DİNİ BAŞA ÇIKMA YÖNTEMİ OLARAK MEVLÂNÂ’NIN MESNEVÎ-İ ŞERİF’İNİ MODEL ALMAK

Year 2026, Issue: 117, 315 - 336, 15.03.2026

İlyas Pür

https://doi.org/10.60163/tkhcbva.1633453

https://izlik.org/JA84NP44DF

Abstract

Bu araştırma, Mevlânâ’nın Mesnevî-i Şerif adlı eserinin dini başa çıkma süreçlerinde bir yöntem olarak kullanımı üzerine odaklanmıştır. Mevlânâ’nın öğretileri dini başa çıkma uygulamalarında insanların psikolojik iyi oluşlarına ve maneviyatlarına katkı sunabilecek bir birikim öngörmektedir. Bu araştırma Mesnevî’de yer alan konular içerisinden sabır, yardımseverlik, iyilik, adalet, şükür gibi önemli hususların dini başa çıkma süreçlerinde nasıl kullanılabileceğini ele almaktadır. Bu itibarla çalışmanın amacı, Mevlânâ’nın öğretilerinin insanların psikolojik iyi oluş hallerine pozitif etkilerini analiz etmek ve bu öğretilerin dini başa çıkma uygulamalarında hangi etkileşimlerde bulunacaklarını ortaya koymaktır. Araştırmamızda nitel araştırma yöntemi kullanılmış ve detaylı bir literatür taraması yapılmıştır. Bu literatür taraması, Mevlânâ’nın öğretilerinin psikoloji ve dini başa çıkma süreçleriyle ne şekilde ilişkide bulunabileceği konusunda geniş bir çerçeve sunmaktadır. İçerik analiz yöntemi sayesinde ise Mesnevî’de yer alan öğretiler tematik olarak ele alınmış ve bu temaların dini başa çıkmadaki faydaları üzerinde durulmuştur. Analiz süresi boyunca Mevlânâ’nın öğretilerinin insanların içsel dönüşümlerini ne yönde etkilediği ve bu öğretilerin insanların psikolojik iyi oluş durumları üzerindeki bazı etkileri değerlendirilmiştir. Psikolojik yorumlama safhasında ise Mevlânâ’nın ilkelerinin psikoloji kavramlarıyla ilişkisi ele alınmış ve bireylerin dini başa çıkma süreçleri üzerindeki önemine değinilmiştir. Bu anlamda şükür, sevgi ve sabır gibi kavramların bireylerin psikolojik ve sosyal uyumlarını destekleyen faktörler olduğu sonucuna varılmıştır. Bununla birlikte Mevlânâ’nın sevgi ve adalet ile ilgili görüşleri bağlamında bireylerin hem kendilerine hem de diğer insanlara karşı pozitif bir tutum geliştirmelerine katkı sağlayacağı düşünülmüştür. Nihayetinde bu araştırma, Mevlânâ’nın Mesnevî-i Şerif adlı eserinin dini başa çıkmada ne şekilde etkin bir faktör olabileceğini göstermekte ve bu çeşit öğretilerin dini başa çıkma süreçlerini nasıl etkileyeceğini açıklamaktadır.

Keywords

Din Psikolojisi , Din , Dini başa çıkma

MEVLÂNÂ’S MESNEVÎ-I SHARIF AS A RELIGIOUS COPING STRATEGY MODEL

https://izlik.org/JA84NP44DF

Abstract

This study focuses on the use of Mevlânâ’s Mesnevî-i Şerif as a method in religious coping processes. Mevlânâ’s teachings provide a profound source of wisdom that can contribute to individuals’ psychological well-being and spirituality within the context of religious coping practices. This study explores how key themes within the Mesnevî, such as patience, benevolence, kindness, justice, and gratitude, can be applied in religious coping processes. Accordingly, the present study aims to analyze the positive effects of Mevlânâ’s teachings on individuals’ psychological well-being and to elucidate the ways in which these teachings interact with religious coping practices. A qualitative research method was employed in this study, and an extensive literature review was conducted. This review offers a broad framework for understanding the relationship between Mevlânâ’s teachings and both psychological processes and religious coping mechanisms. Through content analysis, the teachings found in the Mesnevî were examined thematically, with particular emphasis on their potential benefits for religious coping. During the analysis, the ways in which Mevlânâ’s teachings influence individuals’ inner transformations and their psychological well-being were evaluated. At the stage of psychological interpretation, the relationship between Mevlânâ’s principles and psychological concepts was examined, emphasizing their significance in individuals’ religious coping processes. From this aspect, it was concluded that concepts such as gratitude, love, and patience serve as crucial factors in supporting individuals’ psychological and social adaptation. Moreover, within the framework of Mevlânâ’s perspectives on love and justice, it is suggested that his teachings contribute to the development of a positive attitude both toward oneself and others. Ultimately, this study demonstrates the extent to which Mevlânâ’s Mesnevî-i Şerif can serve as an effective factor in religious coping and elucidates how such teachings influence religious coping processes.

