MEVLÂNA VE ASAF HÂLET ÇELEBİ ŞİİRLERİNİN PALİMPSEST OKUMALARI

Abstract

Metinlerarası bir çeşit olan palimpsest, iki metin arasındaki farkların kaydedilmesiyle eski olanın silinip veya kazınıp üzerine yeniden yazılmasıyla oluşan bir edebî verilmektedir. Çağdaş şiir, her zaman ne kadar modern olaylara doğru gelişmeleri kaydederse, gelenekler onun izinde yürümüştür. Bu bağlamda eski şiirin bilgilerinden, Doğu ve Batı'nın katıldığı vakıflardan biri olan Asaf Hâlet Çelebi Türk edebiyatında modern-gelenekçi anlayışın ünlü temsilcilerindendir. O, Mevlevi Şeyhi Ahmet Remzi Dede ile Rauf Yekta Bey'den musiki ve nota derslerini almış, bütün hayatı boyunca Mevlâna'ya özel bir sevgi ve saygı beslemiş, bu görevlere de yansıtılmıştır. Mevlâna’nın Rubaileri (1939), Mevlâna (Hayatı, Şahsiyeti, Eserlerinden Parçalar) (1939), Mevlâna ve Mevlevîlik (1957) gibi eserleri kaleme almış, bilimsel olarak Mevlâna enerjisini, elde etmiş, Orta Çağ şiirindeki yerini incelemeye çalışmıştır. Bununla birlikte kendi şiirlerinde de onun etkisinden kurtulamamıştır. Bu bağlamda onun ilk dönem şiirlerinde Mevlâna etkisi daha belirgin şekilde birlikte hamuş, ney, mestlik gibi silinmeyen anlayışlar gazellerinin hipogramları sırasında yer almıştır. Gazel ve rubai türlerinden uzaklaşarak serbest şiire geçiş döneminin edebi ürünleri olan Lâmelif, Cüneyd, Sema-i Mevlâna şiirlerinde de silinmeler ve yeniden yazmalar tasavvufi kalıpların bir ömür boyu onun zihninde canlandığının göstergesi olmuştur. Ayna, nigâr ve rüya hipogramları aracılığıyla Mevlâna şiirinden Çelebi eserlerine aktarılan tasavvufi konu ve muhteva şairleri tarafından Doğu mistisizmi ile girift hâle geldiğinde yaşadığı dönemde yadırganmış ve eleştiriler almıştır. Fakat o, saf şiir işleminden yıllanmamış, poetikasında taklitçiliğe karşı gelmiş, bu nedenle de tasavvuf kaynaklı şiirlerini hipogramlar aracılığıyla kaleme almıştır. Onun şiirlerinin Mevlâna`nın rubai ve gazelleriyle palimpsest okumaları sonucunda farklı kültür katmanları içerisinde Mevleviliğe bağlı metaforlar ortaya çıkarılmıştır. Çelebi`nin Mevlâna metinleri üzerine yerleştirilen şiirleri onun dünya dininde ve kültürde yararlanılmasında tasavvufun daha ağır basılmaya başlandı.

Keywords

• Tasavvuf
• Palimpsest
• Hipogram
• Mevlâna
• Asaf Hâlet Çelebi

Supporting Institution

Yok

Ethical Statement

Sunduğum çalışmanın özgün olduğunu, bildirir, aksi bir durumda aleyhime doğabilecek tüm hak kayıplarını kabullendiğimi beyan ederim.

