EHL-İ BEYT MERKEZLİ ŞİİRİN İZİNDE: ÂŞIK SEYİT MEFTUNÎ

Year 2026, Issue: 117, 21 - 42, 15.03.2026

Armağan Coşkun

https://doi.org/10.60163/tkhcbva.1773201

https://izlik.org/JA23GK93GT

Abstract

Tarihsel süreçte Anadolu coğrafyasında şiir ve müzik gibi ifade biçimleri aracılığıyla inanç
ve kültürel sürekliliğin tesisinde, toplumsal dayanışma ve birlik duygusunun pekiştirilmesinde,
belirleyici bir işlev üstlenen Anadolu tasavvuf düşüncesi; insanın varoluşsal anlam arayışına
rehberlik eden ve “zâhirden bâtına” yönelen düşünsel bir derinlik üzerine inşa edilmiştir.
Tasavvuf, İslâm’ın insani değerler, ahlaki erdemler ve hoşgörü ilkeleri doğrultusunda
şekillenen özünü şiir ve musiki aracılığıyla yansıtmış; bu bağlamda şiir ile mûsikî hem bireysel
tefekkürün imkân alanı hem de toplumsal bütünleşmenin etkin araçları olarak işlev görmüş
ve kolektif kimliğin inşasında, manevi değerlerin aktarımında, kültürel belleğin sürekliliğinde
rol oynamıştır. Sözlü kültür geleneği içerisinde Anadolu’nun inanç ve kültürel yapısında
yeşermiş olan âşıklık geleneği; kolektif hafızanın korunması ve aktarılmasında etkin olmuştur.
Dolayısıyla âşıklık geleneği bir şiir ve müzik üretim alanı olmasının yanı sıra tasavvufî
düşüncenin, inanç pratiklerinin ve toplumsal değerlerin kuşaktan kuşağa aktarılmasını
sağlamıştır. Alevi-Bektaşi inanç çevresinde yetişen âşıklar; yazılı kaynakların sınırlı olduğu
dönemlerde deyiş, nefes, duvaz / duvazimam, devriye vd. aracılığıyla tasavvufî öğretinin halk
diliyle ifade edilmesini ve yaygınlaşmasını sağlayarak inançsal bilgiyi aktaran ve inanç pratiğini
görünür kılan aktörlerdir. Bu bağlamda çalışmamıza konu olan Meftunî, tasavvufî düşünceyi
sanatsal yaratıcılıkla mezceden; sözlü ve müzikal üretiminde derin bir içsel tecrübenin izlerini
yansıtan çok yönlü bir âşıktır. Tekke geleneğinin etkisiyle şekillenen âşık tarzı şiir geleneğinin
dinî yönünü, Anadolu Alevî cemlerinde on iki hizmet kapsamında icra eden önemli temsilciler
arasında yer almaktadır. Dinî erkân ve erkân dışı icralarda aktif biçimde yer alan Meftunî’nin
tasavvufî söylemi, halkın duygu dünyasıyla bütünleşerek hem bireysel hem de toplumsal
düzlemde anlamlı bir bütünlük ortaya koymakta; bu yönüyle Anadolu tasavvuf geleneğinin
estetik, inançsal ve düşünsel sürekliliğini modern döneme taşımaktadır. Âşık Seyit Meftunî
şiirlerindeki Alevi-Bektaşi unsurları makale hacminde tematik ve kavramsal bağlamda ana
hatları ile ele almayı amaçlayan bu çalışma; nitel araştırma yöntemi ile analiz ve doküman
incelemesi üzerinde şekillenmiştir. Meftunî’nin şiirlerindeki Alevi-Bektaşi unsurlar ile sınırlı
olan çalışmada 1043 şiir incelenmiş olup konunun anlaşılmasına zemin hazırlamak amacıyla
Alevilik-Bektaşilik, âşıklık geleneği bağlamında kısa bir bakışı içeren giriş ile Meftunî’nin
hayatı ve edebi kişiliği incelenmiştir. Onun şiirlerindeki Ehl-i Beyt merkezli yaklaşımı
doğrultusunda Alevi-Bektaşi unsurlar incelenerek sonuca ulaşılmıştı

Keywords

Âşık Edebiyatı , Alevilik-Bektaşilik , Âşık Seyit Meftunî ve Şiiri , Anadolu Tasavvuf Düşüncesi , Alevi-Bektaşi Unsurlar

