CHARLES EDWARD STEWART’IN 1883 TARİHLİ KUZEY İRAN RAPORUNDA YER ALAN SİYASİ, KÜLTÜREL, ETNİK VE DİNÎ MALZEMENİN TENKİDİ VE TASHİHİ

Abstract

Bu makale, İngiliz subay Charles Edward Stewart’ın 1880–1881 yıllarında kaleme aldığı ve 1883 yılında İngiltere’de Hindistan Dairesi’ne sunduğu Report on the North-Eastern Frontier of Persia and the Tekeh Turkomans başlıklı raporu merkeze alarak, XIX. yüzyılın son çeyreğinde Kaçar Horâsânı ile Güney Türkmenistan coğrafyasının siyasi, askerî ve toplumsal yapısına dair sunduğu bilgileri eleştirel bir bakış açısıyla incelemektedir. Çalışmanın temel amacı, Stewart’ın raporunda yer alan gözlem, tasvir ve değerlendirmelerin tarihsel gerçeklikle ne ölçüde örtüştüğünü ortaya koymak, bu bilgilerin çağdaş Avrupalı seyyahlar ile Rus askerî ve idari kaynaklarıyla örtüşen ve ayrışan yönlerini tespit etmek ve raporun, dönemin İngiltere- Rusya rekabeti bağlamında şekillenen siyasi ve ideolojik kabullerden nasıl etkilendiğini analiz etmektir. Bu çerçevede, Stewart’ın seyahat güzergâhı, raporun hazırlanma amacı ve yazarın Britanya devlet aygıtı içindeki konumu dikkate alınarak, raporda yer alan askerî hareketlilik, sınır güvenliği, Türkmen kabilelerinin yerleşim alanları, kabile yapıları, nüfus tahminleri ve Kaçar idaresiyle ilişkileri, çağdaş Rus ve Batılı müelliflerin eserleriyle karşılaştırmalı biçimde ele alınmaktadır. Özellikle Türkmen kabilelerine dair nüfus verilerinin farklı kaynaklarda ciddi biçimde değişkenlik göstermesi, bu tür bilgilerin güvenilirliği ve kullanım sınırları açısından tartışılmaktadır. Makale ayrıca Stewart’ın raporunda geniş yer tutan Türkmen akınları ve kölelik meselesini ayrıntılı biçimde irdelemekte, İran ve Orta Asya’daki köle ticaretine dair sayısal verileri çağdaş kaynaklarla mukayese etmektedir. Mezhep temelli açıklamalar eleştirel bir süzgeçten geçirilirken, ekonomik saikler, savaş ve ganimet anlayışı ile sınır bölgelerinde devlet otoritesinin zayıflığı vurgulanmaktadır. Bunun yanı sıra raporda Kaçar Horâsânı’nda merkezî idarenin zayıflaması, Kaçar idaresine bağlı yerel beyliklerin tutumu, Rus askerî baskısı ve Afganistan’daki siyasi istikrarsızlığın sınır güvenliği üzerindeki etkileri de değerlendirilmekte, yer yer bu gelişmelerin Türkmen kabileleriyle alakası ortaya konulmaktadır. Hem siyasi tarihe hem de konu aldığı coğrafyanın etnik, sosyal ve kültürel yapısına dair verdiği yeni bilgiler tenkit edilmek suretiyle Stewart’ın raporunun tarihî bir kaynak olma yönüyle önemi ortaya konulmaktadır. Çalışma ayrıca, Orta Çağ’dan itibaren Anadolu’ya yönelen Türk topluluklarının beslendiği İran’ın kuzey bölgeleri, Azerbaycan, Horâsân ve Türkmen sahasının özgün kültürel ve inanç yapısı ile Anadolu Türk inanç merkezleri arasındaki tarihsel süreklilik ve etkileşim boyutuna da işaret etmektedir. Özellikle Deregez ve çevresindeki sınır yerleşkelerinin idari yapısı ele alınırken, bölge valilerinin mensup olduğu Çâpeşlû (Çavuşlu) taifesi üzerinden Anadolu Türk varlığı ile Horâsân coğrafyası arasındaki tarihî ve kültürel devamlılık görünür kılınmaktadır. Bu yönüyle makale, incelenen coğrafyanın siyasi ve askerî tarihinin yanı sıra kültürel ve dinî mirasının Anadolu sahasıyla kurduğu bağı ortaya koymakta ve Horâsân merkezli bu tarihî birikimin XIX. yüzyıldaki özgün sosyo-kültürel yapısını değerlendirmeye imkân tanıyan daha geniş bir tarihsel-kültürel bağlam çerçevesinde ele alınması gerektiğini göstermektedir.