Thanks

Yok

PALIMPSEST READINGS OF MAWLĀNĀ AND ASAF HÂLET ÇELEBI’S POEMS

Abstract

Palimpsest, a type of intertextuality, is a literary process that considers the relationship between two texts, where the old text is erased or scraped off and rewritten upon. Tradition constantly follows in the footsteps of contemporary poetry, even though it has always evolved toward contemporary trends. In this context, Asaf Hâlet Çelebi, one of the scholars of classical poetry, a person who was well versed in Eastern and Western culture, is one of the famous representatives of the modern-traditionalist approach in Turkish literature. He received music and notation lessons from Mawlawī Shaykh Ahmet Remzi Dede and Rauf Yekta Bey, maintained a special love and respect for Mawlānā throughout his life, and reflected this in his works. He authored works such as Mawlānā's Rubāʿiyyāt (1939), Mawlānā (His Life, Personality, Excerpts from His Works) (1939), and Mawlānā and Mawlawiyya (1957), attempting to examine Mawlānā's philosophy, identity, and place in medieval poetry from a scientific perspective. Furthermore, he was unable to avoid Mawlānā's impact on his own poetry. In this context, while Mawlānā's influence was more prominent in his early period poems, concepts such as khāmūsh (silence), nāy (reed flute), and mastī (ecstasy) remained as indelible hypograms in his ghazals. In his poems Lâmelif, Cüneyd, and Sema-i Mawlānā, which were literary products of the transition period from ghazal and rubāʿiyyāt to free verse, the erasures and rewritings indicated that Ṣūfī patterns remained alive in his mind throughout his life. The Ṣūfī subject matter and content transferred from Mawlānā's poetry to Çelebi's works through the hypograms of mirʾāt (mirror), nigār (beloved) and ruʾyā (dream) were criticized and found strange when the poet became entangled with Eastern mysticism. However, he did not give up his pursuit of pure poetry, opposed imitation in his poetics, and therefore wrote his Ṣūfī-sourced poems through hypograms. The palimpsest readings of his poems with Mawlānā's rubāʿiyyāt and ghazals revealed Mawlawī-related metaphors within different cultural layers. Çelebi's poems, superimposed on Mawlānā’s texts, demonstrated that Taṣawwuf had a stronger influence in his nourishment from world religious and cultural history.

Keywords

• Taṣawwuf
• Palimpsest
• Hypogram
• Mawlānā
• Asaf Hâlet Çelebi

References

1. Akay, Mustafa. Asaf Hâlet Çelebi’nin Şiirlerinde İnsan. Harran Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2008
2. Akıncı, F. Asiye Şenat. “Mevlâna’nın Ölüm Algısının Kur’ani Arka Planı”, Şarkiyat Dergisi, 2 (2009), 67-79.
3. Akıncı, Mehmet Alparslan. “Türk Şiirinde İlk Mistik-Asaf Halet Çelebi”. Mavi Atlas Dergisi, 7/1 (2019), 299-308.
4. Aktaş, Hasan. Yeni Türk Şiirinde Mevlâna Okulu ve Misyonu. Edirne: Yort Savul Yayınları, 2002.
5. Apaydın, Mustafa. “Asaf Halet Çelebi'nin Nurusiyah Şiirine Bir Bakış”. İlmi Araştırmalar Dergisi, 12, (2001), 17-29.
6. Aydemir, Mustafa. “Asaf Hâlet Çelebi’nin Şiirinde Geleneğin İzleri”, Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 3/1 (2014), 218-239.
7. Bakınç, Bilgin. Âsaf Hâlet Çelebi’nin Şiirlerinin Kaynakları. İstanbul: İstanbul Kültür Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
8. Bozyer, Hazal. “Âsaf Hâlet Çelebi’nin Kaynakları Üzerine Bir İnceleme”. Yeni Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 7 (Ocak-Haziran 2015), 155-180.

