CHARLES EDWARD STEWART’IN 1883 TARİHLİ KUZEY İRAN RAPORUNDA YER ALAN SİYASİ, KÜLTÜREL, ETNİK VE DİNÎ MALZEMENİN TENKİDİ VE TASHİHİ
Öz
Bu makale, İngiliz subay Charles Edward Stewart’ın 1880–1881 yıllarında kaleme aldığı
ve 1883 yılında İngiltere’de Hindistan Dairesi’ne sunduğu Report on the North-Eastern
Frontier of Persia and the Tekeh Turkomans başlıklı raporu merkeze alarak, XIX. yüzyılın son
çeyreğinde Kaçar Horâsânı ile Güney Türkmenistan coğrafyasının siyasi, askerî ve toplumsal
yapısına dair sunduğu bilgileri eleştirel bir bakış açısıyla incelemektedir. Çalışmanın temel
amacı, Stewart’ın raporunda yer alan gözlem, tasvir ve değerlendirmelerin tarihsel gerçeklikle
ne ölçüde örtüştüğünü ortaya koymak, bu bilgilerin çağdaş Avrupalı seyyahlar ile Rus askerî
ve idari kaynaklarıyla örtüşen ve ayrışan yönlerini tespit etmek ve raporun, dönemin İngiltere-
Rusya rekabeti bağlamında şekillenen siyasi ve ideolojik kabullerden nasıl etkilendiğini analiz
etmektir. Bu çerçevede, Stewart’ın seyahat güzergâhı, raporun hazırlanma amacı ve yazarın
Britanya devlet aygıtı içindeki konumu dikkate alınarak, raporda yer alan askerî hareketlilik,
sınır güvenliği, Türkmen kabilelerinin yerleşim alanları, kabile yapıları, nüfus tahminleri ve
Kaçar idaresiyle ilişkileri, çağdaş Rus ve Batılı müelliflerin eserleriyle karşılaştırmalı biçimde
ele alınmaktadır. Özellikle Türkmen kabilelerine dair nüfus verilerinin farklı kaynaklarda ciddi
biçimde değişkenlik göstermesi, bu tür bilgilerin güvenilirliği ve kullanım sınırları açısından
tartışılmaktadır. Makale ayrıca Stewart’ın raporunda geniş yer tutan Türkmen akınları ve kölelik
meselesini ayrıntılı biçimde irdelemekte, İran ve Orta Asya’daki köle ticaretine dair sayısal
verileri çağdaş kaynaklarla mukayese etmektedir. Mezhep temelli açıklamalar eleştirel bir
süzgeçten geçirilirken, ekonomik saikler, savaş ve ganimet anlayışı ile sınır bölgelerinde devlet
otoritesinin zayıflığı vurgulanmaktadır. Bunun yanı sıra raporda Kaçar Horâsânı’nda merkezî
idarenin zayıflaması, Kaçar idaresine bağlı yerel beyliklerin tutumu, Rus askerî baskısı ve
Afganistan’daki siyasi istikrarsızlığın sınır güvenliği üzerindeki etkileri de değerlendirilmekte,
yer yer bu gelişmelerin Türkmen kabileleriyle alakası ortaya konulmaktadır. Hem siyasi tarihe
hem de konu aldığı coğrafyanın etnik, sosyal ve kültürel yapısına dair verdiği yeni bilgiler
tenkit edilmek suretiyle Stewart’ın raporunun tarihî bir kaynak olma yönüyle önemi ortaya
konulmaktadır. Çalışma ayrıca, Orta Çağ’dan itibaren Anadolu’ya yönelen Türk topluluklarının
beslendiği İran’ın kuzey bölgeleri, Azerbaycan, Horâsân ve Türkmen sahasının özgün kültürel
ve inanç yapısı ile Anadolu Türk inanç merkezleri arasındaki tarihsel süreklilik ve etkileşim
boyutuna da işaret etmektedir. Özellikle Deregez ve çevresindeki sınır yerleşkelerinin idari
yapısı ele alınırken, bölge valilerinin mensup olduğu Çâpeşlû (Çavuşlu) taifesi üzerinden
Anadolu Türk varlığı ile Horâsân coğrafyası arasındaki tarihî ve kültürel devamlılık görünür kılınmaktadır. Bu yönüyle makale, incelenen coğrafyanın siyasi ve askerî tarihinin yanı sıra
kültürel ve dinî mirasının Anadolu sahasıyla kurduğu bağı ortaya koymakta ve Horâsân
merkezli bu tarihî birikimin XIX. yüzyıldaki özgün sosyo-kültürel yapısını değerlendirmeye
imkân tanıyan daha geniş bir tarihsel-kültürel bağlam çerçevesinde ele alınması gerektiğini
göstermektedir.