Keywords

Psychology of Religion , Religion , Religious Coping

References

• Adıgüzel, Adnan. “İnsanlık Onurunu Koruma ve Kırma Arasında Hayırseverlik Anlayışı”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/1 (2014), 69-92.
• Akın, Ahmet. – Eker, Halime. “Duyarlı Sevgi Ölçeği: Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması”. Uludağ Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 25/1 (2012), 75-85.
• Aktepe, Vedat. İlköğretim 4. Sınıf Sosyal Bilgiler Dersinde “Yardımseverlik” Etkinlik Temelli Öğretimi ve Öğrencilerin Tutumlarına Etkisi. Ankara: Gazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi, 2010.
• Aktepe, Vedat. “Etkinlik Temelli Değer Eğitiminin Öğrencilerin Yardımseverlik Tutumlarına Etkisi.” Researcher 2/2 (2015), 17-49.
• Aktepe, Vedat - Aktepe, Leyla. “Öğrencilerde İyilik Yapma Bilincini Yerleştirmede Kullanılacak Metotlar ve Öneriler”. I. Ulusal İyilik Sempozyumu Bildiri Kitabı (Elazığ, 20-21 Haziran 2009). ed. Cihad Demirli – Ahmet Faruk Güler. 197-203. Elazığ: Elazığ Milli Eğitim Müdürlüğü Yayınları, 2009.
• Aral, Neriman - Kadan, Gül. “Günümüzde Azalan Sevgi ve Saygının Evrim (Transcendence) Filminden Yola Çıkılarak İncelenmesi”. 2. Uluslararası Sinema Sempozyumu Sinemada Yeni Bildiri Kitabı (8-11 Mart 2022). ed. Fevzi Kasap – Murat Cem Acaralp. 3-19. Lefkoşa: YDÜ Yayınları, 2022.
• Atak, Mustafa. “Empati ve Diğerkâmlığa Mevlânâca Bakış.” Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 110 (2024), 289-302.
• Ayten, Ali. Prososyal Davranışlarda Dindarlık ve Empatinin Rolü. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2009.
• Ayten, Ali vd. “Dini Başa Çıkma, Şükür ve Hayat Memnuniyeti İlişkisi: Hastalar, Hasta Yakınları ve Hastane Çalışanları Üzerine Ampirik Bir Araştırma”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 12/2 (2012), 45-79.
• Bağder, Müfit Mert. “John Rawls’ un Adalet Düşüncesinin Oluşum Şartları Üzerine”. Felsefe Arkivi 53 (2020), 105-121.
• Baltaş, Acar. Hayalini Yorganına Göre Uzat. İstanbul: Remzi Kitabevi, 2018
• Bjorck, Jeffrey – John, Thurman. “Negative Life Events, Patterns of Positive and Negative Religious Coping, and Psychological Functioning”. Journal for the Scientific Study of Religion 46/2 (2007), 159-167.
• Bulut, Hasan. (2020). “Kur’an Bağlamında Sabır ve Şükür İlişkisi”. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 16 (2020), 338-355.
• Bulut, Halil İbrahim. “Semavi Dinlerin Ortak Ahlak Değerleri ya da Evrensel Değerler”. Yakın Doğu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/1 (2015), 65-81.
• Cooper, Laura B. vd. “Differentiated Styles of Attachment to God and Varying Religious Coping Efforts”. Journal of Psychology and Theology 37/2 (2009), 134-141.
• Çağrıcı, Mustafa. “Şükür”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 39/259-261. Ankara: TDV Yayınları, 2010.
• Çağlar, Eyüb - Arslan, Mahmut Abdullah. “Değer Tasnifi ve Mevlânâ’nın Mesnevîsinde Değerler”. International Journal of Language Academy 8/4 (2020), 324-338.
• Çeçen, Anıl. Adalet Kavramı. Ankara: Astana Yayınları, 5. Baskı, 2020.
• Çelik, Ömer. Hakk’ın Daveti Kur’an-ı Kerim Meali Ve Tefsiri-5. Erkam Yayın San. Aş, 2017.
• Çelimli, Çağla - Güldal, Şeyma. “Manevi Yönelimli Danışmanlık ile Psikoterapi Yöntem ve Teknikleri: Doğu ve Batıdan Örnekler”. Manevi Yönelimli Psikoterapi ve Psikolojik Danışma. ed. Halil Ekşi vd. 99-122. İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2016.
• Çilingir, Lokman. “Platon’dan Tusi’ye Sevgi Siyaseti”. Temaşa Erciyes Üniversitesi Felsefe Bölümü Dergisi 8 (2018), 73-96.
• Çubukçu, İbrahim Agâh. «Mevlana ve Felsefesi». Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 26/1-4 (1984), 97-118.
• Demir, Ata. “Hangi Adalet, Kime Göre Neye Göre?”. International Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR) 7/62 (2020), 3470-3486.
