مسألة إسناد 'الساق' صفة خبرية لله تعالى من خلال الآية الثانية والأربعين من سورة القلم - دراسة تفسيرية مقارنة

Abstract

تتناول هذه الدراسة بالبحث والتحليل الآية الثانية والأربعين من سورة القلم، وبخاصة عبارة يَوْمَ يُكْشَفُ عَن سَاقٍ، التي شكّلت محور جدل واسع بين المفسرين، لما تنطوي عليه من أبعاد عقدية ولغوية وبلاغية. تنطلق الدراسة من إطار علم التفسير، لا من علم الكلام، إذ ركزت على تناول الآية بأبعاد مختلفة وفق منهج التفسير التحليلي والتفسير المقارن، من خلال عرض الأقوال التفسيرية ومناقشة أدلتها، ثم الموازنة بينها. تنبع أهمية البحث من حساسية الكلام في صفات الله تعالى، وهو ما يستلزم أعلى درجات التحري والضبط العلمي، خاصة في ظل ظهور آراء متسرعة في العصر الحديث. وتكمن مشكلة هذه الدراسة في تتبع أقوال المفسرين في "آية الساق" والموازنة بينها؛ مستهدفا إلى تحقيق القول الراجح عند أكثر المفسرين وإلى الترجيح بين الأقوال وفق المعايير العلمية. وتتبع الدراسة منهج المقارن والتحليلي. وتوصلت الدراسة إلى عدة نتائج، أبرزها أن الآية الكريمة ترسم مشهدًا من مشاهد يوم القيامة بما يحمله من أهوال وشدائد. وعلى الرغم من أن المفسرين اختلفوا في تفسير لفظة "الساق" إلى أكثر من عشرة أقوال، فإن جمهورهم ذهب إلى حملها على المجاز. وبعد مناقشة تلك الأقوال، رجّح الباحث تفسير الجمهور القائل بأن المقصود بالساق كناية عن شدة الأمر وهول الموقف، مستندًا إلى قوة الدليل اللغوي وشهادة الاستعمال العربي، وإلى قرائن عقلية (استحالة التجسيم على الله) ولفظية تدل على أن السياق يقتصر على بيان أهوال القيامة لا على إثبات صفة خبرية.

Keywords

• التفسير
• التفسير المقارن
• سورة القلم
• صفة خبرية
• الساق

Kalem Sûresi Kırk İkinci Ayeti Bağlamında 'Sak'ın Haberî Sıfat Olarak Allah Teâlâ’ya Nispeti Meselesi – Karşılaştırmalı Tefsir Araştırması

Abstract

Bu çalışma Kalem sûresi 42. ayetini, özellikle de bu ayette geçen itikâdî, dilbilimsel ve belâgat yönleriyle müfessirler arasında geniş tartışmalara konu olan (يَوْمَ يُكْشَفُ عَن سَاقٍ) “Sâk/Bacağın alt kısmının açıldığı gün” ifadesini incelemekte ve analiz etmektedir. Araştırmada konu kelâm ilmi çerçevesinden değil, tefsir ilmi perspektifinden ele alınmış; söz konusu ayet tefsir tahlîlî yöntemiyle farklı boyutlarıyla incelenmiş ve karşılaştırmalı tefsir yöntemiyle farklı görüşler aktarılmış, delilleri tartışılmış ve değerlendirilmiştir. Araştırmanın önemi, Allah’ın sıfatlarına dair konuşmanın hassasiyetinden kaynaklanmakta olup, bu husus en üst düzeyde titizlik ve ilmî dikkat gerektirmektedir. Özellikle çağdaş dönemde ortaya çıkan peşin hükümlü yorumlar karşısında bu hassasiyetin gerekliliği daha da artmıştır. Çalışmanın temel problemi, “sâk ayeti” hakkında müfessirlerin ileri sürdüğü farklı görüşleri tespit etmek, bunları mukayeseli olarak incelemek, müfessirlerin çoğunluğunun kabul ettiği görüşü ortaya koymak ve ilmî delillere ışığında tercih yapmaktır. Çalışma bu doğrultuda analitik ve karşılaştırmalı yöntemi benimsemiştir. Çalışma bir dizi sonuca ulaşmış olup, bunların en önemlileri arasında şunlar zikredilebilir: seçilen ayet kıyamet gününün dehşet ve zorluklarını tasvir etmektedir ve “sâk” teriminin tefsirinde ondan fazla görüş zikredilmiş olsa da müfessirlerin çoğunluğu bu ifadeyi mecazi anlamda değerlendirmiştir. Araştırmacı bu görüşlerin incelenmesi neticesinde, “sâk’ın açılması” ifadesinin kıyamet gününün şiddeti ve dehşetine kinaye olduğuna dair cumhurun yorumunu tercih etmiştir. Bu tercih Arap dilindeki kullanımlar ve güçlü dilbilimsel kanıtların yanı sıra (Allah’a cisim isnadının imkânsızlığı gibi) aklî ve (siyakın kıyamete ilişkin olması gibi) lafzî karinelere dayanmaktadır.

