TR
EN
Diyadin (Ağrı) Doğal Traverten Köprülerinin Jeomorfolojisi ve Oluşumları, Doğu Anadolu, Türkiye
Abstract
Bu çalışma Murat ırmağı üzerindeki ender yer şekillerinden iki doğal köprünün jeomorfolojik özellikleri ve oluşumları üzerinde etkili olan faktörleri, ayrıca bu köprüler ile ilgili başlıca problemleri, köprülerin korunmasına yönelik yapılması gereken çalışmaları ve jeomiras olarak önemini ortaya koymayı amaçlamıştır. Çok özel jeomorfolojik süreçler sonucunda oluşan doğal köprüler, Diyadin (Ağrı) İlçesi’nin güneyinde Dibekli-Mollakara-Tazekent-Davut-Göğebakan-Taşbasamak köyleri arasında Diyadin Jeotermal Alanı (DJA) olarak adlandırabileceğimiz sahada Murat Irmağı üzerinde yer almaktadır.
Sahada arazi gözlemleri yapılmış; jeolojik, jeomorfolojik ve tektonik özellikler incelenmiş, lazermetre ile alandaki traverten sırtları, konileri ve bacaları gibi traverten birikim şekillerinin özelliklerini ortaya koymaya yönelik olarak yükseltileri, uzunlukları ve genişlikleri ölçülmüş GPS ile koordinatları alınmıştır. Literatür çalışması gerçekleştirilerek, arazi çalışmalarında elde edilen sayısal verilerin doğrultusunda ArcGIS 10.8 paket yazılımı ile jeomorfoloji haritası üretilmiştir.
Murat Irmağı üzerinde Köprüçermik Köprüsü KKB-GGD yönünde 64 m uzunluğundadır. Köprünün üst kesiminde genişliği 9,5-21 m arasında değişir. Murat Irmağı, köprü altında 7 m genişliğe sahip bir yatakta akış göstermektedir. Köprüyü oluşturan travertenlerin kalınlığı giriş kısmında 15 m, çıkış kısmında ise 22 m’dir. Traverten çökelimi köprünün giriş kısmının doğu yamaçında devam etmektedir.
Köprüçermik Köprüsü’nün kuzeyinde yöre halkının “Kudret Köprüsü” adını verdiği doğal bir köprü bulunmaktadır. Murat ırmağı doğusundaki ve batısındaki yerleşmeleri birbirine bağlayan karayolu köprüsü olarak kullanılan köprünün genişliği 30 m, uzunluğu ise 63 metredir. Köprü, KKB-GGD istikametinde uzanan traverten sırtının KKB ucuna yakın kısmında açılmıştır. Bu doğal traverten köprülerden Köprüçermik Köprüsü, dünyada oluşum bakımından ender özelliklere sahiptir. Murat Irmağı iki kenarında, tektonik hatlar boyunca yüzeye çıkan termal suların oluşturduğu farklı doğrultulardaki traverten sırtlarının önce dikey yönde yükselti kazanmaları, daha sonra ise bu sırtların karşılıklı olarak akarsu yatağı üzerinde yatay yönde gelişmeleri ile oluşmuştur. Kudret Köprüsü ise Murat Irmağı’nın traverten sırtını alttan oyması ve daha sonra genişletmesi ile açılmıştır.
Kudret Köprüsü fosil traverten köprüsü olup kısmen ilksel morfolojisini kaybetmiştir. Sahadaki diğer traverten birikim şekillerinde (koni, teras, baca, sırt gibi) olduğu gibi traverten köprüleri de doğal ve antropojenik kökenli çeşitli tehditler ile karşı karşıyadır. Diyadin Jeotermal Alanı (DJA) ‘ndaki bu birikim şekilleri karstik jeomiras olarak koruma altına alınmalı ve saha jeopark alanı olarak ilan edilmelidir.
Keywords
References
- Altunel, E. (1996). Pamukkale travertenlerinin morfolojik özellikleri, yaşları ve neotektonik önemleri. Maden Tetkik Arama Dergisi, 118, 46-64, https://dergi.mta.gov.tr/dosyalar/images/mtadergi/makaleler/tr/20150602142814_375_2274fe31.pdf
- Altunel, E. (2015). Traverten: üst kabukta meydana gelen jeolojik olayların sır deposu. Traverten-Tufa Çalıştayı /Travertine-Tufa Workshop (s. 38), 5-8 Kasım 2015, Denizli.