Keywords

• Türkmen
• Horasan
• Kaçar
• Teke
• Ahal

A CRITICAL EXAMINATION AND CORRECTION OF THE POLITICAL, CULTURAL, ETHNIC, AND RELIGIOUS CONTENT OF CHARLES EDWARD STEWART’S 1883-DATED REPORT ON NORTHERN IRAN

Abstract

This article adopts a critical perspective in examining the information presented in the report entitled “Report on the North-Eastern Frontier of Persia and the Tekeh Turkomans”, written by British officer Charles Edward Stewart in 1880–1881 and submitted to the India Office in Britain in 1883, concerning the political, military, and social structure of Qajar Khorasan and the geography of Southern Turkmenistan in the last quarter of the nineteenth century. The main aim of the study is to determine the extent to which the observations, descriptions, and assessments contained in Stewart’s report correspond with historical reality, to identify the aspects in which these accounts converge with and diverge from the accounts of contemporary European travelers and Russian military and administrative sources, and to analyze how the report was influenced by the political and ideological assumptions shaped by the Anglo-Russian rivalry of the period. Within this framework, taking into consideration Stewart’s travel route, the purpose of the report’s preparation, and the author’s position within the British state apparatus, the study examines comparatively the military movements, border security, settlement areas of Turkmen tribes, tribal structures, population estimates, and their relations with the Qajar administration presented in the report, drawing on the works of contemporary Russian and Western authors. In particular, the significant variability of population data concerning Turkmen tribes across different sources is discussed in terms of the reliability and limitations of such information. The article also scrutinizes in detail the issues of Turkmen raids and slavery, which occupy a prominent place in Stewart’s report, comparing numerical data regarding the slave trade in Iran and Central Asia with contemporary sources. While sectarian explanations are subjected to critical examination, emphasis is placed on economic motives, concepts of warfare and booty, and the weakness of state authority in border regions. In addition, the report’s treatment of the weakening of central authority in Qajar Khorasan, the attitude of local principalities under Qajar administration, Russian military pressure, and the effects of political instability in Afghanistan on border security are also evaluated, with their relevance to Turkmen tribes being demonstrated at various points. Through critical examination of the new information the report provides regarding both political history and the ethnic, social, and cultural structure of the geography it addresses, the significance of Stewart’s report as a historical source is established. The study also points to the dimension of historical continuity and interaction between the distinctive cultural and belief structures of northern Iran, Azerbaijan, Khorasan, and the Turkmen steppe regions that nourished the Turkish communities moving toward Anatolia from the medieval period onward and the centers of Turkish religious life in Anatolia. In particular, while examining the administrative structure of the border settlements around Daregaz and its environs, the historical and cultural continuity between the Turkish presence in Anatolia and the geography of Khorasan is made visible through the Chapeshlu (Chavushlu) tribe to which the regional governors belonged. In this respect, the article reveals the connections established by the cultural and religious heritage of the region with Anatolia, alongside its political and military history, and demonstrates that this Khorasan-centered historical accumulation should be addressed within a broader historical and cultural framework that allows for an evaluation of its distinctive socio-cultural structure in the nineteenth century

Keywords

• Turkoman
• Khorasan
• Kadjar
• Teke
• Akhal

References

1. Abaza, K. K. Zavoyevaniye Turkestana: Razskazı İz Voyennoy İstorii, Oçerki Prirodı, Bıta i Nravov Tuzemtsev - v Obşçedostupnom İzlojenii. St. Petersburg: Tipografiya M. M. Stasyuleviça, 1902.
2. Adamec, Ludwig W. Historical and Political Gazetteer of Afghanistan: Herat and Northwestern Afghanistan. C. 3. Graz: Akademische Druck- u. Verlagsanstalt 1975 (II).
3. Adamec, Ludwig W. Historical and Political Who’s Who of Afghanistan. Graz: Akademische Druck- u. Verlagsanstalt, 1975 (I).
4. Adamec, Ludwig W. Historical Dictionary of Afghanistan. 3. Baskı. Lanham-Maryland- Oxford, 2003.
5. Adamec, Ludwig W. Meshed and Northeastern İran. Graz: Akademische Druck- u. Verlagsanstalt, 1981.
6. Ağacanov, S. G. – Annanepesov, Murad. Hozyaystvo Turkmen v XVIII—XIX vv. Aşkabat: İzdatelstvo Ilım, 1972
7. Alihanov-Avarskiy, Maksud, Mervskiy Oazis i Dorogi k Nemu: Poyezdka v Merv v 1882 Godu. Tiflis: Tipografiya Kantselyarii Glavnonaçalstvuyuşego na Kavkaze, 1883.
8. Alihanov-Avarskiy, Maksud. “Zakaspiyskie Vospominaniya 1881–1886”. Vestnik Evropı. No: 9, C. V. St. Petersburg, (1904 I), s. 73-125.