9. Can, Şefik. Hz. Mevlâna`nın Rubaileri. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1990.
10. Cebecioğlu, Ethem. Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü.
11. Coşkun, Betül. “Asaf Hâlet Çelebi’nin Şiirlerinde Metinlerarasılık Bağlamında Türk İslam Tarihi ve Kültürüne Göndermeler”. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2/18 (2013), 95-122.
12. Çelebi, Asaf Hâlet. Bütün Şiirleri. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 1998.
13. Çelebi, Asaf Hâlet. Bütün Yazıları. Haz. Hakan Sazyek. 2. Baskı, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2004
14. Çelebi, Asaf Halet. Mevlâna ve Mevlevilik. İstanbul: Everest Yayınları, 2020a
15. Çelebi, Asaf Halet. Mevlâna`nın Rubaileri. İstanbul: Everest Yayınları, 2020b
16. Çetin, Nurullah, “Âsaf Hâlet Çelebi'nin “Sidharta” Şiiri” Türk Dili, 1996, s. 529
17. Dillon, Sarah. Palimpsest. Edebiyat, Eleştiri, Kuram. çev. Ferit Burak Aydar. İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları, 2017
18. Dilmen, Ömer. “Yûnus Emre’nin Dîvân’ında Perde Metaforu”. Bilim Armonisi Dergisi, 4 /2 (2021), 78-91.
19. Doğan, Mine Nihan. “Asaf Hâlet Çelebi’nin Platonist Şiir Evreni”, Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 33 (2020), 209-229.
20. Ekinci, Can Eyüp. “Asaf Hâlet Çelebi’nin Şiirlerinde Bilinçaltı Arayışları ve Mistisizm”. Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume, (Ağustos 2020), 2501-2509
21. Genç, İlhan. “Çiğnenmiş Sakızı Çiğnemeyenler: Nizam-ı Cedid’in Şeyh Galib’i ve Cumhuriyet’in Asaf Halet’i”. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 9/2 (2011), 92-105.
22. Gülendam, Ramazan. “Asıl “Garip”: Âsaf Hâlet Çelebi”. Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume, 4 /1-II Winter (2009), 1179-1201
23. Güler, Zülfi. “Şeyh Galib Divanında Ayna Sembolü”. Journal of Social Science, 1/14 (2004), 103-122 https://doi.org/10.20427/turkiyat.712558
24. İbiş, Mustafa. “Sûfîlerin Şiirlerindeki Sembol ve İşaretler: Hicri Yedinci Yüzyıla Kadar”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 8 /1 (2021), 444 – 468.
25. İbnü’l-Arabî. Fusûsu`l Hikem. Çeviri ve Şerh: Ekrem Demirli. 2. Basım, İstanbul: Kabalcı Yayıncılık, 2016. Kaplan, Mehmet. Edebiyatımızın İçinden. Birinci Baskı, İstanbul: Dergâh Yayınları, 1978
26. Karaismailoğlu, Adnan. “Mesnevi'de “Hicâb” Kavramı”, 7. Milli Mevlâna Kongresi, (3-4 Mayıs 1993), 89-95, Konya: Selçuk Üniversitesi Basımevi, 1994
27. Kardaş, Sedat. “Divan Şiirinde Resim ve Heykel”. A.Ü.Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 47 (2012), 119-146
28. Keklik, Nefise. “Mesnevî’nin Bir ve İkinci Cildinde Ayna Kavramı”. Mevlâna Ve Mevlevilik Araştırmaları-I, Konya: Tablet Yayınları, 2023, 67-83.
29. Kırımlı, Bilal. Asaf Hâlet Çelebi Hayatı, Eserleri, Sanatı ve Fikirleri. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1994
30. Kubilay, Aktulum. Metinlerarası İlişkiler, Ankara: Öteki Yayınevi, 1999
31. Kutluer, İlhan. “Düşünme”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 10/ 53-57. İstanbul: TDV Yayınları, 1994
32. Mevlânâ. Dîvân-ı Kebîr, çev. Abdülbaki Gölpınarlı, 7. cilt, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 2000.
33. Mevlâna. Konularına Göre Açıklamalı Mesnevî Tercümesi, çev. Şefik Can, 21. Basım, İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2016.
34. Nahir Ekinci, Hilal. “Asaf hâlet Çelebi'nin Nigâr-ı Çîn Şiirinde Mesnevilerin İzleri”. International Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR), 6/32 (2019), 296–300. https://doi.org/10.26450/jshsr.1056
35. Narlı, Mehmet. “Asaf Halet Çelebi`nin Poetikası”. İlmi Araştırmalar Dergisi, 22 (2006), 165-186