- Altunel, E. & Hancock, P. L. (1993a). Morphology and structural setting of Quaternary travertines at Pamukkale Western Turkey. Geological Journal, 28(3–4), 335–346. https://doi.org/10.1002/gj.3350280312
- Altunel, E. & Hancock, P. L. (1993b). Active fissuring and faulting in Quaternary travertines at Pamukkale, western Turkey. In I. S. Stewart, C. Vita-Finzi & L. A. Owen (Eds.), Neotectonics and Active Faulting. Zeitschrift Für Geomorphologie Supplement, 94, 285–302
- Altunel, E. & Hancock, P. L. (1996). Structural attributes of travertine-filled extensional fissures in the Pamukkale plateau, Western Turkey. International Geology Review, 38, 768–777. https://doi.org/10.1080/00206819709465360
- Altunel, E. & Karabacak, V. (2005). Determination of horizantal extension from fissure-ridge travertines: a case study from the Denizli Basin, Southwestern Turkey. Geodinamica Acta, 18(3-4), 333-342, https://doi.org/10.3166/ga.18.333-342
- Antic, A, Tomic, N. & Markovic, S. (2020). Karst-based geotourism in Eastern Carphatian Serbia: Exploration and evaluation of Natural Stone Bridges. Geoconservation Research, 3(2), 62-80, https://dx.doi.org/10.30486/gcr.2020.1903486.1023
- Arenas-Abad, C., Vazquez-Urbez, M., Pardo-Tirapu, G. & Sancho-Marcen, C. (2010). Fluvial and associated carbonate deposits. In A. M. Alonso-Zarza & L. Tanner (Eds.). Carbonates in Continental Settings: Facies, Environments, and Processes (pp. 133–175). Developments Sedimentology 61, 1st Edition. USA, Elsevier.
Details
Primary Language
Turkish
Subjects
Geomorphology and Earth Surface Processes
Journal Section
Research Article
Early Pub Date
April 8, 2024
Publication Date
April 25, 2024
Submission Date
November 14, 2023
Acceptance Date
January 23, 2024
Published in Issue
Year 2024 Volume: 67 Number: 2
APA
Polat, S., & Ege, İ. (2024). Diyadin (Ağrı) Doğal Traverten Köprülerinin Jeomorfolojisi ve Oluşumları, Doğu Anadolu, Türkiye. Türkiye Jeoloji Bülteni, 67(2), 231-252. https://doi.org/10.25288/tjb.1390845
AMA
1.Polat S, Ege İ. Diyadin (Ağrı) Doğal Traverten Köprülerinin Jeomorfolojisi ve Oluşumları, Doğu Anadolu, Türkiye. Geol. Bull. Turkey. 2024;67(2):231-252. doi:10.25288/tjb.1390845
Chicago
Polat, Selahattin, and İsmail Ege. 2024. “Diyadin (Ağrı) Doğal Traverten Köprülerinin Jeomorfolojisi Ve Oluşumları, Doğu Anadolu, Türkiye”. Türkiye Jeoloji Bülteni 67 (2): 231-52. https://doi.org/10.25288/tjb.1390845.
EndNote
Polat S, Ege İ (April 1, 2024) Diyadin (Ağrı) Doğal Traverten Köprülerinin Jeomorfolojisi ve Oluşumları, Doğu Anadolu, Türkiye. Türkiye Jeoloji Bülteni 67 2 231–252.
IEEE
[1]S. Polat and İ. Ege, “Diyadin (Ağrı) Doğal Traverten Köprülerinin Jeomorfolojisi ve Oluşumları, Doğu Anadolu, Türkiye”, Geol. Bull. Turkey, vol. 67, no. 2, pp. 231–252, Apr. 2024, doi: 10.25288/tjb.1390845.
ISNAD
Polat, Selahattin - Ege, İsmail. “Diyadin (Ağrı) Doğal Traverten Köprülerinin Jeomorfolojisi Ve Oluşumları, Doğu Anadolu, Türkiye”. Türkiye Jeoloji Bülteni 67/2 (April 1, 2024): 231-252. https://doi.org/10.25288/tjb.1390845.
JAMA
1.Polat S, Ege İ. Diyadin (Ağrı) Doğal Traverten Köprülerinin Jeomorfolojisi ve Oluşumları, Doğu Anadolu, Türkiye. Geol. Bull. Turkey. 2024;67:231–252.
MLA
Polat, Selahattin, and İsmail Ege. “Diyadin (Ağrı) Doğal Traverten Köprülerinin Jeomorfolojisi Ve Oluşumları, Doğu Anadolu, Türkiye”. Türkiye Jeoloji Bülteni, vol. 67, no. 2, Apr. 2024, pp. 231-52, doi:10.25288/tjb.1390845.
Vancouver
1.Selahattin Polat, İsmail Ege. Diyadin (Ağrı) Doğal Traverten Köprülerinin Jeomorfolojisi ve Oluşumları, Doğu Anadolu, Türkiye. Geol. Bull. Turkey. 2024 Apr. 1;67(2):231-52. doi:10.25288/tjb.1390845