Kelam İlminde İllet-Ma’lûl İlişkisi/Nedensellik: Şerhü’l-Mevâkıf Örneği
Abstract
Seyyid Şerif Cürcânî, Adudüddin el-Îcî’nin "el-Mevâkıf" adlı eseri üzerine yazdığı "Şerhu’l-Mevâkıf" adlı eserinde Allah, âlem ve insan arasındaki ilişkileri illet-ma’lûl (neden-sonuç) bağlamında felsefe ve kelâmı birleştiren özgün bir perspektif ile ele almaktadır. Bu çalışmanın amacı, varlıkla ilgili önemli bir mesele olan illet-ma’lûl ilişkisini, Seyyid Şerif Cürcânî’nin "Şerhu’l-Mevâkıf" eseri üzerinden ele alarak, Cürcânî’nin bu alandaki katkılarını kısmen de olsa tespit etmektir. Araştırmada, veri toplama ve analiz etme yöntemleri kullanılmış, "Şerhu’l-Mevâkıf" temel kaynak olmak üzere, ilgili klasik eserler ve güncel çalışmalar başvuru kaynağı olarak kabul edilmiştir. Cürcânî, sebep-sonuç ilişkilerini açıklarken, varlıkların, yoklukların, hareketlerin ve olayların nedenlerini Allah'ın sıfatları ve özellikleri üzerinden değerlendirir. Cürcânî, bu bağlamda Allah'ın evrenin hem yaratıcısı ve hem de sürdürücüsü olduğunu, dolayısıyla sebeplerin de her an O'nun iradesi ve ilmiyle işlediğini savunur. Cürcânî'nin düşüncesinde Aristoteles'in nedensellik anlayışından farklı olarak Allah’ın mutlak iradesi ve hikmeti çerçevesinde şekillenen İslamî teoloji ve metafiziğin etkisi açıkça görülmektedir.
Keywords
Kelâm, Seyyid Şerîf Cürcânî, İllet, Ma'lûl, Madde, Fail, Gaye
References
- Abacı, Harun. Kur’ân’ın Mâtürîdî Yorumu. Ankara: Fecr Yayınları, 2020.
- Adıgüzel, Nuri. “İslam Felsefesinde “İllet” (Neden) Kavramı”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/2 (2002), 157-178.
- Akarsu, Bedia. Felsefe Terimleri Sözlüğü. İstanbul: İnkilâp Kitabevi, 1987.
- Âmidî, Seyfuddin, Ebkâru’l-efkâr fi usûli’d-din. thk. Ahmed Ferdi el-Mezidî. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l- İlmiyye,2003.
- Aristoteles. Metafizik. çev. Ahmet Arslan. İstanbul: Sosyal Yayınları, 2014.
- Aydın, Hasan. Eski Yunan’dan İslam’ın Klasik Çağına Neden Kavramı ve Nedensellik Sorunu. İstanbul: Bilim ve Gelecek Kitaplığı, 2009.
- Bağdâdî, Ebû Mansûr Abdülkhir b. Tâhir b. Muhammed et-Temîmî, Usûlü’d-dîn. Thk. Ahmed Şemsuddin. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1432/2002.
- Bâkıllânî, Ebu Bekir Muhammed b. Tayip, Kitâbu temhidu’l-evâil ve telhisu’d-delâil. thk. İmaduddin Ahmed Haydar). Beyrut: 1987.
- Baysal, Erkan. “Eş ‘arî Nedensellik Anlayışının Yeniden Formüle Edilmesi -Şekil-Muhteva, Küllî-Cüz’i ayrımı-”. Mevzu – Sosyal Bilimler Dergisi Ö1- İslami İlimler Özel Sayısı (Ekim 2023), 457-488.
- Canatan, Kadir. Mukaddime Klasik Sosyal Bilimler Sözlüğü. İstanbul: Rasyo yayınları, 2009.