• Demir, Şükran Çevik. Ergenlerde Benlik Saygısı ve Dini Başa Çıkma. Bursa: Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2013.
• Demirkol, Melih. “Dini Bir Tutum Olarak Yardımseverlik”. Gaziosmanpaşa Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/2 (2019), 211-232.
• Demirci, Mehmet. “Kur’an-ı Kerim Işığında Sabır Kavramı”. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 1/12 (2002), 263-285.
• Doğan, Mebrure. “Dinlerde ve İslam Kültüründe Sabır”. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3/5 (2014), 93-130.
• Doğan, Mebrure. “Karakter Gücü Olarak Sabır ve Psikolojik İyi Oluş İlişkisi”. The Journal of Happiness & Well-Being, 5/1 (2017), 134-153.
• Doğan, Mebrure - Gülmez, Çiğdem. “Sabır Ölçeğinin Türkçeye Uyarlanması: Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 42 (2014), 263-280.
• Ekici, Mustafa. Hıristiyanlık’ta ve İslam’da Sevgi. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
• Emmons, Robert A. - McCullough, Michael E. “Counting Blessings Versus Burdens: An Experimental Investigation of Gratitude and Subjective Well-Being in Daily Life”. Journal of Personality and Social Psychology, 84/2 (2003), 377-389.
• Erdem, Engin. “İyilik ve Sonsuzluk: Mâtürîdî ve Debûsî’nin Metafiziğinde Ölüm ve Hayatın Anlamı”. Kader 18/2 (2020), 470-487.
• Eryücel, Sema. Yaşam Olayları ve Dini Başa Çıkma. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2013.
• Fromm, Erich. Sevme Sanatı. çev. Işıtan Gündüz. İstanbul: Say Yayınları, 1985.
• Garip, Sezen. “Sosyal Bilimlerde Nicel Araştırma Geleneği Üzerine Kuramsal Bir İnceleme”. Uluslararası Sosyal Alan Araştırmaları Dergisi 12/1 (2023), 1-19.
• Gönenç, Zehra. 15-17 Yaşlarındaki Ergenlerde Şükür ve Psikolojik İyi Oluş Arasındaki İlişkinin Araştırılması. İstanbul: İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
• Görmez, Mehmet. “Ramazan ve İyilik”. İyilik, Bu Ramazan ve Her Zaman. ed. Yusuf Salman. 7-11. Ankara: DİB Yayınları, 2015.
• Gültekin, Mürşide. Yardımseverlik Değeri ve Psiko-Sosyal İşlevleri: Kur’an Ayetleri Bağlamında Bir İnceleme. Karabük: Karabük Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
• Güzel, Candan - Ergen, Gürkan. “3. Sınıf Hayat Bilgisi Ders Kitaplarının Temel Evrensel Değerleri İçermesi Bakımından İncelenmesi”. Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 7/1 (2014), 134-161.
• Harris, Ronna, vd. “The Role of Religion in Heart-Transplant Recipients’ Long-Term Health and Well-Being”. Journal of Religion And Health 34/1 (1995), 17-32.
• Ibragımov, Farman. Din Eğitimi Açısından Kur’an’a Göre Şükür Kavramı. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
• İbrahim, Murat. Hacı Bektaş Veli’nin 14 Sırrı. İstanbul: İlgi Kültür Sanat Yayınları, 2007.
• Kahveci, Kadir. “Erdemlerin Belirlenmesinde Aklın ve Tanrı’nın Rolü”. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 8/40 (2008), 263-270.
• Karakaş, Ahmet Canan – Koç, Mustafa. “Stresle Başa Çıkma ve Dini Başa Çıkma Yöntemleri Arasındaki İlişkinin İncelenmesi”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 3/3 (2014), 610-631.
• Karasar, Niyazi. Bilimsel Araştırma Yöntemi. Ankara: Nobel Yayınları, 2015.
• Karslı, Necmi. “Üniversite Öğrencilerinde Sabır ve Dindarlık İlişkisi”. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17 (2020), 52-72.
• Karslı, Necmi. “Genç ve Yetişkinlerde Yardımseverlik ve Dindarlık”. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 21 (2022), 60-84.
• Kaya, Selim. “Türklerde Adalet ve İyilik (Faydacılık) Değerleri Üzerine Bir İnceleme (X-XI. Yüzyıl)”. Katre International Human Studies Journal 8/2 (2023) 60-73.
• Kayaoğlu, İsmet. “İslâm’da Adalet Mefhumu”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 27/1-4 (1985), 201-206.