Keywords

• Tefsir
• Karşılaştırmalı Tefsir
• Kalem Sûresi
• Haberî Sıfatlar
• Sâk.

The Issue of Ascribing the Attribute of 'As-Sâq' as a Informative Attribute to God Almighty Through the Forty-Second Verse of Surah Al-Qalam - A Comparative Exegesis Study

Abstract

This study investigates and analyzes the forty-second verse of Surah Al-Qalam, particularly the expression { {يَوْمَ يُكْشَفُ عَن سَاقٍ(the Day the shin will be uncovered), which has been the subject of wide debate among exegetes due to its theological, linguistic and rhetorical dimensions. The study proceeds from a framework of Qur’anic exegesis rather than kalām (theology). It adopts the analytical exegetical method by examining the verse in its various aspects, presenting the exegetical opinions, discussing their evidences and then comparing them according to the comparative exegetical method. The significance of this research stems from the sensitivity of speech concerning the Attributes of God, which requires the highest level of precision and scholarly rigor. This necessity becomes even more critical in the face of some hasty interpretations that have emerged in the modern era. The central problem of the study lies in identifying the various exegetical opinions regarding the “verse of the sâq”, examining them comparatively, determining which interpretation is most widely accepted among exegetes, and making a final judgment based on scholarly evidence. To this end, the study adopts an analytical and comparative methodology. The study reached several conclusions, most notably that the verse depicts a scene of the Day of Resurrection with its horrors and hardship. And although more than ten different interpretations of the term “sâq” have been mentioned, most exegetes have interpreted this expression metaphorically. Upon examining these views, the researcher concluded that the majority’s interpretation -that the “uncovering of the sâq” symbolizes the severity and dread of the Day of Judgment- is the most convincing. This conclusion is supported by the testimony of Arabic usage, strong linguistic evidence, as well as rational indications (such as the impossibility of ascribing corporeality to God) and textual indications (such as the contextual focus of the verse on the horrors of the Resurrection, rather than affirmation of a descriptive divine attribute).

Keywords

• Tafsir
• Comparative Exegesis
• Surah Al-Qalam
• Informative Attribute
• Al-Sāq

References

1. Akbaş, Mustafa Yasin. Kitabu’t-Tefsir Literatürü: Teşekkül Döneminde Hadis ve Tefsir. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2023.
2. Âl Nasr, Muhammed b. Mûsâ. Sıfetü’s-sâk li’llâh teâlâ beyne isbâtı’s-selef ve taʿtîli’l-halef. el-Medîne: Mektebetü’l-Ğurabâʾ el-Eseriyye, 1992.
3. Âlûsî, Mahmûd b. ʿAbdullâh. Rûhu’l-meʿânî. thk. ʿAlî ʿAbdülbârî ʿAtıyye. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1415.
4. Asar, Muhammet Ali. "Beyhakî’nin el-Esmâ ve’s-Sıfât Adlı Eseri Özelinde Ehl-i Hadîs’in Haberî Sıfât Anlayışına Farklı Bir Yaklaşım". Trabzon İlahiyat Dergisi 7/1 (2020), 235–277.
5. Bedruddîn el-ʿAynî, Ebû Muhammed Mahmûd b. Ahmed b. Mûsâ b. Ahmed b. Hüseyn el-Gîtâbî el-Hanafî. ʿUmdetü’l-kârî şerhu sahîhi’l-Buhârî. Beyrût: Dâr İhyâʾi’t-Türâsi’l-ʿArabî, ts.
6. Beğavî, Hüseyn b. Mesʿûd. Meʿâlimü’t-tenzîl fî tefsîri’l-Kurʾân. thk. ʿAbdurrazzâk el-Mehdî. Beyrut: Dâr İhyâʾi’t-Türâsi’l-ʿArabî, 1420.
7. Beydâvî, ʿAbdullâh b. ʿÖmer. Envârü’t-tenzîl ve esrârü’t-teʾvîl. thk. Muhammed ʿAbdurrahmân el-Merʿaşlî. Beyrut: Dâr İhyâʾi’t-Türâsi’l-ʿArabî, 1418.
8. Beyhakî, Ahmed b. el-Hüseyn. el-Esmâʾ ve’s-sıfât. thk. ʿAbdullâh b Muhammed el-Hâşidî. Cidde: Mektebetü’s-Sevâdî, 1413.