9. Alihanov-Avarskiy, Maksud. “Zakaspiyskie Vospominaniya 1881–1886”. Vestnik Evropı. No: 10. St. Petersburg, (1904 II), s. 445-495.
10. Amiri, Ghulam Rahman. The Helmand Baluch: A Native Ethnography of the People of Southwest Afghanistan. (Dariceden İngilizceye çev. William B. Trousdale). New York- Oxford: Berghahn Books, 2021.
11. Artamonov, L. K. Astrabad-Şahrudskiy Rayon i Severnıy Horosan: Voyenno-Statistiçeskoye İssledovaniye. Çast I. Tiflis: Tipografiya Kantselyarii na Kavkaze, 1894.
12. Atdayev, Serdar Cumayeviç, “Gul-Cemal-Han (Posledniye Ştrihi k Portretu)”, Kulturnoye Naslediye, S. 18 (2), 2024 II, s. 91-101.
13. Atdayev, Serdar Cumayeviç, “Kreposti Turkmenskogo Plemeni Teke v XVIII–XIX vv.”, Narodi i Religii Evrazii, C. 28, S. 1, 2023, s. 74-92.
14. Atdayev, Serdar Cumayeviç, “Mahtum-Kuli-Han, ili «Tyajela Papaha Hana»”, Vestnik İvanovskogo Gosudarstvennogo Universiteta, S. 2, 2025, s. 91-101.
15. Atdayev, Serdar Cumayeviç, “Mervskiye Hanı (Po Materialam XIX v.)”, Voprosı İstorii, S. 10 (2), 2024 IV, s. 85-99.
16. Atdayev, Serdar Cumayeviç, “Neizvestnıy Portret Gacar-Hana”, Madeni Mura, C. 19, S. 3, 2024 I, s. 100-110.
17. Atdayev, Serdar Cumayeviç, “Sudba Turkmenskogo Voyenaçalnika 19 Veka Govşut-Hana v Aspekte İstoçnikovedçeskih İzıskaniy”, Vestnik Yujno-Uralskogo Gosudarstvennogo Universiteta, C. 24, S. 3, 2024 III, s. 6-12.
18. Baker, Valentine, Doğu’nun Bulutları: Bir İngiliz Subayın İran-Türkmen Sınırında Seyahatleri ve Rus Yayılmacılığına Dair Gözlemleri, (çev. Resul Şahsi), İstanbul: Divan Kitap, 2024.
19. Baumer, Christoph, The History of Central Asia: The Age of Decline and Revival, C. IV, London - New York: I.B. Tauris, 2018.
20. Bellew, Henry Walter, From the Indus to the Tigris: A Narrative of a Journey Through the Countries of Balochistan, Afghanistan, Khorassan and Iran, in 1872, London: Trübner & Co., 1874.
21. Bode, Baron K., Oçerki Turkmenskoy Zemli i Yugo-Vostoçnogo Pribilijya Kaspiyskogo Morya, St. Petersburg: 1856.
22. Curzon, George N., Persia and the Persian Question, C. I, London: Longmans, Green, and Co., 1892.
23. Curzon, George N., Russia in Central Asia in 1889 and the Anglo-Russian Question, Second Edition, London: Longmans, Green, and Co., 1889.
24. Çarikov, Nikolay Valeriyeviç, “Mirnoye Zavoyevaniye Merva (iz Vospominaniy o Pohode Generala A. V. Komarova v 1885 Godu)”, İstoriçeskiy Vestnik, S. 11, 1914, s. 486-518.
25. Davletov, C. – İlyasov, A., Prisoyedineniye Turkmenii k Rossii, (ed. A. K. Karrıyev - N. A. Halfin), Aşkabat: İzdatelstvo Ilım, 1972.
26. Demidov, S. M., İstorik i Etnograf Georgiy İvanoviç Karpov, Moskova: Starıy Sad, 2022.
27. Dobson, George, Türkistan’ın Kalbine Örülen Ağlar: St. Petersburg’dan Semerkant’a Trenle Seyahat Notları, (çev. Resul Şahsi), İstanbul: Selenge Yayınları, 2021.
28. Feyz, Muhammed Katib Hazarah, The History of Afghanistan: Fayż Muḥammad Kātib Hazārah’s Sirâc el-Tevârîh, C. II, (çev. R. D. McChesney), Leiden - Boston: Brill, 2013.
