The Issue of Proving the Shāz Recitations -The Example of al-ʿUkbarī-

Year 2025, Volume: 9 Issue: 4, 1609 - 1633, 31.12.2025

Lokman Yılmaz

https://doi.org/10.32711/tiad.1777541

Abstract

The presentation of the lexical and textual bases of recitations is an integral part of the science of recitation. Some scholars have argued that not only authentic recitations but also variant recitations have ontological value and have insisted that the aforementioned recitations should not be neglected. One of the important figures who sought to elevate the value of unusual readings to a usable level was Abu'l-Baqā al-ʻUkbarī (d. 616/1219). Our study addresses the issue of justifying unusual readings, which is an important topic in the science of recitation, and aims to analyse their reflections in the work of al-ʻUkbarī, a 6th/12th-century scholar, entitled I‘rāb al-qirā‘at al-shawāz. While accepting that it is not permissible to recite the Qur'an using the shâz qirā'at, al-ʻUkbarī defends their ontological and scientific value, arguing that they can be used independently of the sahih qirā'at in terms of meaning, tafsīr and fiqh.

Keywords

Recitation , Shāz , Proving , Tawjih , al-ʿUkbarī , Irâb al-qirā

Şâz Kıraatlerin Hüccetlendirilmesi Meselesi -Ukberî Örneği-

Abstract

Kıraatlerin lügavî ve naklî dayanaklarının ortaya konulması kıraat ilminin ayrılmaz bir konusudur. Bazı âlimler sadece sahih kıraatlerin değil şâz kıraatlerin de ontolojik bir değeri olduğunu savunmuş ve mezkûr kıraatlerin ihmal edilmemesi hususunda ısrarcı olmuşlardır. Bu kapsamdaki okuyuşların çoğu Arapça’da bir şekilde temeli olan telaffuzlardır. Bu sebepledir ki, şâz kıraatlerin hüccetlendirilmesi ile ilgili eserlerde lugâvî mülahazaların baskınlığı göze çarpar. Şâz kıraatlerin kıymetini yükselterek istifade edilebilir seviyeye getirmeye çalışan önemli isimlerden biri de Ebü’l-Bekâ el-Ukberî’dir (ö. 616/1219). Çalışmamız kıraat ilminin önemli mevzularından olan şâz kıraatlerin hüccetlendirilmesi meselesini ele almakta ve bunların 6./12. yüzyıl âlimlerinden Ukberî’nin İ‘râbü’l-kırââti’ş-şevâz adlı eserindeki yansımalarını analiz etmeyi amaçlamaktadır. Onun bu çalışmada merkeze alınan eseri, şâz kıraatlerin gramatik ve semantik gerekçelerle temellendirilmesini gaye edinmektedir. Ukberî, şâz kıraatlerin Kur’an olarak okunmasının caiz olmadığını kabul etmekle birlikte, onların ontolojik ve ilmî değerini savunmakta, sahih kıraatlerden bağımsız olarak da anlam, tefsir ve fıkıh açısından kullanılabileceğini ileri sürmektedir.

Keywords

Kıraat , Şâz , Hüccet , Tevcîh , Ukberî , İ‘râbü’l-kırââti’ş-şevâz

Ethical Statement

Çalışma etik beyan gerektiren bir hususu içermemektedir.

