HOCA AHMED YESEVÎ’YE ATFEDİLEN “KUDRETNÂME” ESERİNİN DİL ÖZELLİKLERİ

Abstract

Ahmed Yesevî’ye nispet edilen ve yakın dönemde ortaya çıkarılan Kudretnâme, Allah’ın mutlak kudretini ve yaratma fiilini merkeze alan, İslâmî inanç esaslarını manzum bir üslupla ele alan didaktik bir eserdir. Âlemin yoktan var edilişi, kâinatın düzeni ve insanın yaratılışı ilâhî takdir çerçevesinde değerlendirilirken; Hz. Muhammed’in nuruna dair anlayış, arş ve kürsî tasvirleri ile tabiat unsurlarının yaratılışı ilâhî kudretin tezahürleri olarak sunulmaktadır. Eserde Hz. Âdem’den Hz. Muhammed’e kadar birçok peygamberin kıssasına yer verilmiş, peygamberlerin karşılaştıkları sıkıntılar sabır, teslimiyet ve tevekkül bağlamında ele alınmıştır. Dünya hayatının geçiciliği, mal ve mülkün faniliği, ahiret bilinci ve tövbenin önemi metnin temel temaları arasında yer almaktadır. Kudretnâme, dil ve üslup bakımından sade ve öğretici bir nitelik taşımakta olup, Çağatay yazı dili geleneğine mensup tarihî Türkçe ile kaleme alınmıştır. Metin, İslâmî ve özellikle tasavvufî dünya görüşü çerçevesinde şekillenmiştir. Yesevî hikmetlerinin manevî bir devamı niteliğinde olan eser, müellifin dinî-irfanî bakış açısını ve insan ile Yaratıcı arasındaki ilişkiyi derin bir tasavvufî ve ahlâkî çerçevede yansıtan, Türk tasavvuf edebiyatının önemli örneklerinden biri olarak değerlendirilebilir. İncelemeye konu olan eser, Özbekistan Cumhuriyeti Ebü Reyhan Biruni Şarkiyat Enstitüsü Yazmalar Koleksiyonu’nda 7174 envanter numarasıyla ve “Kudretnâme-i Sultânü’l-Ârifîn” başlığıyla kayıtlı bulunan yazma içerisinde yer almaktadır. Eserin yer aldığı yazma, Arap alfabesiyle istinsah edilmiş olup 12,5 × 20 cm ölçülerindedir. Her sayfada 15 satır bulunmakta, metin tek sütun hâlinde tertip edilmiş olmakla birlikte bazı varaklarda iki sütun düzenine geçildiği görülmektedir. Yazma 1b-41a varakları arasında yer almakta olup toplam 41 beyitten oluşmaktadır. “Kudretnâme” bölümü ise yazmanın 1b-4b varakları arasında bulunmaktadır. Yazmanın kesin istinsah tarihi belirtilmemiştir. Bununla birlikte metinde yer alan tasavvufî terimler ve dinî muhteva, eserin Orta Çağ Türk-İslâm kültürüne ait olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Makalede, “Kudretnâme” metninin yapısı, dil özellikleri ve poetik niteliği incelenerek, Hoca Ahmed Yesevî’nin tasavvufî şiirdeki yeri ve etkisi değerlendirilmektedir

