Kelam İlminde İllet-Ma’lûl İlişkisi/Nedensellik: Şerhü’l-Mevâkıf Örneği

Seyyid Şerif Cürcânî, Adudüddin el-Îcî’nin "el-Mevâkıf" adlı eseri üzerine yazdığı "Şerhu’l-Mevâkıf" adlı eserinde Allah, âlem ve insan arasındaki ilişkileri illet-ma’lûl (neden-sonuç) bağlamında felsefe ve kelâmı birleştiren özgün bir perspektif ile ele almaktadır. Bu çalışmanın amacı, varlıkla ilgili önemli bir mesele olan illet-ma’lûl ilişkisini, Seyyid Şerif Cürcânî’nin "Şerhu’l-Mevâkıf" eseri üzerinden ele alarak, Cürcânî’nin bu alandaki katkılarını kısmen de olsa tespit etmektir. Araştırmada, veri toplama ve analiz etme yöntemleri kullanılmış, "Şerhu’l-Mevâkıf" temel kaynak olmak üzere, ilgili klasik eserler ve güncel çalışmalar başvuru kaynağı olarak kabul edilmiştir. Cürcânî, sebep-sonuç ilişkilerini açıklarken, varlıkların, yoklukların, hareketlerin ve olayların nedenlerini Allah'ın sıfatları ve özellikleri üzerinden değerlendirir. Cürcânî, bu bağlamda Allah'ın evrenin hem yaratıcısı ve hem de sürdürücüsü olduğunu, dolayısıyla sebeplerin de her an O'nun iradesi ve ilmiyle işlediğini savunur. Cürcânî'nin düşüncesinde Aristoteles'in nedensellik anlayışından farklı olarak Allah’ın mutlak iradesi ve hikmeti çerçevesinde şekillenen İslamî teoloji ve metafiziğin etkisi açıkça görülmektedir.

In his commentary Sharh al-Mawaqif on Adud al-Din al-Iji's work al-Mawaqif, Sayyid Sharif Jurjani examines the cause-effect (ʻilla-ma‘lûl) relationship, merging philosophy and theology to explore the connections between Allah, the universe, and humanity. This unique approach significantly contributes to Islamic thought by addressing existence through these key concepts. The aim of this study is to analyze Jurjani’s understanding of the cause-effect relationship in Sharh al-Mawaqif, focusing on his contributions to this field. The research methodology involved collecting and analyzing data from both classical and contemporary sources. Jurjani's approach connects existence, non-existence, motion, and causes of events to divine attributes, showing that Allah operates within universal laws. However, this continuity does not mean outcomes are solely determined by causes, leading to a belief in a universe governed by orderly laws and an active, competent God. This study evaluates Jurjani’s views on existence, knowledge, and meaning within this framework.