19.01.2026)
61. URL 2: https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/cup (Erişim tarihi: 19.01.2026)
62. URL 3: https://sozluk.gov.tr (Erişim tarihi: 15.01.2026)
63. URL 4: https://hanterra.com/blog/astar-ve-engob-arasindaki-fark-nedir-5934.html (Erişim tarihi: 15.01.2026)
64. URL 5: https://www.larousse.fr/dictionnaires/francais/attache/6188 (Erişim tarihi: 15.01.2026)