Kelâmî İlkeler Bağlamında İslâm ve Bilim: Çatışma Tezinin Eleştirisi

In modern thought, the relationship between religion and science is predominantly framed through a conflict paradigm. This study examines that conflict claim through the foundational principles of Māturīdī and Ashʿarī kalām. The existing literature approaches this relationship either through a discourse of historical harmony or a model of methodological separation. In contrast, the present study grounds the relationship as an internal coherence derived from kalām’s own ontological and epistemological principles. The central argument is that the presuppositions enabling scientific activity — objective reality, causality, and knowability — are established by kalām thought itself. Accordingly, the principle of the fixity of things grounds the objective existence of the external world; the concept of sunnatullāh accounts for the causal structure of the universe; and the doctrine of hawāss-i salīma establishes the possibility of reliable knowledge through the senses. While kalāmic principles rest on certain (qaṭʿī) knowledge, scientific knowledge is by nature conjectural and open to revision — a distinction that determines the ontological position of science. The Quranic calls to observation (naẓar), reflection (tafakkur), and reasoning (istidlāl) further transform scientific inquiry into an encouraged obligation. The conclusion reached is that the presumed tension stems not from an empirical reality but from the interpretive constructs offered by modernity.

Modern düşüncede din ile bilim arasındaki ilişki çoğunlukla çatışma paradigması üzerinden kurgulanmaktadır. Bu çalışma söz konusu çatışma iddiasını, Mâtürîdî ve Eş‘arî kelâmının temel ilkeleri çerçevesinde sorgulamaktadır. Mevcut literatür bu ilişkiyi ya tarihsel uyum söylemi ya da yöntemsel ayrışma modeli üzerinden ele almaktadır. Buna mukabil çalışma, söz konusu münasebeti kelâmın ontolojik ve epistemolojik ilkelerinden hareketle içsel bir bütünlük olarak temellendirmektedir. Araştırmanın temel iddiası; nesnel gerçeklik, nedensellik ve bilinebilirlik gibi bilimsel faaliyetin imkânını sağlayan önkabullerin bizzat kelâmî düşünce tarafından tesis edildiğidir. Bu çerçevede eşyanın hakikatinin sabitliği ilkesiyle dış dünyanın nesnel varlığı, sünnetullah kavramıyla evrendeki nedensellik yapısı, havâss-ı selîme anlayışıyla ise duyular aracılığıyla güvenilir bilginin imkânı temellendirilmiştir. Kelâmî prensipler kesin (kat‘i) bilgiye dayanırken bilimsel bilgi zannî olup revizyona açıktır; bu durum bilimin ontolojik konumunu belirlemektedir. Kur’an’ın nazar, tefekkür ve istidlal çağrıları ise bilimsel araştırmayı teşvik edilen bir yükümlülüğe dönüştürmektedir. Ulaşılan netice, varsayılan gerilimin olgusal bir realiteden ziyade modernitenin kurgusal yorumlarından neşet ettiğidir.