References

• Abdülbâkî, Muhammed Fuâd. el-Mu‘cemü’l-müfehres li-elfâzi’l-Kur’âni’l-Kerîm. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1364.
• Abuajla, Gumma Salem Gomma. Ebu’l-Bekâ el-Ukberî’ni̇n "İ’râbu’l-kıraâti̇’ş-şevâz" Ki̇tabında Ses Meseleleri̇. Kastamonu: Kastamonu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
• Acar, Mehmet Maşuk. Kıraat İlminde Şâz Meselesi. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2. Basım, 2025.
• Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillah Ahmed b. Muhammed eş-Şeybânî. Müsnedü’l-İmâm Ahmed b. Hanbel. thk. Şuayb el-Arnaût. 50 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
• Akcan, Resul. “Kıraat Farklılıklarının Fıkhî Hükümlere Etkisi Bağlamında Muhkem ve Müteşâbih: Cessâs Örneği”. Bilimname 54 (2025), 179-205. https://doi.org/10.28949/bilimname.1688349
• Aklan, Kenan. “İbn Kesîr ve Kıraatinin Özellikleri”. On Dört Kıraat İmamı ve Kıraatlerinin Özellikleri. ed. Ahmet Gökdemir. 29-63. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2023.
• Altıkulaç, Tayyar. Günümüze Ulaşan Mesâhif-i Kadîme: İlk Mushaflar Üzerine Bir İnceleme. İstanbul: IRCICA-İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi, 2015.
• Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Sâbit. Târîhu Bağdâd ev Medîneti’s-selâm. thk. Mustafa Abdülkadir ‘Atâ. 24 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 1425.
• Bağdatlı İsmail Paşa. Hediyyetü’l-ârifîn esmâü’l-müellifîn ve âsâru’l-musannifîn. 2 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-‘Arabî, 1955.
• Bakırcı, Selami. “Ukberî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/66-67. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
• Berekâtî, Muhammed b. Abdulah. Verdü’t-tâif fî şerhi Ravdati’t-tarâif fî resmi’l-mesâhif. Cidde: Dâru Tayyibeti’l-Hadrâ, 1443.
• Bevvab, Ali Hüseyin. “Kitâbu Ta‘lîli’l-kırââti’ş-şâzze li-Ebi’l-Bekâ el-‘Ukberî”. Mecelletü külliyeti’l-lügati’l-‘Arabiyye: Câmi‘atü’l-İmâm Muhammed b. Suûd el-İslâmiyye 12 (1982 1402), 463-492.
• Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn b. Alî. es-Sünenü’l-kebîr. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 22 Cilt. Kahire: Merkezü Hecr, 1432.
• Çakıcı, İrfan. “İlk Dört Asırda Şâz Kıraatlere Yöneltilen Eleştiriler Üzerine Bir İnceleme”. Rumeli İslam Araştırmaları Dergisi 7 (2021), 266-287.
• Çokyürür, Mehmet Zahid. “Nahivde Sahâbî ve Tâbiî Kavlinin Hüccet Değeri”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 28/1 (2024), 160-179. https://doi.org/10.18505/cuid.1434877
• Dağ, Mehmet. Geleneksel Kıraat Algısına Eleştirel Bir Yaklaşım. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Araştırmaları Merkezi (İSAM), 2. Basım, 2019.
• Dânî, Ebû Amr Osman b. Saîd b. Osman. el-Mukni‘ fî ma‘rifeti mersûmi mesâhifi ehli’l-emsâr ma‘a Kitâbi’n-nakd. thk. Muhammed es-Sâdık Kamhâvî. Kahire: Mektebetü’l-Külliyyâtü’l-Ezheriyye, ts.
• Dâvûdî, emsüddîn Muhammed b. Alî b. Ahmed el-Mısrî. Tabakâtü’l-müfessirîn. thk. Komisyon. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1403.
• Demircigil, Bayram. “İbn Ci̇nnî’ni̇n el-Muhteseb’i̇nde Şâz Kıraatlere Yaklaşımı”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 19/35 (2017), 77-101. https://doi.org/10.17335/sakaifd.305084
• Devserî, İbrahim b. Saîd. Mu‘cemü’l-mustalahât fî ‘ilmi’t-Tecvîd ve’l-Kırâât. Riyad: Câmi‘atü’l-İmâm Muhammed b. Suûd, 1425.