36. Naz, Haki. Asaf Halet Çelebi’nin Şiirlerinde Sıra Dışı Bağdaştırmalar. Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2012
37. Özcan, Mehmet Enes. Âsaf Hâlet Çelebi’nin Şiirlerinde Tasavvufî Muhteva. Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya, Yüksek Lisans Tezi, 2023
38. Özgürel, Emine Gözde. “Âsaf Hâlet Çelebi’nin Sidharta Adlı Şiirinin Metaforik Yapısı”, Türkiyat Mecmuası Dergisi, 24 (2014), 195-211.
39. Rousseau, André-Michel – Pichois Claude. Karşılaştırmalı Edebiyat, çev. Mehmet Yazgan. Ankara: Akçağ Yayınları, 2022.
40. Serrican Kabalcı, Ece. “Asaf Hâlet Çelebi’nin Şiirlerinde Anima Arketipi”. Trakya University Journal of Social Science December, 21/2 (2019), 987-1003.
41. Sümer, Necati. “Dinler Tarihçisi Bir Şair Asaf Hâlet Çelebi ve Şiirlerinde Dinlerle İlgili Motifler”. mevzu, sosyal bilimler dergisi, 2 (Eyül/September, 2019), 129-166.
42. Şen, Can. Âsaf Hâlet Çelebi’nin Şiirlerindeki Şahıs İsimlerinin İşlevleri Üzerine Bir İnceleme. Celal Bayar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2012.
43. Şen, Can & Akgül, Serpil. “Âsaf Hâlet Çelebi’nin Gazelleri Üzerine Bir İnceleme”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 57/2 (2009), 93-105.
44. Şen, Can. “Âsaf Hâlet Çelebi’nin Üç Rubaisi”, Doğu Edebiyatı Dergisi, 4 (2008), 81.
45. Şen, Can. “Âsaf Hâlet Çelebi'nin Şiirlerindeki Nigâr-ı Çîn İmgesinin Kaynağı ve Anlamı Üzerine”. III. Uluslararası Türk Dili ve Edebiyatı Öğrenci Kongresi Bildirileri, (20-22 Eylül, 2010). Haz. Ö. Ceylan, K.Şahan, H.B.Yeşiltaş, M.O.Hasdedeoğlu, N.Gür, K. Yıldırım, 2/693-698, İstanbul: Kültür Üniversitesi Yayınları, 2011.
46. Şen, Can. Vurma Kazmayı Ferhâd: Âsaf Hâlet Çelebi’nin Şiirlerinde Şahıslar. 2. Basım, Ankara: Gece Kitaplığı, 2018.
47. Şıhıyeva, Seadet. “Ârif Mevlâna’nın Ruhî Durumu: “Ene’l-Hakk” ve “Hâmûş” Arasında”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 22 (2007), 187-205.
48. Şıhıyeva, Seadet. “Nesimi’nin Türkçe Divanında “Bahr”la İlgili Tasavvufi Kavramlar”. KIBATEK Uluslararası Türk Kültüründe Deniz ve Deniz Edebiyatı Sempozyumu Bildirileri, (27 Nisan - 2 Mayıs, 2008), s. 227-244, haz. Metin Turan - Mustafa Oral, Ankara: Başkent Klişe & Matbaacılık, 2008.
49. Şuoruç, Batuhan. “Asaf Hâlet Çelebi’nin İslam Mistisizmine ve Mistiklerine Yer Verdiği Bazı Şiirlerine Üslup Açısından Bir Bakış”. International Journal of Languages’ Education and Teaching, 10/3 (2022), 23-37. https://doi.org/10.29228/ijlet.63430
50. Tonga, Necati. “Asaf Hâlet Çelebi’nin Kunâla Adlı Şiirinin Anlam ve Âhenk Unsurları Ekseninde Tahlili”. Gazi Türkiyat Dergisi, 1/11 (2012), 155-167.
51. Uludağ, Süleyman. “Sülûk”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 38/127-128. İstanbul: TDV Yayınları, 2010
52. Ulutaş, Nurullah. “Âsaf Hâlet’in Şiirlerinde Tasavvufî Tema”. U.Ü. Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 15/2 (2008), 473-495
53. Uz, Özkan. “Asaf Hâlet Çelebinin Ayna Şiirinde Geleneğin İzleri”. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 21/2 2012, 315-320.
54. Ümütlü, Selim. “Asaf Hâlet Çelebi'nin Portresi ve Kunâla Şiirine Metinlerarası Bir Bakış”. BEÜ SBE Dergisi, 8/1 (2019), 87-106
55. Yavuz, Hilmi. Yazın Üzerine, İstanbul: Bağlam Yayınları, 1987
56. Yeşilyurt, Şamil. Asaf Hâlet Çelebi’nin Şiirlerinde Anlam Evreni. Kayseri: Kimlik Yayınları, 2017
57. Yeşilyurt, Şamil. “Asaf Halet Çelebi’nin “İbrahîm” Şiirinde Mimetik Arzu”. Uluslararası Bilim ve Yazı Dili Olarak Türkçe Sempozyumu, (18-20 Mayıs, 2022). 109-115. Ed.: Doç. Dr. Gökçe Yükselen Peler, Safet Alp Yılmaz, İstanbul: Hiperyayın, 2022
58. Yücer, Hür Mahmut&Küçük, Serhat. “Tasavvuf Literatüründe Ağaç Sembolizmi ve Muhyî’nin Temsîl-i-Şecer İsimli Eseri”. Akademik Platform İslami Araştırmalar Dergisi, 3/1 (Mart 2019), 13-28.