9. Bikâʿî, İbrâhîm b. ʿÖmer. Nazmü’d-dürer fî tenâsübi’l-âyâti ve’s-süver. Kâhire: Dârü’l-Kitâbi’l-İslâmî, ts.
10. Buhârî, Muhammed b. İsmâʿîl. Sahîhu’l-Buhârî. thk. Muhammed Züheyr b Nâsır en-Nâsır. Beyrut: Dâr Tavki’n-Necât, 1422.
11. Cevherî, İsmâʿîl b. Hammâd. es-Sıhâh tâcü’l-luga. thk. Ahmed ʿAbdülGafûr ʿAttâr. Beyrut: Dârü’l-ʿİlm li’l-Melâyîn, 1407.
12. Cezâʾirî, Câbir b. Mûsâ. Eyserü’t-tefâsîr li-kelâmi’l-ʿAliyyi’l-Kebîr. el-Medîne: Mektebetü’l-ʿUlûm ve’l-Hikem, 1424.
13. Cürcânî, ʿAbdülKâhir b. ʿAbdurrahmân. Dercü’d-dürer fî tefsîri’l-âyi ve’s-süver. thk. Talʿat Salâh el-Ferhân - Muhammed Edîb Şükûr Emrîr. ʿAmmân: Dârü’l-Fikr, 2009.
14. Dervîş, Muhyiddîn b Ahmed Mustafâ. İʿrâbü’l-Kurʾân ve beyânüh. Hims: Dârü’l-İrşâd li’ş-Şuʾûni’l-Câmiʿiyye, 4. Basım, 1415.
15. Ebû Hayyân el-Endelüsî, Muhammed b. Yûsuf. el-Bahrü’l-muhît. thk. Sıdkî Muhammed Cemîl el-ʿAttâr. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 2000.
16. Ebû ʿUbeyde, Maʿmer b. el-Müsenna. Mecâzü’l-Kurʾân. thk. Muhammed Fuʾâd Sezgîn. Kâhire: Mektebetü’l-Hancî, 1381.
17. Ebû’s-Suʿûd el-ʿİmâdî, Muhammed b. Mustafâ. İrşâdü’l-ʿakl es-selîm ilâ mezâyâ’l-Kitâbi’l-Kerîm. Beyrut: Dâr İhyâʾi’t-Türâsi’l-ʿArabî, ts.
18. Ferrâʾ, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Ziyâd b. ʿAbdullâh b. Manzûr ed-Dîlemî. Meʿânî’l-Kurʾân. thk. Ahmed Yûsuf en-Necâtî, vd. Mısır: Dârü’l-Mısriyyeti li’t-teʾlîf ve’t-terceme, ts.
19. Firʿavn, Revda ʿAbdül-Kerîm. et-Tefsîru’l-mukâren beyne’n-nazariyye ve’t-tatbîk. ʿAmmân: Dârü’n-Nefâʾis, 2014.
20. Fîrûzâbâdî, Mecduddîn Ebû Tâhir Muhammed b. Yaʿkûb. el-Kâmûsü’l-muhît. thk. Muhammed Naʿîm el-ʿArkasûsî. Beyrût: Müʾessesetü’r-risâle, 8. Basım, 1426.
21. Ğarîbü’l-Kurʾân fî şiʿri’l-ʿarab – Mesâʾil Nâfiʿ b. el-Ezrak. thk. ʿAbdur-Rahîm, Muhammed - Ahmed Nasrullâh. Beyrût: Müʾessetü’l-Kütübi’ṯ-Ṯekâfiyye, 1. Basım, 1413.
22. Halebî, Ebû’l-ʿAbbâs Şihâbuddîn Ahmed b. Yûsuf b. ʿAbdud-dâʾim es-Semîn. ed-Durru’l-mesûn fî ʿulûmi’l-kitâbi’l-meknûn. thk. Ahmed Muhammed el-Harrât. Dimaşk: Dârü’l-kalem, ts.
23. Hattâbî, Hamd b. Muhammed. Aʿlâmü’l-hadîs. thk. Muhammed b Saʿd Âl Suʿûd. Mekke: Câmiʿatü Ümmi’l-Kurâ, 1988.