Keywords

• Ahmet Yesevî
• Kudretname
• Tasavvuf
• El yazması
• Manevi miras

THE LINGUISTIC CHARACTERISTICS OF KUDRETNÂME ATTRIBUTED TO HOCA AHMED YESEVÎ

Abstract

Attributed to Ahmed Yesevî and brought to scholarly attention in recent years, Kudretnâme is a didactic poetic work that centers on God’s absolute power and the act of creation, addressing the fundamental principles of Islamic belief. The work evaluates the creation of the universe ex nihilo, the order of the cosmos, and the creation of humankind within the framework of divine decree. The understanding of the Prophet Muhammad’s light, together with depictions of the Throne and the Footstool and the creation of natural elements, is presented as a manifestation of divine power. The text includes the narratives of many prophets from Adam to Muhammad, emphasizing the trials they endured in the context of patience, submission, and trust in God. The transience of worldly life, the impermanence of wealth and possessions, awareness of the Hereafter, and the importance of repentance constitute the main themes of the work. In terms of language and style, Kudretnâme is characterized by a plain and instructive manner and is composed in a historical Turkic language close to Chagatai literary Turkish, shaped by an Islamic-particularly Sufi-worldview. As a spiritual continuation of Yesevî’s hikmets, the work reflects the author’s religious and mystical perspective and presents the relationship between human beings and the Creator within a profound Sufi and ethical framework. It can therefore be regarded as an important example of Turkish Sufi literature. The work examined in this study is contained in a manuscript registered under inventory number 7174 in the Manuscripts Collection of the Abu Rayhan Biruni Institute of Oriental Studies of the Republic of Uzbekistan under the title “Kudretnâme-i Sultânü’l-Ârifîn.” The manuscript in which the work appears was copied in the Arabic script and measures 12.5 × 20 cm. Each page consists of 15 lines. Although the text is generally arranged in a single column, a two-column layout is observed on some folios. The manuscript spans folios 1b-41a and comprises a total of 41 couplets. The section entitled “Kudretnâme” is located between folios 1b-4b of the manuscript. The exact date of copying of the manuscript is not specified. Nevertheless, the Sufi terminology and religious content found in the text clearly indicate that the work belongs to the medieval Turkish-Islamic cultural sphere. In this study, the structure, linguistic characteristics, and poetic qualities of the “Kudretnāme” are analyzed, and Hoca Ahmed Yesevî’s position and influence within Sufi poetry are evaluated

Keywords

• Ahmet Yesevî
• Kudretname
• Sufism
• Manuscript
• Spiritual heritage

References

1. Eraslan, Kemal. Eski Uygur Türkçesi Grameri. Ankara: Türk Dil Kurumu. 2012.
2. Ergin, Muharrem. Türk Dil Bilgisi. İstanbul: Bayrak Yayınları, 2009.
3. Ersalan, Kemal. Yesevî’nin Fakr-nâmesi. Ankara: Ahmed Yesevî Üniversitesi Yayınları, 2016.
4. Gabain, A. Von. Eski Türkçenin Grameri, (çev. Mehmet Akalın). Ankara: Türk Dil Kurumu, 1988.
5. Güzel, Abdurrahman. Ahmet Yesevî’nin Fakrnâmesi Üzerine Bir İnceleme. Ankara: Öncü Hanifi, Vural. “Pîr-i Türkistan Hoca Ahmed Yesevî ve Divan-ı Hikmet’in İlk Dörtlüğü”, Karabük
6. Türkoloji Dergisi, Cilt/Sayı: II (2020), s. 1-10.
7. Karaağaç, Günay. Türkçenin Dil Bilgisi. Ankara: Akçağ Yayınları, 2019.
8. Oba, Emin. Kazakça’nın Tarihi Türk Lehçelerine Göre Söz Varşığı. İstanbul. IQ Kültür Sanat Yayıncılığı, 2020.

9. Özköse, Kadir. “Ahmet Yesevî ve Divan-ı Hikmet”. Tasavvuf İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, Sayı 16 (2006).
10. Öztürk, Abdulkadir. “Dîvân-ı Hikmet’in Kökşetav Nüshasinda {-Uban} Eki”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, Sayı 109 (2024), 311-326
11. Şirin Ayiş, Mehmet. “Ahmet Yesevî’nin İrşad Metotları Üzerine Bazı Tesbit ve Değerlendirmeler”. Tasavvuf İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, Sayı 49 (2022), s. 93-120.
12. Tosun, Necdet vd. Hoca Ahmed Yesevî Külliyâtı. Ankara: Ahmet Yesevi Üniversitesi Yayınları, 2019. Yesevî, Ahmed. Divan-ı Hikmet. ed. Mustafa Tatçı. Ankara: Ahmed Yesevî Üniversitesi Yayınları, 2016.
13. Yesevî, Ahmed. Kudretnâme. haz. Mırzakul B. T. Astana: Muftiyat Yayınları, 2025, s. 62.