29. Forbes, Archibald, The Afghan Wars 1839-42 and 1878-80, 3. Baskı, Londra: Seeley and Co. Limited, 1896.
30. Grodekov, N. İ., Voyna v Turkmenii: Pohod Skobeleva v 1880 — 1881 gg., C. IV, St. Petersburg: Tipografiya V. S. Balaşeva, 1884.
31. Grodekov, N. İ., Voyna v Turkmenii: Pohod Skobeleva v 1880–1881 gg., C. III, St. Petersburg: Tipografiya V. S. Balaşeva, 1883.
32. Halfin, N. A., Prisoyedineniye Sredney Azii k Rossii (60—90-e Godı XIX v.), Moskova: İzdatelstvo Nauka, 1965.
33. Horoşhin, Aleksandr Pavloviç, Sbornik Statey Kasayuşçihsya do Turkestanskago Kraya, St. Petersburg: Tipografiya A. Tranşelya, 1876.
34. İlyasov, A., Prisoyedineniye Turkmenii k Rossii (Sbornik Arhivnıh Dokumentov), Aşkabat: İzdatelstvo Akademii Nauk Turkmenskoy SSR, 1960.
35. Jackson, Abraham Valentine Williams, İstanbul’dan Ömer Hayyâm’ın Yurduna Seyahat, Kafkas Ötesi’nde ve Kuzey İran’da Tarihî ve Edebî Araştırma Gezileri, (çev. Resul Şahsi), İstanbul: Divan Kitap, 2025.
36. Kakar, M. Hassan, A Political and Diplomatic History of Afghanistan, 1863-1901, Leiden- Boston: Brill, 2006.
37. Karakulak, Mesut, Türkistan’da Efendiler ve Köleler, İstanbul: Kronik Kitap, 2020. Karpov, G. İ., “K İstorii Turkmen Ali-eli (Ala-el)”, Sovyetskaya Etnografiya, S. 3, Moskova- Leningrad: 1947, s. 145-149.
38. Kazi, Abdussattar, Kniga Razskazov o Bitvah Tekintsev Turkmenskaya İstoriçeskaya Poema XIX Veka, (haz. A. N. Samoyloviç), St. Petersburg: Tipografiya İmperatorskoy Akademii Nauk, 1914.
39. König, Wolfgang, Die Achal-Teke: Zur Wirtschaft und Gesellschaft einer Turkmenen-Gruppe im XIX. Jahrhundert, Berlin: Akademie-Verlag, 1962.
40. Kuropatkin, Aleksey Nikolayeviç, Turkmeniya i Turkmenı s Kartoyu, St. Petersburg: Tipografiya V. A. Poletiki, 1879.
41. Kuropatkin, Aleksey Nikolayeviç, Zavoyevaniye Turkmenii (Pohod v Ahal-Teke v 1880—1881 gg.), St. Petersburg: İzdaniye V. Berezovskiy, 1899.
42. Kuzmin-Karavayev, Vladimir Dmitriyeviç, “Zapiska o Vvedenii Russkogo Upravleniya v Ateka 1885 g.”, Sbornik Geografiçeskih, Topografiçeskih i Statiçeskih Materialov po Azii, S. XXI, 1892, s. 110–154.
43. Lansdell, Henry, Russian Central Asia: Including Kuldja, Bokhara, Khiva and Merv, C. II, Londra: Sampson Low, Marston, Searle, and Rivington, 1885.
44. Lessar, Pavel Mihayloviç, “Poyezdka v Seraks”, İzvestiya Imperatorskago Russkago Geografiçeskago Obşçestva, C. XVIII, St. Petersburg: 1882, s. 122-136.
45. Lessar, Pavel Mihayloviç, “Yugo-Zapadnaya Turkmeniya (Zemli Sarıkov i Salorov)”, Sbornik Geografiçeskih, Topografiçeskih i Statistiçeskih Materialov po Azii, XIII. Kitap, I. Baskı, St. Petersburg: Voyennaya Tipografiya, 1884, s. 1–138.
46. MacGregor, Charles Metcalfe, Narrative of a Journey Through the Province of Khorassan and on the N.W. Frontier of Afghanistan in 1875, C. I, London: Wm. H. Allen & Co., 1879.