24. Hâzin, ʿAlî b. Muhammed. Lubâbü’t-teʾvîl fî meʿânî’t-tenzîl. thk. Muhammed ʿAlî Şâhîn. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1415.
25. Hererî, Muhammed el-Emin b ʿAbdillâh el-Ermî el-ʿAlavî eş-Şâfiʿî. Tefsîru hadâʾiki’r-ravh ve’r-rayhân fî revâbî ʿulûmi’l-Kurʾân. thk. Hâşim Muhammed ʿAlî b Hüseyn Mehdî. Beyrût: Dâr Tavki’n-Neceât, 1. Basım, 2001.
26. Hilâlî, Selîm b ʿÎd. el-Menhel er-rakrâk fî tahrîci mâ ruviye ʿani’s-sahâbe ve’t-tâbiʿîn fî tefsîri (yevme yukeşefu ʿan sâk) ve ibtâli daʿvâ ihtilâfihim fîhâ ve bi-zeylihî er-reddu’l-mithâlî ʿalâ as-Sâbûnî ve’l-Gazzâlî. Riyâd: Dâr İbnü’l-Cevzî, 1997.
27. İbn ʿÂşûr, Muhammed et-Tâhir. Tefsîrü’t-tahrîr ve’t-tenvîr. Tûnus: ed-Dârü’t-Tûnusiyye li’n-Neşr, 1984.
28. İbn ʿAtiyye, ʿAbdü’l-Hakk b. Gâlib. el-Muharrerü’l-vecîz fî tefsîri’l-kitâbi’l-ʿazîz. thk. ʿAbdüsselâm ʿAbdüşşâfî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1422.
29. İbn Cüzey el-Kelbî, Muhammed b. Ahmed. et-Teshîl li-ʿulûmi’t-tenzîl. thk. ʿAbdullâh el-Hâlidî. Beyrut: Dâr el-Erkam, 1416.
30. İbn Ebî Hâtim er-Râzî, ʿAbdurrahmân b. Muhammed. Tefsîrü’l-Kurʾân el-ʿazîm müsneden ʿan resûlillâh ve’s-sahâbe ve’t-tâbiʿîn. thk. Esʿad Muhammed et-Tayyib. es-Suʿûdiyye: Mektebetü Nizâr Mustafâ el-Bâz, 1419.
31. İbn Ebî Zemenîn, Muhammed b. ʿAbdillâh. Tefsîrü’l-Kurʾân el-ʿazîz. thk. Hüseyn b ʿUkâşe - Muhammed b Mustafâ el-Kenz. Kâhire: el-Fârûk el-Hadîse, 2002.
32. İbn Hacer el-ʿAskalânî, Ahmed b. ʿAlî. Fethu’l-Bârî şerhu sahîhi’l-Buhârî. thk. Muhammed Fuʾâd ʿAbdülbâkî. Beyrut: Dârü’l-Maʿrife, 1379.
33. İbn Kesîr, İsmâʿîl b. ʿÖmer. Tefsîrü’l-Kurʾân el-ʿazîm. thk. Hikmet b Beşîr b Yâsîn. Suʿûdiyye: Dâr İbnü’l-Cevzî, 1431.
34. İbn Kuteybe ed-Dîneverî, ʿAbdullâh b. Müslim. Teʾvîlü müşkilü’l-Kurʾân. thk. İbrâhîm Şemsüddîn. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, ts.
35. İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerram. Lisânü’l-ʿArab. Beyrut: Dâr Sâdır, 1414.
36. İbn Tantâvî, ʿArefe. "Sıfetü’s-Sâk". Mecelletü’l-Buhûs ve’d-Dirâsât eş-Şerʿiyye 11/153 (2023), 151–170.
37. İbn Teymiyye, Ahmed. Mecmûʿu’l-fetâvâ. thk. ʿAbdurrahmân b. Muhammed b. Kâsim. el-Medîne: Mecmaʿu Melik Fehd, 1425.
