Yusuf ed-Darir’s Understanding of Divine Attributes: In the Maghreb Ash‘ari Tradition

Abstract

This study examines the understanding of divine attributes held by Abu’l-Hajjaj Yusuf b. Musa al-Darir (d. 520/1126) within the framework of his work al-Tanbīh wa-l-Irshād fī ‘ilm al-i‘tiqād. Written in an academic environment where theological issues were addressed only to a limited extent in the Maghreb, this work was composed with the aim of teaching the fundamental principles of Ash‘arism, defending them against opposing views, and explaining doctrinal issues within the framework of a balance between reason and tradition. In this regard, the work is not merely a theoretical text but also features among the texts consulted in the process of teaching, understanding, transmitting, and discussing Ash‘ari theology in various scholarly circles across the region. This indicates that the work was utilized in educational activities and circulated within a specific pedagogical framework. Furthermore, the work’s treatment of fundamental topics regarding Ash‘ari doctrine in concise and accessible language is considered one of the factors supporting its use for educational purposes. In this study, Darîr’s approach to divine attributes is examined in the context of the essence–attribute relationship and the categories of essential, subsistent, and descriptive attributes; it is also evaluated in comparison with the views of classical Ash‘arite scholars on the subject. The study adopts a text-centered descriptive-analytical method; Darîr’s views have been analyzed by taking into account the work’s overall coherence, conceptual framework, and its place within the Ash‘arī kalām tradition. The findings indicate that Darîr’s approach to divine attributes is largely consistent with the classical Ash‘arī kalām tradition. Indeed, it is evident that the views he presents regarding the relationship between the essence (zāt) and attributes, as well as in the context of essential (zātī) and subsistent (sübūtī) attributes, align with the fundamental tenets of the Ash‘arī tradition. In contrast, regarding the issue of the attributes of revelation, he adopted an approach based on transcendence to avoid the risks of anthropomorphism and corporeality, and it is observed that he did not content himself with literal acceptance but resorted to interpretation when necessary. It is understood that this approach bears similarities to the interpretations of Imam al-Harameyn al-Juwayni (d. 478/1085) on the relevant subject. Within this framework, it is concluded that Darir’s theological approach is presented not as an independent system diverging from classical Ash‘ari doctrine, but rather as a reinterpretation of the existing tradition within the Maghreb context.

Keywords

• Kalām
• Ashʿarism
• Ashʿarī Thought in the Maghrib
• Abū l-Ḥajjāj Yūsuf al-Ḍarīr
• Divine Attributes

Project Number

0

Ethical Statement

This study does not require ethical committee approval, and the data used were obtained through literature review/published sources. It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited in the bibliography.