• Koenig, Harold G. vd. “Religious Coping and Depression Among Elderly, Hospitalized Medically İll Men”. The American Journal of Psychiatry 149/12 (1992), 1693-1700.
• Kolaç, Emine. “Hacı Bektaş Veli, Mevlana ve Yunus Felsefesiyle Türkçe Derslerinde Değerler ve Hoşgörü Eğitimi”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 55 (2010), 193- 208.
• Korkmaz, Sezai vd. “Dini Başa Çıkma, Şükür, Takdir Etme, Endişe ve Anksiyete İlişkisi”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 10/2 (2023), 738- 766.
• Kula, Naci. “Deprem ve Dini Başa Çıkma”. Gazi Üniversitesi Çorum İlahiyat Fakültesi Dergisi 1 (2002), 234-255.
• Kur’an-ı Kerim ve Meali. çev. Murteza Turabi. İstanbul: Kevser Yayınları, 2013.
• McCullough, Michael E. vd. “The Grateful Disposition: A Conceptual and Empirical Topography”. Journal of Personality and Social Psychology, 82/1 (2002), 112-127.
• Mevlânâ, Celaleddin Rumi. Mesnevî-i Ma’nevî. çev. Derya Örs & Hicabi Kırlangıç. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2015.
• Miran, Hanife. Hamd ve Şükür Kavramlarının Psikolojik Tahlili. Sakarya: Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
• Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. nşr. Muhammed Fuâd Abdülbâkī. Beyrut: Dâru İhyai’t-Türasi’l-Arabiyye, 1956.
• Necati, M. Osman. Kur’an ve Psikoloji. çev. Hayati Aydın. Ankara: Fecr Yayınevi, 1998 Ocakzade, Hümeyra Hacer. “Tûsî ve Kınalızâde’de Bir Devlet Ahlakı Olarak Sevgi Erdemi”. Talim 3/1 (2019), 31-48.
• Özdoğan, Öznur. Mutluluğu Seçiyorum. Ankara: Özdenöze Yayınları, 2007.
• Pargament, Kenneth I. vd. “Patterns of Positive and Negative Religious Coping With Major Life Stressors”. Journal for the Scientific Study of Religion (1998), 710-724.
• Pargament, Kenneth I. “Acı ve Tatlı: Dindarlığın Bedelleri ve Faydaları Üzerine Bir Değerlendirme” çev. Ali Ulvi Mehmedoğlu. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5/1 (2005), 279-313.
• Pargament, Kenneth I. - Hisham Abu Raiya. “A Decade of Research on the Psychology of Religion and Coping: Things we Assumed and Lessons we Learned”. Psyke & logos 28/2 (2007), 25-40.
• Polat, Mizrap. “Yûnus Emre Düşüncesinde Bir Eğitim Modeli Olarak “İnsân-I Kâmil”: Konuya Öğretim Programlarının Kültürel ve Felsefi Temelleri Bağlamında Bir Yaklaşım”. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 17/1 (2017), 29-42.
• Sayın, Esma. “Tasavvufî Düşüncenin Modernizmin Ürettiği Psiko-Sosyal Düşünce Akımlarına Karşı Alternatif Anlayış Tarzları”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 22/2 (2022), 308-324.
• Seyhan, Beyazıt Yaşar. Dindarlık ve Kişilik Açısından Sabır. Bursa: Emin Yayınları, 2015. Solmaz, Süleyman. “En Büyük Kâr “Sabır””. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi 5/4 (2021), 1646-1667.
• Tanyıldızı, Nural İmik. “Türk Kültürünün Gençlere Tanıtımında Medyanın Rolü: Hacı Bektaş Velî, Mevlana ve Yunus Emre Üzerine Bir Araştırma”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 59 (2011), 101-118.
• Tel, Mikail. “İyilik ve Spor”. Spor Eğitim Dergisi 4/2 (2020), 42-52.
• Top, H. Hüseyin. Mesnevî-i Mânevî Şerhi (9. Cilt). Vol. 9. Rûmî Yayınları, 2011.
• Tosun, Muhammed. “Manevi Danışmanlık ve Rehberlikte Anadolu Bilgeliği Bağlamında Mesnevi Üzerine Terapötik Analizler”. Türk Manevi Danışmanlık ve Rehberlik Dergisi 10 (2024), 87-130.
• Tsang, Jo-Ann. “The Effects of Helper İntention on Gratitude and İndebtedness”. Motivation and Emotion 30 (2006), 198-204.
• Wood, Alex M. vd. “The Role of Gratitude in the Development of Social Support, Stress, and Depression: Two Longitudinal Studies”. Journal of Research in personality 42/4 (2008), 854-871.
• Yapıcı, Asım. Ruh Sağlığı ve Din, Psiko-Sosyal Uyum ve Dindarlık. Adana: Karahan Kitabevi, 2013.