38. İbn ʿUseymîn, Muhammed b. Sâlih. Tefsîru’l-Kur’âni’l-Kerîm (Sûretu Yâsîn). Beyrût: Dârü’s-Surayyâ li’n-Neşr, 2. Basım, 2024.
39. İbnü’l-Cevzî, ʿAbdurrahmân b. ʿAlî. Zâdü’l-mesîr fî ʿilmi’t-tefsîr. thk. ʿAbdurrezzâk el-Mehdî. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-ʿArabî, 1422.
40. ʿÎsâvî, Meşʿân ʿAbd Süʿûd. "et-Tefsîru’t-tahlîlî: târîh ve tetavvur". Mecelletü Câmiʿati’l-Anbâr li’l-ʿUlûmi’l-İslâmiyye 4/13 (2012), 1–56.
41. İsbehânî, Kavâmü’s-Sünne İsmâʿîl b. Muhammed. İʿrâbü’l-Kurʾân. thk. Fâʾize bnt. ʿÖmer el-Müeyyed. Riyâd: Mektebeti Melik Fehd, 1995.
42. Kâsımî, Muhammed Cemâleddîn b. Muhammed Saʿîd el-Hallâk. Mahâsinu’t-teʾvîl. thk. Muhammed Bâsil ʿUyûnu’s-sûd. Beyrût: Dârü’l-kütübi’l-ʿilmiyye, 1418.
43. Kassâb, Ebû Ahmed Muhammed b. ʿAlî el-Kercî. Nüketu’l-Kurʾân ed-dâlle ʿale’l-beyân fî envâʿi’l-ʿulûm ve’l-ahkâm. thk. ʿAlî b Gâzî et-Tüveycirî, vd. ed-Demâm ve el-Kâhire: Dâr İbni’l-Kayyim and Dâr İbni ʿAffân, 1. Basım, 2003.
44. Kaya, Aykut. Tefsir yorumlama yöntemleri (Tahlîlî/analitik-icmâlî/özsel-mukâren/karşılaştırmalı-mevzûî/konulu). Ankara: Fecr Yayınları, 2024.
45. Kurtubî, Ebû ʿAbdillâh Muhammed b. Ahmed el-Ansârî. el-Câmiʿ li-ahkâmi’l-Kurʾân. thk. Ahmed el-Berdûnî - İbrâhîm Atfeyş. el-Kâhire: Dârü’l-kütübi’l-Mısriyye, 2. Basım, 1964.
46. Kuşeyrî, ʿAbdülkerîm b. Hevâzin b. ʿAbdilmelik. Letâʾifu’l-işârât. thk. İbrâhîm el-Besyûnî. el-Kâhire: el-Heyʾetü’l-misriyyetü’l-ʿâmme li’l-kitâb, 3. Basım, ts.
47. Kutub, Seyyid. Fî zılâli’l-Kurʾân. Beyrût: Dârü’ş-Şurûk, 1972.
48. Marâgî, Ahmed b Mustafâ. Tefsîrü’l-Merâgî. Kâhire: Matbaʿat Mustafâ el-Bâbî el-Halebî, 1. Basım, 1946.
49. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd. Teʾvîlâtu ehli’s-sünne. thk. Mecdî Beslûm. Beyrût: Dârü’l-kütübi’l-ʿilmiyye, 1. Basım, 2005.
50. Mâverdî, Ebû’l-Hasen ʿAlî b. Muhammed b. Habîb el-Basrî el-Bagdâdî. en-Nüket ve’l-ʿuyûn. thk. es-Seyyid b ʿAbdülmeksûd b ʿAbdirrahîm. Beyrût: Dârü’l-kütübi’l-ʿilmiyye, ts.
51. Mekkî b. Ebî Tâlib, Ebû Muhammed Hammûş b. Muhammed b. Muhtâr el-Kaysî el-Kayrevânî el-Kurtubî. el-Hidâye ilâ bulûgi’n-nihâye. thk. eş-Şâhid el-Bûşîhî. eş-Şârika: Câmiʿatü’ş-Şârika, 1. Basım, 2008.
