A TREATİSE EMPLOYED TO IMPART A SUNNİ CHARACTER TO THE OTTOMAN ARMY: THE BİRGİVÎ RİSÂLESİ

Year 2026, Issue: 117, 517 - 530, 15.03.2026

Yunus İnce

https://doi.org/10.60163/tkhcbva.1812882

https://izlik.org/JA58XZ73GR

Abstract

The work of Birgivî Mehmed Efendi, known as the Birgivî Risâlesi or Vasiyetnâme, is
a text written in Turkish in a clear and simple language, presenting the Islamic religion’s
conception of faith, worship, and morality in a manner that could be understood at a basic
level by a broad audience. The treatise was composed in 1563 and was printed at the state press
in 1803, seventy-seven years after the establishment of the Müteferrika Press in 1726. This
study seeks to answer the question of why this particular work was chosen as the first religious book to be printed by the Ottoman state press. The article proposes the following explanation:
the fact that the work was written in Turkish in a simple and comprehensible style, that it
conveyed religious matters at a basic level accessible to everyone, and that there was a desire
to provide the members of the newly organized army with a text introducing them to Sunni
Islam at a foundational level were among the principal reasons for its selection. Furthermore,
several events that occurred after the composition of the treatise also influenced its selection
for printing. Following its military failures, the Ottoman Empire felt the necessity to establish
a new Western-style military system. In light of the defeats suffered by the Janissary Corps on
the battlefield, it became essential to found a new army on Western military principles. Since
the subjects strongly associated the Janissary Corps with the Bektashi order, it was decided
that the newly founded army should be built upon a religious foundation distinct from the old
tradition. To also convey the message that, despite all modernization efforts, the state had not
entirely broken with tradition, the Birgivî Risâlesi was printed at the state press and assigned for
reading to the army’s personnel. Before its printing, the Birgivî Risâlesi was already a popular
work among the subjects; however, once printed, it reached a much broader readership beyond
military circles, including women, children, madrasa students, and craftsmen. This book
became highly cherished among the Ottoman subjects, was versified, received commentaries,
and inspired the writing of subsequent works similar to the Mızraklı İlmihal.

Keywords

Ottoman Empire , Janissary Corps , Bektashism , Birgivi Treatise , Religious guidebook.

Project Number

Makale herhangi bir proje çerçevesinde üretilmemiştir.

OSMANLI ORDUSUNA SÜNNİ BİR KARAKTER KAZANDIRMAK İÇİN KULLANILAN BİR ESER: BİRGİVÎ RİSÂLESİ

https://izlik.org/JA58XZ73GR

Abstract

Birgivî Mehmed Efendi’nin Birgivî Risâlesi ya da Vasiyetnâme olarak bilinen eseri
Türkçe sade bir dille yazılmış İslâm Dininin iman, ibadet, ahlak anlayışını temel düzeyde
herkesin anlayabileceği bir üslupla anlatan bir eserdir. Eser 1563 yılında yazılmış, Osmanlı
Devleti’nde 1726 yılında Müteferrika Matbaasının kurulmasından 77 yıl sonra 1803 yılında
devlet matbaasında basılmıştır. Bu çalışmada Osmanlı devlet matbaasında basılan ilk dini kitap
olarak niçin bu eserin seçildiği sorusuna yanıt aramaktadır. Bu soruya makalenin verdiği cevap
şudur: Eserin Türkçe, sade anlaşılır bir dille yazılması, dini konuları temel düzeyde herkesin
anlayabileceği bir üslupla anlatması ve yeni kurulacak ordu mensuplarına temel düzeyde Sünni
İslâm’ı anlatan bir kitap okutulmak istenmesi bu eserin seçilmesinin başlıca nedenleridir. Ayrıca
bu eser yazıldıktan sonra meydana gelen bazı hadiseler de bu eserin basım için seçilmesine etki
etmiştir. Osmanlı Devleti askeri alanda başarısızlıklar yaşayınca, bu alanda Batı tarzında yeni
bir askeri sistem kurma ihtiyacı hissetmiştir. Yeniçeri Ocağı’nın savaş meydanlarında aldığı
yenilgiler neticesinde, Batı tarzında yeni bir ordu kurmak gerekmiştir. Reayanın nazarında
Yeniçeri Ocağı ile Bektaşi tarikatı arasında bir özdeşlik kuruluğundan, yeni kurulacak ordunun
eski gelenekten farklı bir inanç zemini üzerine bina edilmesi kararlaştırılmıştır. Girişilen tüm
modernleşme çabalarına rağmen gelenekten de kopulmadığı mesajını vermek için Birgivî
Risalesi devlet matbaasında basılmış ve ordu mensuplarına okutulmuştur. Birgivî Risâlesi,
matbaada basılmazdan önce reaya tarafından beğenilen ve okunan bir kitap iken basıldıktan
sonra ordu mensupları dışında, kadınlar, çocuklar, medrese öğrencileri ve esnaf mensupları
gibi geniş bir okur kitlesine ulaşmıştır. Bu kitap Osmanlı reayası tarafından çok sevilmiş,
şiirleştirilmiş, şerhleri yapılmış, kendisinden sonra Mızraklı İlmihal benzeri başka kitapların
yazılmasına vesile olmuştur.