• Dimyâtî, Ahmed b. Muhammed el-Bennâ. İthâfü fuzalâi’l-beşer bi’l-kırââti’l-erba‘ate ‘aşer. thk. Enes Mehre. Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 1427.
• Fırat, Yavuz. Tecvîd ve Kıraat İlmi Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Hacıveyiszade İlim ve Kültür Vakfı, 2018.
• Hâc, Velîd İbrahim Ali. Tevcîhü’l-kırââti’ş-şâzze ‘inde Ebi’l-Bekâ el-‘Ukberî. Ürdün: Hâşimiyye Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2009.
• Hatîb, Abdüllatif. Mu‘cemü’l-kırâât. Dımaşk: Dâru Sa‘diddin, 2000.
• İbn Âşûr, Muhammed Tâhir b. Muhammed b. Muhammed et-Tûnisî. Tefsîrü’t-Tahrîr ve’t-tenvîr. 30 Cilt. Tunus: ed-Dâru’t-Tûnisiyye, 1984.
• İbn Cinnî, Ebü’l-Feth Osman el-Mevsılî. el-Muhteseb fî tebyîni vücûhi şevâzzi’l-kırâât ve’l-îzâhi ‘anhâ. thk. Muhammed b. ‘Îd eş-Şa‘bânî. Tanta: Dâru’s-Sahâbe li’t-Türâs, 1429.
• İbn Ebî Dâvûd, Abdullah b. Süleyman b. Eş‘as es-Sicistânî. Kitâbü’l-Mesâhif. thk. Muhibbüddîn Abdüssübhân Vâiz. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 2. Basım, 2002.
• İbn Hâleveyh, Ebû Abdillah Hüseyin b. Ahmed. Muhtasar fî şevâzzi’l-Kur’ân min kitâbi’l-bedî‘. thk. Gotthelf Bergstrasser. Mısır: Matbaatü’r-Rahmâniyye, 1934.
• İbn Hallikân, Ebü’l-Abbas Şemseddin Ahmed b. Muhammed. Vefeyâtü’l-a‘yân ve enbâu ebnâi’z-zamân. thk. İhsan Abbas. 7 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1398.
• İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullah b. Ahmed el-Makdisî. el-Muğnî. thk. Taha Muhammed ez-Zeynî. 10 Cilt. Mısır: Mektebetü’l-Kâhire, 1388.
• İbn Müflih, Ebû İshâk Burhânüddîn İbrâhîm b. Muhammed. el-Maksadü’l-erşed fî zikri ashâbi’l-İmâm Ahmed. thk. Abdurrahman b. Süleyman el-Useymîn. 3 Cilt. Riyâd: Mektebetü’r-Rüşd, 1410.
• İbn Receb, Ebü’l-Ferec Zeynüddîn Abdurrahmân b. Ahmed el-Hanbelî. ez-Zeyl alâ Tabakâti’l-Hanâbile. thk. Muhammed Hâmid el-Fıkî. 2 Cilt. Kahire: Matbaatü’s-Sünneti’l-Muhammediyye, 1372.
• İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn Muhammed. en-Neşr fi’l-kırââti’l-‘aşr. thk. Zekeriyya Umeyrât. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 4. Basım, 2011.
• İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn Muhammed b. Muhammed. Gâyetü’n-nihâye fî esmâi ricâli’l-kırâât evle’r-rivâye. thk. Ebû İbrahim Amr b. Abdullah. 4 Cilt. Kahire: Dâru’l-Lü’lüe, 1438.
• İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn Muhammed b. Muhammed. Müncidü’l-mukri’în ve mürşidü’t-tâlibîn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1999.
• İbnü’l-Fuvatî, Ebü’l-Fazl Kemâlüddîn Abdürrezzâk b. Ahmed b. eş-Şeybânî. Mecma‘u’l-âdâb fî mu‘cemi’l-elkâb. thk. Muhammed el-Kâzım. Tahran: Vizâretü’s-Sekâfe ve’l-İrşâd, 1416.
• İbnü’n-Nedîm, Ebü’l-Ferec Muhammed b. İshâk b. Muhammed. el-Fihrist. ed. Abdulkadir Coşkun. çev. Ramazan Şeşen. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2019.
• Karaçam, İsmail. Kur’ân-ı Kerîm’in Faziletleri ve Okunma Kaideleri -Mufassal Tecvid-. İstanbul: İFAV, 21. Basım, 2012.
• Kâsânî, Alâüddîn Ebû Bekr b. Mes‘ûd b. Ahmed. Bedâi‘u’s-sanâi‘ fî tertîbi’ş-şerâi‘. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 1407.
• Kehhâle, Ömer Rıza. Mu‘cemü’l-müellifîn. 15 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l-Müsennâ, 1376.