Yûsuf ed-Darîr’in İlâhî Sıfatlar Anlayışı: Mağrib Eş‘arî Geleneğinde

Abstract

Bu çalışma, et-Tenbîh ve’l-irşâd fî ‘ilmi’l-i‘tikâd adlı eseri çerçevesinde Ebü’l-Haccâc Yûsuf b. Mûsâ ed-Darîr’in (ö. 520/1126) ilâhî sıfatlar anlayışını incelemektedir. Söz konusu eser, Mağrib’te kelâmî meselelerin sınırlı düzeyde ele alındığı bir ilmî ortamda, Eş‘arîğin temel esaslarını öğretmek, muhalif görüşlere karşı savunmak ve itikadî meseleleri akıl ile nakil dengesi çerçevesinde açıklamak amacıyla kaleme alınmıştır. Bu yönüyle eser, yalnızca teorik bir metin olmayıp, aynı zamanda Eş‘arî kelâmının bölgede öğretilmesi, anlaşılması, aktarılması ve farklı ilmî çevrelerde tartışılması sürecinde başvurulan metinler arasında yer almaktadır. Bu durum, eserin tedris faaliyetleri içerisinde kullanıldığını ve belirli bir öğretim çerçevesi içerisinde dolaşıma girdiğini de göstermektedir. Ayrıca eserin, Eş‘arî akîdesine dair temel konuları kısa ve anlaşılır ifadelerle ele alması, onun eğitim amaçlı kullanımını destekleyen unsurlar arasında değerlendirilmektedir. Çalışmada Darîr’in ilâhî sıfatlara ilişkin yaklaşımı; zât–sıfat ilişkisi ile zâtî, sübûtî ve haberî sıfatlar bağlamında ele alınmış, ayrıca klasik Eş‘arî âlimlerin konuya dair görüşleriyle yer yer karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. İncelemede metin merkezli betimleyici-analitik yöntem benimsenmiş; Darîr’in görüşleri, eserin bütünlüğü, kavramsal çerçevesi ve Eş‘arî kelâm geleneği içerisindeki yeri birlikte dikkate alınarak analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular, Darîr’in ilâhî sıfatlar konusundaki yaklaşımının büyük ölçüde klasik Eş‘arî kelâm geleneğiyle uyumlu olduğunu göstermektedir. Nitekim zât–sıfat ilişkisi ile zâtî ve sübûtî sıfatlar bağlamında ortaya koyduğu görüşlerin, Eş‘arî geleneğin temel kabulleriyle paralellik arz ettiği anlaşılmaktadır. Buna karşılık haberî sıfatlar meselesinde teşbih ve tecsîm riskine karşı tenzih esaslı bir yaklaşım benimsediği, lafzî kabulle yetinmeyip gerektiğinde te’vile başvurduğu görülmektedir. Bu yaklaşımın, İmâmü’l-Haremeyn el-Cüveynî’nin (ö. 478/1085) ilgili konudaki yorumlarıyla benzerlik gösterdiği anlaşılmaktadır. Bu çerçevede Darîr’in kelâmî yaklaşımının, klasik Eş‘arî doktrinden ayrışan müstakil bir sistem kurmaktan ziyade, mevcut geleneğin Mağrib bağlamında yeniden ifade edilmesi şeklinde ortaya konulduğu sonucuna ulaşılmaktadır.

Keywords

• Kelâm
• Eşʿarîlik
• Mağrib’te Eşʿarî düşünce
• Darîr
• İlâhî sıfatlar

Supporting Institution

0

Project Number

0

Ethical Statement

Bu çalışma, etik kurul izni gerektirmeyen nitelikte olup kullanılan veriler literatür taraması/yayınlanmış kaynaklar üzerinden elde edilmiştir. Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Thanks

İlgi ve emeğiniz için teşekkür ediyorum.

References

1. Abrahamov, Binyamin. “Bi-Lâ Keyfe Doktrini ve İslâm Kelâmındaki Temelleri.” çev. Orhan Ş. Koloğlu. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/2 (2002), 213–226.
2. Ahnâne, Yusuf. Tetavvurü’l-mezhebi’l-Eş‘arî fi’l-garbi’l-İslâmî. Rabat: Vizâratü’l-Evkâf ve’ş-Şuʾûni’l-İslâmiyye, 1424/2004.
3. Altuntaş, Halil – Şahin, Muzaffer (haz.). Kur’an-ı Kerîm Meâli. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2011.
4. Bağdâdî, Ebû Mansûr Abdülkâhir b. Tâhir b. Muhammed. Usûlü’d-dîn. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1346/1928.
5. Bâkıllânî, Ebû Bekir Muhammed b. Tayyib. el-İnsâf fîmâ yecib iʿtikâduhû ve lâ yecûzü’l-cehl bih. thk. Muhammed Zâhid b. Hasan el-Kevserî. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyyetu li’t-Turâs, 2000.
6. Bâkıllânî, Ebû Bekir Muhammed b. Tayyib. Temhîdü’l-evâ’il ve telhîsü’d-delâ’il. thk. İmâdüddîn Ahmed Haydar. Beyrut: Müessesetü’l-Kütübi’s-Sekâfiyye, 1407/1987.
7. Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Ebü’l-Meâlî. el-ʿAkîdetü’n-Nizâmiyye, thk. M. Zâhid el-Kevserî (y.y.: el-Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Türâs, 1992.
8. Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Ebü’l-Meâlî. el-İrşâd ilâ kavâtıi’l-edilleti fî usûli’l-iʿtikâd. thk. Muhammed Yûsuf Mûsâ – Abdülmün‘im Abdülhamîd. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1950.

9. Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Ebü’l-Meâlî. eş-Şâmil fî usûli’d-dîn. thk. Ali Sâmi en-Neşşâr vd. İskenderiye: Münşeʾâtü’l-Maʿârif, 1969.
10. Çelebi, İlyas. “Sıfat.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
11. Darîr, Ebü’l-Haccâc Yûsuf b. Mûsâ. et-Tenbîh ve’l-irşâd fî ʿilmi’l-iʿtikâd. thk. Samîr Fûbay vd. Rabat: Dâru Ebî Rakrâk, 2014.
12. Dîbâcî, Ebü’l-Kâsım Abdülcelîl. et-Tesdîd fî şerhi’t-Temhîd. thk. Hamza Ahmed en-Nehîrî. Amman: Dârü’l-Feth, 2022.
13. Efe, Muhammet Emin. Eş‘arîliğin Mağrip’e Yayılma Süreci. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
14. Enagr, Abdelhadi. Mağrip’te Kelâm İlmi (Hicrî I–VI. Asırlar). Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
15. Eş‘arî, Ebü’l-Hasen. el-İbâne ‘an usûli’d-diyâne. nşr. Fevkıyye Hüseyin Mahmûd. Kahire: Dârü’l-Ensâr, 1977.
16. Eş‘arî, Ebü’l-Hasen. el-Lumaʿ fi’r-red ʿalâ ehli’z-zeyġ ve’l-bidaʿ. thk. Hamûd Ğurâbe. Kahire: Mecmûʿu’l-Buhûsi’l-İslâmiyye, 1975.
17. Eş‘arî, Ebü’l-Hasen. Risâle ilâ ehli’s-Seğr. thk. Abdullah Şâkir Muhammed el-Cüneydî. Medine: Mektebetü’l-ʿUlûm ve’l-Hikem, 2002.
18. Fâsî, İdrîs el-Fahrî. “Eseri’l-İmâmu’l-Cüveynî…” el-Fikru’l-Eş‘arî bi’l-Mağrib. Rabat: er-Râbıtatü’l-Muhammediyye li’l-ʿUlemâ, 2017.
19. Fettât, Mohamed. “İlmu mukâreneti’l-edyân ve eseruhû fi’l-münâzarati’l-akâidiyye bi’l-Mağribi’l-İslâmî”. Al-Turath Journal 11/3 (Temmuz 2021), 48–69.
20. Gazzâlî, Ebû Hâmid. el-İktisâd fi’l-iʿtikâd. haz. Enes Muhammed Adnan eş-Şerfâvî. y.y.: Dârü’l-Minhâc, t.y. Gimaret, Daniel. La doctrine d’al-Ashʿarī. Paris: Les Éditions du Cerf, 1990.
21. Hadramî, Ebû Bekir Muhammed bin Hasan el- Murâdî, Rabat: Dârü’l-Emân, 2012.
22. Harputlu, Ahmet Selim. Mağrib Eş‘arîliği (Teşekkül Dönemi). Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Doktora Tezi, 2023.
23. Huşenî, Muhammed b. Hâris. Tabakâtü ʿulemâ’i İfrîkıyye. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Lübnânî, 1431/2010.
24. İbn Fûrek, Ebû Bekir Muhammed. Mücerredü Makâlâti’ş-Şeyh Ebi’l-Hasen el-Eş‘arî. thk. Daniel Gimaret. Beyrut: Dârü’l-Maşrık, 1987.
25. İsfahânî, Râgıb. Müfredâtü elfâzi’l-Kur’ân. thk. İbrâhim Şemsüddîn. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
26. Kayrevânî, İbn Ebî Zeyd. er-Risâle. haz. Habîb b. Tâhir. Ürdün: Vakfiyyetü’l-Emîr Ğâzî, t.y.
27. Makkarî, Ahmed b. Muhammed. Ezhâru’r-riyâz fî ahbâri İyâz. Kahire: Matbaatü Lecne, 1939.
28. Merrâküşî, Ebû Abdillâh Muhammed. ez-Zeyl ve’t-tekmile. Tunus: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 2012.
29. Sancar, Muhammed Mustafa. İlâhî Sıfatlar Ekseninde Eş‘arî Kelâmının Değişim Süreci. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
30. Sarıca, Abdulkerim İskender. Mu‘tezile’nin Teşekkül Döneminde İlâhî Sıfatlar. Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
31. Tehâmî, İbrâhim. Cühûdü ulemâ-i’l-Mağrib fî’d-difâʿi an akîdeti Ehli’s-Sünne. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2005.