TRACING AHL AL-BAYT–CENTERED POETRY: ÂŞIK SEYİT MEFTUNİ

https://izlik.org/JA23GK93GT

Abstract

Throughout history, within the Anatolian cultural landscape, Sufi thought has played
a decisive role in establishing religious and cultural continuity and in strengthening social solidarity and a sense of unity through modes of expression such as poetry and music, is built
upon an intellectual depth that guides the human search for existential meaning and moving
“from the outward (ẓāhir) to the inward (bāṭin).” Sufism has reflected the essence of Islam—
shaped by human values, moral virtues, and principles of tolerance—through poetry and music.
In this context, poetry and music have functioned both as spaces for individual contemplation
and as effective instruments of social integration, playing a role in the construction of collective
identity, the transmission of spiritual values, and the continuity of cultural memory. Within
the oral cultural tradition, the ashik (âşık) tradition that flourished in Anatolia’s religious and
cultural structure has been effective in preserving and transmitting collective memory. Thus,
beyond being a field of poetic and musical production, the ashik tradition has enabled the
intergenerational transmission of Sufi thought, religious practices, and social values. Ashiks
raised within the Alevi-Bektashi belief milieu, especially in periods when written sources were
limited, became actors who conveyed religious knowledge and rendered religious practice
visible by expressing and disseminating Sufi teachings in the vernacular through forms such as
deyiş, nefes, duvaz or duvazimam, devriye, and others. In this context, Meftuni—the subject of
this study—is a multifaceted ashik who blends Sufi thought with artistic creativity and reflects
traces of profound inner experience in his oral and musical productions. He is among the
important representatives who perform the religious aspect of the ashik-style poetic tradition,
shaped by the influence of the tekke (dervish lodge) tradition, as part of the twelve services
(on iki hizmet) in Anatolian Alevi cem rituals. Actively participating in both ritual (erkân) and
non-ritual performances, Meftuni’s Sufi discourse integrates with the emotional world of the
people, presenting a meaningful unity on both individual and social levels. In this respect, he
carries the aesthetic, religious, and intellectual continuity of the Anatolian Sufi tradition into
the modern era. This study aims to address the Alevi-Bektashi elements in the poetry of Âşık
Seyit Meftuni within the scope of this article, outlining them thematically and conceptually.
It is structured around qualitative research methods, including analysis and document review.
Limited to the Alevi-Bektashi elements in Meftuni’s poetry, the study examines 1,043 poems.
To facilitate understanding of the subject, the study includes an introductory overview of
Alevism-Bektashism and the ashik tradition, as well as an examination of Meftuni’s life and
literary personality. In line with the Ahl al-Bayt–centered approach in his poetry, Alevi-Bektashi
elements are analyzed, leading to the study’s conclusions.

Keywords

Âşık Literature , Alevism-Bektashism , Âşık Seyit Meftuni and His Poetry , Anatolian Sufi Thought , Alevi-Bektashi Elements.

References

• Akyol, Arslan. Malatyalı Aşık Seyit Meftunî (inceleme-metin). Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi. 1999.
• Âşık Seyit Meftunî Şiir Defteri. (Ailesinden tarafımıza verilmiştir.)
• Belli, Şemsi. “Arguvanlı Saz Şairi Âşık Seyit Meftunî”. Malatya: II. Battal Gazi ve Malatya Çevresi Halk Kültürü Sempozyumu. 1987, 54-58.
• Birdoğan, Nejat. Anadolu’nun Gizli Kültürü Alevilik. İstanbul: Kaynak Yayınları, 1990.
• Bozkurt Fuat. Buyruk. İzmir: Serbest Matbaası. 1982.
• Bozkurt Fuat. Buyruk. İstanbul: Kapı Yayınları. 2020
• Coşkun Elçi, Armağan. Alevi Bektaşi Törenleri ve Semahlar. Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi. 1998.
• Coşkun Elçi, Armağan. “Cemde Âşık ile Müziğin Yeri ve Önemi”. Somut Olmayan Kültürel Miras – Yaşayan Âşık Sanatı Uluslararası Sempozyum Bildirileri. Gazi Üniversitesi Türk Halk Bilimi Araştırma ve Uygulama Merkezi. 2007, 127- 170.
• Coşkun Elçi, Armağan. “Duvazlar/Duvaz İmâmlar Üzerine Müzikal Bir Çerçeve.” Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 57 (2010), 131-174.
• Coşkun Elçi, Armağan. Anadolu Aleviliğinde Cem Aşıklığı/Zakirliği (Çubuk/Şabanözü Merkezli Alevi Ocaklarındaki Cem Aşıklığı/Zakirliği Örneği ile). Ankara: Gazi Kitabevi, 2017.
• Coşkun, Armağan. “Çubuk / Şabanözü Merkezli Alevi Ocakları Duvaz / Duvazimamlarına Bakış”. Turkısh Studıes. 4 (2025). 2431-2460
• Coşkun, Hasan. “Âşık Veysel’in Türkülerinde Alevi ve Bektaşi Kültürünün İzleri”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, 96 (2020), 513-530.
• Eröz, Mehmet. Türkiye’de Alevilik Bektaşilik. Kültür Bakanlığı Yayınları. 1990.
• Fığlalı, Etem Ruhi. Türkiye’de Alevîlik-Bektâşilik. Ankara: Selçuk Yayınları. 2006.
• Gökbel Ahmet. Ansiklopedik Alevi Bektaşi Terimleri Sözlüğü. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, 2019.
• Köprülü, M. Fuad. Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları. 1981.
• Köprülü M. Fuad. Edebiyat Araştırmaları. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. 1986.
• Melikoff, İrene. Hacı Bektaş-Efsaneden Gerçeğe. İstanbul: Cumhuriyet Kitap Kulübü. 1999.
• Mengüş, Erdem. Anadolu Âşıklık Geleneğinde Alevi Âşıkların Yeri ve Önemi: Âşık Seyit Meftunî Örneği. İstanbul: Haliç Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi. 2021.
• Noyan, Bedri. Bektaşilik – Alevilik Nedir? Ankara: Doğuş Matbaacılık. 1985.
• Önder, Ali Tayyar. Türkiye’nin Etnik Yapısı. Ankara: Fark Yayınları. 2007.
• Şener, Cemal. Yaşayan Alevîlik. İstanbul: Ant Yayıncılık.1996.
• Tek, Recep. “Kul Himmet’in Şiirlerinde Alevî-Bektaşî İnanç Sisteminin Temellerine Dair Bazı Yansımalar”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, 77 (2016), 271-290.
• Yakıcı, Ali. “Seyyid Meftûnî Dede”. I. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Sempozyumu Bildirileri. 1999, 391-395.
• Yakıcı, Ali. “Dede Korkut Kitabı’nda Görülen Ozan Tiplerinin Türkiye Sahası Âşıklık Geleneğinin Oluşumuna Etkisi”. Milli Folklor. 73 (2007), 40-47.
• Zelyut, Rıza. Öz Kaynaklarına Göre Alevilik. İstanbul: Yön Yayıncılık. 1992