• Kılıç, Mehmet - Pilgir, Muhammed. “Hicri II-IV. Asır Kıraat İhticâcı Uygulamalarının Sonraki Dönem Kıraat İhticâcı Uygulamalarına Etkileri: Neşru’l-Ḳırââti’l-‘Aşr Özelinde Bir İnceleme”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 26/49 (2024), 327-352. https://doi.org/10.17335/sakaifd.1434229
• Kirmânî, Ebü’l-Kāsım Tâcülkurrâ Burhânüddîn Mahmûd b. Hamza b. Nasr. Şevâzzü’l-kırâât. thk. Şimrân el-Acelî. Beyrut: Müessesetü’l-Belâğ, ts.
• Kudat, Aydın. Kirâatlari Hüccetlendi̇rmede Di̇lbi̇li̇m Olgusu. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2016.
• Maşalı, Mehmet Emin. Tarihi ve Temel Meseleleriyle Kıraat İlmi. Ankara: Otto Yayınları, 2016.
• Mekkî, Ebû Muhammed b. Ebî Tâlib Hammûş b. Muhammed el-Kaysî. el-İbâne ‘an me‘âni’l-kırâât. thk. Abdülfettah İsmail Şelebî. Kahire: Dâru Nehdati Mısır, ts.
• Muhaysin, Muhammed Sâlim. Mu‘cemü huffâzi’l-Kur’ân ‘abre’t-târîh. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1412.
• Ömer, Ahmed Muhtâr - Mükrem, Abdül‘âli Sâlim. Mu‘cemü’l-kırââti’l-Kur’âniyye ma‘a mukaddime fi’l-kırâât ve eşheri’l-kurrâ. 8 Cilt. Kuveyt: Câmi‘atü Kuveyt, 2. Basım, 1988.
• Safedî, Salâhuddîn Halîl b. İzziddîn Aybeg. Nektü’l-himyân fî nüketi’l-‘umyân. thk. Ahmed Zeki Bey. Mısır: Matbaatü’l-Cemâliyye, 1329.
• Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâleddin Abdurrahman b. Ebî Bekr. Büğyetü’l-vuât fî tabakâti’l-luğaviyyîn ve’n-nuhât. thk. Muhammed Ebü’l-Fadl İbrahim. 2 Cilt. Kahire: Matbaatu Îsâ el-Bâbî el-Halebî ve Şürekâuhû, 1374.
• Şattî, Muhammed Cemîl b. Ömer b. Muhammed. Muhtasaru Tabakâti’l-Hanâbile. thk. Fevvâz ez-Zemerlî. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1406.
• Tuğral, Rahim. “Yedi Kırâat”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4 (1987), 241-264.
• Ukberî, Ebü’l-Bekâ Muhibbüddin Abdullah b. Hüseyin b. Abdillah. et-Tibyân fî i‘râbi’l-Kur’ân. thk. Ali Muhammed el-Bicâvî. 2 Cilt. Kahire: Matbaatu Îsâ el-Bâbî el-Halebî ve Şürekâuhû, 1396.
• Ukberî, Ebü’l-Bekâ Muhibbüddin Abdullah b. Hüseyin b. Abdillah. İ‘râbü’l-kırââti’ş-şevâz. thk. Muhammed es-Seyyid Ahmed Azzûz. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1417.
• Ukberî, Ebü’l-Bekâ Muhibbüddin Abdullah b. Hüseyin b. Abdillah. İ‘râbü’l-kırââti’ş-şevâz. thk. Cemaleddin Muhammed Şeref. Tanta: Dâru’s-Sahâbe, 1430.
• Ünal, Mehmet. “Bir Kırâat Terimi Olarak ‘Hüccet’in Kavramsal Alanı ve Tarihsel Gelişimi”. İslâmî Araştırmalar 17/1 (2004), 69-83.
• Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. el-‘İber fî haberi men gaber -ve züyûlühû-. thk. Saîd b. Besyûnî Zağlûl. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1405.
• Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Ma‘rifetü’l-kurrâi’l-kibâr ‘ale’t-tabakâti ve’l-a‘sâr. thk. Tayyar Altıkulaç. 4 Cilt. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi (İSAM), 1995.
• Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ. thk. Şuayb el-Arnaût. 25 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 3. Basım, 1985.
• Zemahşerî, Ebü’l-Kāsım Cârullah Mahmûd b. Ömer b. Muhammed. Keşşâf Tefsiri. ed. Murat Sülün. 6 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2016.
• Ziriklî, Ebû Gays Muhammed Hayrüddîn b. Mahmûd. el-A‘lâm: Kamûsu terâcim li-eşheri’r-ricâl ve’n-nisâ min’el-Arab ve’l-müstarebîn ve’l-müsteşrikîn. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-İlmi li’l-Melâyîn, 15. Basım, 2002.