47. Maitland, Pelham James, Records of Intelligence Party Afghan Boundary Commission, C. II, Simla: Government Central Press, 1888.
48. Maitland, Pelham James, Records of Intelligence Party, Afghan Boundary Commission, C. IV: Reports on Tribes, Simla: Government Central Printing Office, 1891.
49. Mannanov, Bahritdin Salahiddinoviç, İz İstorii Russko-İranskih Otnoşeniy v Kontse XIX — Naçale XX Veka, Taşkent: İzdatelstvo Nauka Uzbekskoy SSR, 1964.
50. Markov, Evgeniy Lvoviç, Rossiya v Sredney Azii, C. I, St. Petersburg: Tipografiya M. M. Stasyuleviça, 1901.
51. Melville, Charles, “The Persian Famine of 1870–1872: Prices and Politics”, Disasters, S. 12 (4), 1988, s. 309-325.
52. Mirniyâ, Seyyid Ali, İl ve Taife-yi Aşâyirî Horâsân, Tahrân: İntişârât-ı ve Amuzeş-i Nesl-i Daniş, 1369.
53. Mojtahed-Zadeh, Pirouz, Small Players of the Great Game: The Settlement of Iran’s Eastern Borderlands and the Creation of Afghanistan, Londra-New York: RoutledgeCurzon, 2004.
54. Morrison, Alexander, The Russian Conquest of Central Asia: A Study in Imperial Expansion, 1814–1914, Cambridge: Cambridge University Press, 2021.
55. Napier, George Campbell, Collection of Journals and Reports Received from G. C. Napier, Londra: George E. Eyre and William Spottiswoode, 1876.
56. O’Donovan, Edmund, Merv Vahası: Merv Tekeleri Arasında Seyahat ve Maceralar, C. I, (çev. Resul Şahsi), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2025.
57. Okazaki, Shoko, “The Great Persian Famine of 1870-71”, Bulletin of the School of Oriental and African Studies, C. 49, S. 1, 1986, s. 183-192.
58. Orazov, A., Etnografiçeskiye Oçerki Hozyaystva Turkmen Ahala v XIX-Naçale XX v., (Ed. İ. Ye. Markov), Aşkabat: Ilım, 1985.
59. Otçet o Sostoyanii Voysk Zakaspiyskoy Oblasti so Vremeni Okonçaniya Ahal-Tekinskoy Ekspeditsii do 1-go Yanvarya 1890 Goda, Aşkabat: Tipografiya Ştaba Zakaspiyskoy Oblasti, 1891.
60. Ross, Edward Denison – Skrine, Francis Henry, En Eski Çağlardan Rus İşgaline Türkistan’ın ve Türkistan Hanlıklarının Tarihi, (çev. Resul Şahsi), İstanbul: Divan Kitap, 2024.
61. Schofield, Victoria, Afghan Frontier: Feuding and Fighting in Central Asia, Londra: Taurisparke Paperbacks, 2003.
62. Schuyler, Eugene, Turkistan: Notes of a Journey in Russian Turkistan, Khokand, Bukhara, and Kuldja, C. II, New York: Scribner, Armstrong & Co., 1876.
63. Sergeyev, E. Yu., Bolşaya İgra, 1856–1907: Mifı i Realii Rossiysko-Britanskih Otnoşeniy, Moskova: Tovarişçestvo Nauçnıh İzdanly Kmk, 2012.
64. Sokolov, “Zapiska o Doroge iz Aşhabada v Merv”, Sbornik Geografiçeskih, Topografiçeskih i Statistiçeskih Materialov po Azii, Vıp. VI, St. Petersburg: 1883, s. 156–199.
65. Spolatbog, Nikolay Nikolayeviç, Pokoreniye Ahal-Teke: İz Zapisok Polkovnika Spolatboga, Tiflis: Tipografiya Kantselyarii Glavnonachalstvuyuşçego Grajdanskoy Çastyu na Kavkaze, , 1884.