52. Mukâtil b. Süleymân, Ebû’l-Hasen. Tefsîru Mukâtil b. Süleymân. thk. ʿAbdullâh Mahmûd Şehâte. Beyrût: Dâr İhyâʾi’t-Türâs, 1. Basım, 1423.
53. Müslim, Ebü’l-Hasen el-Haccâc. el-Câmi‘u’s-sahîh. thk. Muhammed Fuad Abdulbaki. Beyrut: Dâru İhyai’t-Turasi’l-Arabi, 1955.
54. Nahhâs, Ebû Caʿfer Ahmed b. Muhammed b. İsmâʿîl b. Yûnus el-Murâdî. İʿrâbü’l-Kurʾân. thk. ʿAbdül-Munʿim Halîl İbrâhîm. Beyrût: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1. Basım, 1421.
55. Nesefî, Ebû’l-Berakât ʿAbdullâh b. Ahmed b. Mahmûd Hâfizuddîn. Medârikü’t-tenzîl ve hakâʾikü’t-teʾvîl. thk. Yûsuf ʿAlî Bedyevî. Beyrût: Dârü’l-Kelimi’t-Tayyib, 1. Basım, 1419.
56. Nesefî, Necmeddîn ʿOmar b Muhammed el-Hanefî. et-Teysîr fi’t-tefsîr. thk. Mâhir Edîb Habbûş. İstanbûl: Dârü’l-Lübâb li’d-Dirâsât ve Tahkîki’t-Türâs, 1. Basım, 2019.
57. Râzî, Muhammed b. ʿÖmer. Mefâtîhu’l-ğayb. Beyrut: Dâr İhyâʾi’t-Türâsi’l-ʿArabî, 1420.
58. Saʿdî, ʿAbdurrahmân b. Nâsır. Teysîrü’l-Kerîmi’r-Rahmân fî tefsîri kelâmi’l-Mennân. thk. ʿAbdurrahmân b Muʿallâ el-Lüveyhik. Müʾessesetü’r-Risâle, 1420.
59. Saʿlebî, Ahmed b. Muhammed. el-Keşf ve’l-beyân ʿan tefsîri’l-Kurʾân. thk. Ebû Muhammed b ʿÂşûr. Beyrut: Dâr İhyâʾi’t-Türâsi’l-ʿArabî, 1422.
60. Semʿânî, Ebû Bekr ʿAbdurrezzâk b. Hemmâm b. Nâfiʿ el-Himyeri. Tefsîru ʿAbdir-Rezzâk. thk. Mahmûd Muhammed ʿAbduh. Beyrût: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1. Basım, 1419.
61. Semʿânî, Mansûr b. Muhammed. Tefsîrü’l-Kurʾân. thk. Yâsir b. İbrâhîm - Ḡuneym b. ʿAbbâs b. Ḡuneym. Riyâd: Dârü’l-Vatan, 1997.
62. Semerkandî, Nasr b. Muhammed. Bahrü’l-ʿulûm. thk. ʿAlî Muhammed Muʿavvaz - ʿÂdil ʿAbdülmevcûd. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1993.
63. Süyûtî, Celâlüddîn ʿAbdurrahmân b. Ebî Bekr. ed-Durru’l-mensûr fî’t-tefsîri bi’l-meʾsûr. Beyrût: Dârü’l-fikr, ts.
64. Süyûtî, Celâlüddîn ʿAbdurrahmân b. Ebî Bekr. el-İtkân fî ʿulûmi’l-Kurʾân. thk. Muhammed Ebû’l-Fadl İbrâhîm. el-Kâhire: el-Heyʾetü’l-misriyyetü’l-ʿâmme li’l-kitâb, 1974.
65. Şevkânî, Muhammed b. ʿAlî b. Muhammed el-Yemenî. Fethu’l-kadîr. Dimaşk ve Beyrût: Dâr İbni Kesîr ve Dârü’l-kelimi’t-tayyib, 1414.