Keywords

Osmanlı Devleti , Yeniçeri Ocağı , Bektaşilik , Birgivi Risâlesi , İlmihal.

Ethical Statement

Bu makale hazırlanırken etik ilkelere riayet edilmiş herhangi bir etik ihlali yapılmamıştır.

Supporting Institution

Makale hazırlanırken herhangi bir kurumdan maddi destek alınmamıştır.

Project Number

Makale herhangi bir proje çerçevesinde üretilmemiştir.

Thanks

Makale hazırlanırken katkılarından dolayı Prof. Dr. Mustafa GÖKÇE'ye teşekkür ederim.

References

• Bâb-ı Âsafî, Âmedî Kalemi Belgeleri: (BOA. A.}AMD.) 121/4, lef 1, (10 Ca 1264/14 Nisan 1848), 5/91, lef 1, 13 safer 1264/20 Ocak 1848).
• Muallim Cevdet Tasnifi Maarif Belgeleri: (BOA. C.MF.) 182/9253, lef 1 (23 Receb 1258/30
• Ağustos 1842), 182/9253, lef 1 (23 Receb 1258/30 Ağustos 1842).
• Hattı Hümayun Tasnifi: (BOA. HAT.) 492/24110 (29. Zilhicce 1250).
• İrade-i Hümayun Tasnifi Dahiliye Kalemi Belgeleri: (BOA. İ.DH.) 102/5130, lef 1 (22. Rebiülahir 1261/30 Nisan 1845), 4/159, (29. 08. 1255/7 Kasım 1839), 66/3288, 18 Eylül 1842).
• İrade-i Hümayun Tasnifi Meclis-i Umumi Belgeleri (BOA. İE. İML.) 125/11838, (28 Şaban 1123/11 Ekim 1711).
• Maarif Nezareti Mektubî Kalemi Belgeleri (BOA. MF. MKT.) 113/18, 11 Ekim 1889). 147/108,
• (21 Muharrem 1310/15 Ağustos 1892), 666/52, lef 4, (23 Eylül 1318/6 Ekim 1902).
• Ahmed Asım Efendi. Âsım Efendi Tarihi [Osmanlı Tarihi 1218-1224/1804-1809] [İnceleme- Metin]. haz. Ziya Yılmazer. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Yayınları, 2015.
• Ahmed Cevdet Paşa. Târîh-i Cevdet. VI. haz. Abdülkadir Özcan. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2024.
• Anonim. Kâvânîn-i Yeniçeriyân. haz. Tayfun Toroser. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2011.
• Arpaguş, Hatice K. “Bir Telif Türü Olarak İlmihal Tarihî Geçmişi ve Fonksiyonu,” Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 22 (2002): 25-56.
• Arslan, Ahmet Turan. “Vasiyetnâme”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42. İstanbul, (2012): 556-558.
• Bacon, Francis. Novum Organum. ed. Joseph Dewey. Newyork: P. F. Collier and Son, 1901.
• Beydilli, Kemal. “Yeniçeri.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 43. (2013): 450-462. Birinci, Ali. “Bir Köy adlı risâle”. Tarih ve Toplum. 57 (1988): 58-59.
• Birinci, Ali. “Birgivî Risâlesi: İlk Dinî Kitab Niçin ve Nasıl Basıldı?”. Türk Yurdu Dergisi. 112 (1996):13-14.
• Câbî Ömer Efendi. Câbî Tarihi, (Târîh-i Sultân-ı Selîm-i Sâlis ve Mahmûd-ı Sânî) Tahlil ve Tenkidli Metin. haz. Mehmet Ali Beyhan. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2000.
• Erünsal, İsmail E. “Şair Nedîm’in Muhallefâtı”, Edebiyat Tarihi Yazıları, Arşiv Kayıtları, Yazma Eserler, Kayıp Metinler, Dergâh Yayınları, İstanbul, (2016): 302-327.
• Erünsal, İsmail E. Osmanlılarda Kütüphaneler ve Kütüphanecilik, Timaş Yayınları, İstanbul, 2015.
• Gel, Mehmet, “Kanunî’nin Para Vakfı Yasağını Kaldıran 1548 Tarihli “Hükm-i Şerifi”nin Yeni Bir Nüshası”. Gazi Akademik Bakış Dergisi. IV/7. (2010): 185-192.
• İbrahim Müteferrika. Vesîletu’t-Tıbâ’a: Matbaacılığa Vesilelik Teşkil Eden Gereklilikler. haz. Murat Candemir, İstanbul: Ati Yayınları, 2024.