66. Stewart, Charles Edward, “Report on the North-Eastern Frontier of Persia and the Tekeh Turkomans”, British Library, India Office Records and Private Papers, Arşiv Referans Numarası: IOR/L/PS/18/C32, 1883.
67. Stewart, Charles Edward, “The Country of the Tekke Turkomans, and the Tejend and Murghab Rivers”, Proceedings of the Royal Geographical Society, C. 3, S. 9, 1881, s. 513-546.
68. Stewart, Charles Edward, Asya’da Kılık Değiştirerek Yolculuk: Bir İngiliz Subayının Anadolu, İran ve Hindistan Hatıraları, (çev. Resul Şahsi), İstanbul: Kronik Kitap, 2024.
69. Sümer, Faruk, Safevî Devleti’nin Kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu Türklerinin Rolü, Ankara: Güven Matbaası, 1976.
70. Şahsi, Resul, “Govşut Han Liderliğinde Merv Tekeleri’nin Akîm Kalan Devletleşme Teşebbüsü (1846 – 1877)”, Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, Aralık 2020, s. 73 – 119.
71. Şçerbak, A. V., Ahal-Tekinskaya Ekspeditsiya Generala Skobeleva v 1880—1881 G., Izdaniye Vtoroye, St. Petersburg: Tipografiya V. V. Komarova, 1900.
72. Tihomirov, M. N., Prisoyedineniye Merva k Rossii, Moskova: İzdatelstvo Vostoçnoy Literaturı, 1960.
73. Tugan-Mirza-Baranovskiy, Vladimir Aleksandroviç, Russkiye v Ahal-Teke 1879 g., St. Petersburg: Tipografiya V. V. Komarova, 1881.
74. Vámbéry, Arminius, Orta Asya ve İngiliz-Rus Rekabeti, (çev. Resul Şahsi), Ankara: Elips Kitap, 2026.
75. Vámbéry, Arminius, Türkistan’a Seyahat: Bir Sahte Dervişin İstanbul’dan Semerkant’a Yolculuğu, (çev. Resul Şahsi), 2. Baskı, İstanbul: Divan Kitap, 2024.
76. Vasilyeva, G. P., Preobrazovaniye Bıta i Etniçeskiye Protsesı v Severnom Turkmenistane, Moskova: İzdatelstvo Nauka, 1969.
77. Vasilyeva, P. S., Ahal-Tekinskiy Oazis Ego Proşloye i Nastoyaşçeye, St. Petersburg: İzdaniye V. Berezovskiy, 1888.
78. Vinnikov, Ya. R., Rodoplemennoy i Etniçeskiy Sostav Naseleniya Cardjouskoy Oblasti Turkmenskoy SSR i Ego Rasselenie, Trudı Instituta Istorii, Arheologii i Etnografii Akademii Nauk Turkmenskoy SSR, T. VI, Seriya Etnografiçeskaya, Aşhabad: İzdatelstvo Akademii Nauk Turkmenskoy SSR, 1962.
79. Wolff, Joseph, Narrative of a Mission to Bokhara in the Years 1843-1845, C. I-II, Londra: John W. Parker, 1845.
80. Wolff, Joseph, Researches and Missionary Labours Among the Jews, Mohammedans, and Other Sects, Second Edition, London: James Nisbet & Co., 1835.
81. Wood, William A., “‘Abd al-Rakman Khalifa and the Contest for Merv”, Muslim Religious Authority in Central Eurasia, (Ed. Ron Sela - Paolo Sartori - Devin DeWeese), Leiden- Boston: Brill, 1998.
82. Yate, Arthur Campbell, Asya’da İngiltere ve Rusya Karşı Karşıya: Afgan Sınır Komisyonu ile Seyahatler, (çev. Resul Şahsi), İstanbul: Selenge Yayınları, 2022.
83. Yate, Charles Edward, Afgan Türkistanı’nda Rus-İngiliz Rekabeti: Afgan Sınır Komisyonu’ndan Mektuplar, (çev. Resul Şahsi), İstanbul: Selenge Yayınları, 2021.
84. Yate, Charles Edward, Horasan ve Sistan, (çev. Resul Şahsi), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2022.