66. Taberî, Ebû Caʿfer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd b. Kesîr b. Gâlib el-Âmulî. Câmiʿu’l-beyân fî teʾvîli’l-Kurʾân. thk. ʿAbdullâh b. ʿAbdülmuhsin et-Türkî. el-Kâhire: Dâr Hecer, 1422.
67. Tûfî, Necmüddîn Ebû’r-Rebîʿ Süleymân b. ʿAbdilkavî b. ʿAbdilkerîm el-Hanbelî. el-İşârâtu’l-ilâhiyye ilâ’l-mebâhisi’l-usûliyye. thk. Muhammed Hasen Muhammed Hasen İsmâʿîl. Beyrût: Dârü’l-kütübi’l-ʿilmiyye, 2005.
68. Tûsî, Ebû Caʿfer Muhammed b. el-Hasen. et-Tibyân fî tefsîri’l-Kurʾân. thk. Âgâ Büzürg et-Tehrânî. Beyrût: Dâr İhyâʾi’t-türâsi’l-ʿArabî, ts.
69. ʿUkberî, Ebû’l-Bakâʾ ʿAbdullâh b. el-Huseyn b. ʿAbdillâh. et-Tibyân fî iʿrâbi’l-Kurʾân. thk. ʿAlî Muhammed el-Becâvî. ʿÎsâ el-Bâbî el-Halebî ve Şürekâhu, ts.
70. ʿUtaybî, Muhammed ʿAbdullâh. "Sıfatu’s-sâk ve’l-kadem li’Llâhi teʿâlâ beyne isbâti’s-selef ve taʿtîli’l-muhâlifîn". Mecelletü Câmiʿati’l-Kâhire - Külliyyetü Dâri’l-ʿUlûm 98 (2016), 211–233.
71. Vâhidî, Ebû’l-Hasen ʿAlî b Ahmed en-Nîsâbûrî eş-Şâfiʿî. el-Vasît fî Tefsîri’l-Kurʾâni’l-Mecîd. thk. ʿÂdil Ahmed ʿAbdül-Mevcûd, vd. Beyrût: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1. Basım, 1994.
72. Vâhidî, Ebû’l-Hasen ʿAlî b. Ahmed en-Nîsâbûrî eş-Şâfiʿî. el-Vecîz fî tefsîri’l-kitâbi’l-ʿazîz. thk. Safvân ʿAdnân Dâvûdî. Dımaşk ve Beyrût: Dârü’l-Kalem ve’ed-Dârü’ş-Şâmiyye, 1. Basım, 1415.
73. Vâhidî, Ebû’l-Hasen ʿAlî b Ahmed. et-Tefsîru’l-basît. Riyâd: Câmiʿatü’l-İmâm Muhammed b. Suʿûd el-İslâmiyye, 1. Basım, 1430.
74. Yetkin, Vedat. "et-Tefsîru’l-Mukâren: Tefsir İlmindeki İhtilafları Çözümlemede Yeni Bir Yöntem". Milel ve Nihal 20/2 (2023), 253-278. https://doi.org/10.17131/milel.1385635
75. Zeccâc, İbrâhîm b. es-Serî. Maʿânî’l-Kurʾân ve iʿrâbüh. thk. ʿAbdü’l-Celîl ʿAbdüh Şelebî. Beyrut: ʿÂlemü’l-Kütüb, 1988.
76. Zehebî, Muhammed b. Ahmed. Siyeru aʿlâmi’n-nübelâʾ. thk. Hüseyn Esed. Müʾessesetü’r-Risâle, 1985.
77. Zemahşerî, Mahmûd b. ʿAmr. el-Keşşâf ʿan hakâʾiki gavâmiżi’t-tenzîl. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-ʿArabî, 1407.
78. Zeyd b. ʿAlî. Tefsîr garîbi’l-kurʾâni’l-mecîd. thk. Muhammed Yûsufü’d-Dîn. Haydarâbâd (Hind): Müʾessetü Yûsuf, 1422.