Anahtar Kelimeler
A CRITICAL EXAMINATION AND CORRECTION OF THE POLITICAL, CULTURAL, ETHNIC, AND RELIGIOUS CONTENT OF CHARLES EDWARD STEWART’S 1883-DATED REPORT ON NORTHERN IRAN
Öz
This article adopts a critical perspective in examining the information presented in the report
entitled “Report on the North-Eastern Frontier of Persia and the Tekeh Turkomans”, written
by British officer Charles Edward Stewart in 1880–1881 and submitted to the India Office in
Britain in 1883, concerning the political, military, and social structure of Qajar Khorasan and the
geography of Southern Turkmenistan in the last quarter of the nineteenth century. The main aim
of the study is to determine the extent to which the observations, descriptions, and assessments
contained in Stewart’s report correspond with historical reality, to identify the aspects in
which these accounts converge with and diverge from the accounts of contemporary European
travelers and Russian military and administrative sources, and to analyze how the report was
influenced by the political and ideological assumptions shaped by the Anglo-Russian rivalry of
the period. Within this framework, taking into consideration Stewart’s travel route, the purpose
of the report’s preparation, and the author’s position within the British state apparatus, the study
examines comparatively the military movements, border security, settlement areas of Turkmen
tribes, tribal structures, population estimates, and their relations with the Qajar administration
presented in the report, drawing on the works of contemporary Russian and Western authors.
In particular, the significant variability of population data concerning Turkmen tribes across
different sources is discussed in terms of the reliability and limitations of such information.
The article also scrutinizes in detail the issues of Turkmen raids and slavery, which occupy
a prominent place in Stewart’s report, comparing numerical data regarding the slave trade in
Iran and Central Asia with contemporary sources. While sectarian explanations are subjected
to critical examination, emphasis is placed on economic motives, concepts of warfare and
booty, and the weakness of state authority in border regions. In addition, the report’s treatment
of the weakening of central authority in Qajar Khorasan, the attitude of local principalities
under Qajar administration, Russian military pressure, and the effects of political instability in
Afghanistan on border security are also evaluated, with their relevance to Turkmen tribes being
demonstrated at various points. Through critical examination of the new information the report
provides regarding both political history and the ethnic, social, and cultural structure of the
geography it addresses, the significance of Stewart’s report as a historical source is established.
The study also points to the dimension of historical continuity and interaction between the
distinctive cultural and belief structures of northern Iran, Azerbaijan, Khorasan, and the
Turkmen steppe regions that nourished the Turkish communities moving toward Anatolia from
the medieval period onward and the centers of Turkish religious life in Anatolia. In particular,
while examining the administrative structure of the border settlements around Daregaz and its
environs, the historical and cultural continuity between the Turkish presence in Anatolia and
the geography of Khorasan is made visible through the Chapeshlu (Chavushlu) tribe to which
the regional governors belonged. In this respect, the article reveals the connections established
by the cultural and religious heritage of the region with Anatolia, alongside its political and
military history, and demonstrates that this Khorasan-centered historical accumulation should
be addressed within a broader historical and cultural framework that allows for an evaluation of
its distinctive socio-cultural structure in the nineteenth century
Anahtar Kelimeler
