Cumhuriyet Dönemi Trabzon’da Medrese Eğitimi
Abstract
Bu araştırma, Cumhuriyet döneminde Trabzon’da medrese geleneğinin hangi toplumsal, pedagojik ve kültürel dinamikler üzerinden sürdürüldüğünü incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışma nitel araştırma yaklaşımı çerçevesinde durum çalışması desenine dayanmaktadır. Veriler, Karadeniz’de Hoca Olmak adlı eserde yer alan kırk din görevlisinin sözlü tarih anlatılarından doküman incelemesi yoluyla elde edilmiş ve içerik analizi ile tematik olarak çözümlenmiştir.
Bulgular beş temel başlık altında toplanmıştır. Medrese eğitimine yönelimin ekonomik imkânsızlıklar, din görevlisi olma arzusu, dinî kimliği koruma isteği ve nesiller arası bilgi aktarımı sorumluluğu gibi çok boyutlu nedenlere dayandığı görülmüştür. Medreseler özellikle kırsal bölgelerde hem bir meslek yolu hem de dinî kimliği muhafaza eden bir yapı olarak işlev görmüştür. Eğitim faaliyetleri, resmî kurumların ortadan kalkmasına rağmen camilerde, hoca evlerinde, dükkânlarda ve kırsal alanlarda sürdürülmüş; mekândan ziyade hocanın ilmî otoritesi belirleyici olmuştur.
Medrese geleneğini taşıyan hocaların icâzet sahibi, klasik müfredata hâkim, çoğu zaman hasbî anlayışla hizmet eden ve talebelerinin maddi-manevi ihtiyaçlarını üstlenen şahsiyetler olduğu tespit edilmiştir. Kıraat alanında yetişen kurrâlar ise bölgeyi ulusal ölçekte bir ihtisas merkezine dönüştürmüştür. Öğrencilerin eğitim süreçlerinin maddi yoksunluklar, baskılar ve zor şartlar altında gerçekleştiği; buna rağmen güçlü hoca-talebe ilişkisi, kalfalık sistemi ve birebir tedris yöntemi sayesinde ilmî derinliğin korunduğu belirlenmiştir. Eğitim süreci icâzetle tamamlanmakta; bu durum hem ilmî silsileye katılımı hem de meslekî meşruiyeti temsil etmektedir. Medrese eğitimi imam, müftü, vaiz ve Kur’an kursu hocası gibi meslekî çıktılar üretmiş; aynı zamanda toplumsal dayanışmayı ve dinî hafızayı güçlendiren bir işlev üstlenmiştir. Medrese geleneğini taşıyan hocaların sadece öğretici değil; aynı zamanda toplumsal rehber, ahlaki otorite ve kriz dönemlerinde koruyucu figür olarak konumlandıkları belirlenmiştir. Son olarak, medrese eğitiminin yalnızca din görevlisi yetiştirmekle sınırlı kalmadığı; imam, müftü, vaiz ve Kur’an kursu hocası gibi meslekî çıktılar üretmenin yanında, bölgesel dinî hafızayı canlı tutan, toplumsal dayanışmayı güçlendiren ve dinî otoriteyi yeniden üreten bir işlev üstlendiği sonucuna ulaşılmıştır. Bu yönüyle araştırma, din eğitimi tarihi literatürüne bölgesel ölçekte özgün ve analitik bir katkı sunmaktadır.
Keywords
Ethical Statement
Bu çalışmada, etik kurul izni gerektirmeyen nitelikte olup kullanılan veriler literatür taraması/yayınlanmış kaynaklar üzerinden elde edilmiştir.
Madrasa Education in Trabzon During the Republican Period
Abstract
This study aims to examine the social, pedagogical, and cultural dynamics through which the medrese tradition was sustained in Trabzon during the Republican period. The research is designed within a qualitative framework and is based on a case study model. The data were obtained through document analysis of the oral history narratives of forty religious officials included in the book Being a Hoca in the Black Sea Region and were analyzed thematically using content analysis.
The findings are organized under five main themes. It was found that the orientation toward medrese education was shaped by multiple factors such as economic hardships, the desire to become a religious official, the intention to preserve religious identity, and the responsibility of transmitting religious knowledge to future generations. In rural areas, medreses functioned both as a pathway to a profession and as institutions safeguarding religious identity. Despite the abolition of official religious institutions, educational activities continued in mosques, teachers’ houses, small shops, and rural spaces, where the scholarly authority of the hoca, rather than the physical setting, played a decisive role.
The hocas who sustained the medrese tradition were identified as individuals holding ijazah, well-versed in the classical curriculum, serving largely on a voluntary basis, and often assuming responsibility for their students’ material and moral needs. Qur’anic recitation masters (kurrāʾ) trained in the region transformed it into a nationally recognized center of specialization. Although students pursued their education under conditions of economic deprivation, political pressure, and severe hardships, strong teacher–student relationships, the apprenticeship (kalfalık) system, and intensive one-to-one instruction preserved scholarly depth. The educational process culminated in the granting of ijazah, symbolizing both inclusion in a scholarly lineage and professional legitimacy. Medrese education produced professional outcomes such as imams, muftis, preachers, and Qur’an course instructors, while also strengthening social solidarity and preserving religious memory. The hocas were not merely instructors but also functioned as social guides, moral authorities, and protective figures during periods of crisis. In this respect, the study offers a distinctive and analytical contribution to the historiography of religious education at a regional level.
Keywords
Ethical Statement
This study does not require ethics committee approval, as the data used were obtained through literature review and published sources. It is hereby declared that scientific and ethical principles were observed throughout the preparation of this study, and that all sources consulted are properly cited in the references.