• İmam Birgivî. Birgivî’nin “Vasiyetnâme” Adlı Eseri Üzerine Bir Gramer, Metin ve İndeks Çalışması. haz. Songül Tanboğa. Yüksek Lisans Tezi, Niğde: Niğde Üniversitesi, 2006.
• İnce, Yunus. “Tarihin Tahrifi ya da Yeniden İnşasına Örnek Bir Vaka: Yeniçeri Ocağının Kaldırılması”, On İkinci Askeri Tarih Sempozyumu Bildirileri I, Kuruluşundan Günümüze Türk Ordusu (20-22 Mayıs 2009) İstanbul. Ankara: Genelkurmay Başkanlığı Yayınları (2009): 219-237.
• İnce, Yunus. “Matbaa Öncesi Osmanlı Toplumunda Kitaba Sahip Olmak ya da Olamamak Bir Maliyet Hesabı Denemesi Önerisi”, Historystudies İnternational Journal of History.10/7 (2018): 139-161.
• İpşirli, Mehmet. “Osmanlı Devlet Teşkilatına Dair Bir Eser: Kavânîn-i Osmânî ve Râbıta-ı Âsıtâne”. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Enstitüsü Dergisi. 14 (1994): 9-35.
• Kara, İsmail. İlim Bilmez Tarih Hatırlamaz, Şerh ve Haşiye Meselesine Dair Birkaç Not. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2022.
• Kâtip Çelebi. Keşfu’z-Zunûn an Esâmi’l-Kütübi ve’l-Fünûn (Kitaplann ve İlimlerin İsimlerinden Şüphelerin Giderilmesi). I, II. çev. Rüştü Balcı. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2011.
• Kâtip Çelebi. Mîzânü’l-Hakk fî İhtiyâri’l-Ehakk/En Doğruyu Seçmek İçin Hak Terazisi/En Doğru Olan Tercih Konusunda Hak Ölçü. haz. Orhan Şaik Gökyay-Süleyman Uludağ, İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2008.
• Keleş, Hamza. “Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye Kânûnnâmesi”. Kastamonu Eğitim Dergisi. XIV/1. (2006): 227-240.
• Kethüda Said Efendi. Kethüda Said Efendi Tarihi ve Değerlendirilmesi. haz. Ahmet Özcan. Yüksek Lisans Tezi: Kırıkkale, Kırıkkale Üniversitesi, 1999.
• Kur’ân-ı Kerîm ve Açıklamalı Meâli. haz. Hayrettin Karaman vd., Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2015.
• Lekesiz, M. Hulusi. XVI. Yüzyıl Osmanlı Düzenindeki Değişimin Tasfiyeci (Pürütanist) Bir Eleştirisi: Birgivî Mehmed Efendi ve Fikirleri. Doktora Tezi, Ankara: Hacettepe Üniversitesi 1997.
• Maslow, Abraham Harold. “A Theory of Human Motivation”. Psychological Review. 50/4. (1943): 370-396.
• Mehmed Birgivî. Birgivî’nin Vasiyetnâme Adlı Eseri Üzerine Bir Gramer, Metin, İndeks, Çalışması. haz. Songül Tanboğa. Yüksek Lisans Tezi, Niğde: Niğde Üniversitesi, 2006.
• Memduhoğlu, Adnan. “İlmihâl Edebiyatının Tarihi Serencâmı”. EKEV Akademi Dergisi. 66. (2016): 21-49.
• Nev‘îzâde Atayî. Hadâ’iku’l-Hakâ’ik fî Tekmileti’ş-Şakâ’ik/Nev‘îzâde Atâyî’nin Şakâ’ik Zeyli. I, çev. Suat Donuk. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Yayınları, 2017.
• Nizâm-ı Cedîd Kanunları 1791-1800. haz. Yunus Koç ve Fatih Yeşil. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2012.
• Peçevî İbrahim Efendi. Tarîh-i Peçevî. I. İstanbul. 1288.
• Tezcan, Baki. “Esrarını Yitiren İslâm, ya da Erken Modern Bir Sır Yitimi: Modern İlmihalin Kadızade İzleğinde Gelişen Erken Modern Tarihi”. Tarih ve Toplum Dergisi -Yeni Yaklaşımlar, 19, (2022): 9-74.
• Tezcan, Baki. The Second Ottoman Empire: Political and Social Transformation in The Early Modern World, New York: Cambridge University Press, 2010.
• Yeşil, Fatih. “Nizâm-ı Cedîd Ordusunda Talim ve Terbiye (1790-1807)”, Tarih Dergisi, 52, (2011): 27-85.
• Gölpınarlı, Abdülkadir. Melamilik ve Melamiler, Elif Kitabevi, İstanbul, 2006.