Arzuhal ve Mahzarlar Tanzimat Hakkında Bize Neler Söyler?

Year 2025, Issue: 53 , 117 - 164 , 12.07.2025

Sevil Sadikoğlu

https://izlik.org/JA54MC37ZN

Abstract

Bu çalışma, Osmanlı İmparatorluğu’nun Tanzimat Fermanı ile ilan ettiği reformların uygulanması sürecinde yerel halk tarafından merkeze sunulan bazı arzuhal ve mahzarları incelemektedir. Arzuhal ve mahzarlar, zengin içeriklerinden dolayı çalışmanın ana kaynağı olarak seçilmiştir. İçerdikleri şikâyetler, Tanzimat hükümlerinin taşrada uygulanması bağlamında değerlendirilmiştir. Özellikle 1840-1860 yılları arasında Cezâyir-i Bahr-ı Sefid, Edirne, Selanik, Vidin ve Yanya eyaletleri ile Tırhala mutasarrıflığına bağlı sancak ve kazalardan merkeze gönderilen bazı dikkat çekici dilekçelere odaklanılmıştır. Amaç, Bâbıâli’nin Tanzimat hedefleri ile taşradaki uygulamalar arasındaki çelişkileri ortaya koymak ve merkezî otoritenin yeni bir düzen kurma sürecinde karşılaştığı zorlukları analiz etmektir. Tanzimat döneminin ilk yirmi yılında yazılmış bir dizi dilekçe aracılığıyla, ilgili yerleşim birimlerinde Tanzimat’a geçiş süreci mikro düzeyde değerlendirilmiştir. Yöntem olarak ise aşağıdan bir Tanzimat okuması benimsenmiş ve yeni düzenin tebaa gözünden nasıl algılandığı anlaşılmaya çalışılmıştır.

Keywords

Arzuhal , Dilekçe , Tanzimat , Rumeli , Osmanlı İmparatorluğu , 19. Yüzyıl.

References

• A r ş i v K a y n a k l a r ı
• Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA).
• I. BELGELER
• Bâb-ı Asafi Tasnifi
• Bâb-ı Asafi Amedi Kalemi (A.AMD).
• Cevdet Tasnifi
• Cevdet Adliye (C.ADL).
• Cevdet Dahiliye (C.DH).
• Cevdet Maarif (C.MF).
• Cevdet Sıhhiye (C.SH).
• Hariciye Nezareti Tasnifi
• Hariciye Nezareti Tercüme Odası (HR.TO).
• Hatt-ı Hümâyûn Tasnifi (HAT).
• İrade Tasnifi
• İrade, Dahiliye (İ.DH).
• İrade, Meclis-i Vâlâ ( İ.MVL).
• Meclis-i Vâlâ Tasnifi
• Meclis-i Vâlâ (MVL).
• Sadaret Tasnifi
• Sadaret Amedi Kalemi Evrakı(A.AMD).
• Sadaret Divani Kalemi Evrakı (A.DVN).
• Sadaret Düvel-i Ecnebiyye Evrakı (A.DVN.DVE).
• Sadaret Mektubi Kalemi Evrakı (A.MKT).
• Sadaret Mektubi Deâvi Kalemi Evrakı (A.MKT. DV).
• Sadaret Mektubi Meclis-i Vâlâ Kalemi Evrakı (A.MKT.MVL).
• Sadaret Mektubi Umum Vilayet Evrakı (A.MKT.UM).
• Satın Alınan Evrak Tasnifi (HSD)
• Sivaslı Ali Baba Zaviyesi Evrakı (HSDSABZ).
• II. DEFTERLER
• Bâb-ı Âli Evrak Odası Tasnifi
• Vilayet Gelen Giden Defterleri (BEO.VGG.d).
• Maliye Nezareti Tasnifi
• Maliye Mektubi Defterleri (ML.MKT.d).
• Kaynak Eser Ve İncelemeler
• AKYILDIZ, Ali, “Tanzimat”, DİA, İstanbul 2011, XL, 1-10.
• ALODALİ, M. Fatih Bilal, “The Petition Right in the Ottoman Empire” Turkey, Looking Behind and Before, (Editör: William Taylor), AGP Research, 2016, 250-254.
• AVCI, Yasemin, Vincent Lemire, Ömür Yazıcı Özdemir, “Collective Petitions (ʿArż-ı Maḥżār) as a Reflective Archival Source for Jerusalem’s Networks of Citadinité in the Late 19th Century”, Ordinary Jerusalem, 1840-1940, Opening New Archives, Revisiting a Global City, (Editörler: Angelos Dalachanis ve Vincent Lemire), Leiden, Boston 2018, Series: Open Jerusalem vol.1, chapter 8, 161-185.
• AYDIN, Mahir, ”Arif Hikmet Beyefendinin Rumeli Tanzimat Müfettişliği ve Teftiş Defteri”, Belleten, 56/215, Ankara 1992, 77- 94.
• BALDWIN, James E., “Petitioning the Sultan in Ottoman Egypt”, Bulletin of the School of Oriental and African Studies, vol. 75, No. 3 (2012), University of London, 499-524.
• BASSAT, Ben Yuval, Fruma Zachs, “From Şikâyet to Political Discourse and 'Public Opinion': Petitioning Practices to the King-Crane Commission,” New Middle Eastern Studies, 4, 2014, 1-23.
• BASSAT, Ben Yuval, “The Ottoman Institution of Petitioning When the Sultan No Longer Reigned: A View from Post-1908 Ottoman Palestine”, New Perspectives On Turkey, 56, 2017, 87-103.
• BAYKARA, Tuncer, “Kaza”, DİA, Ankara 2022, XXV, 119-120.
• BELGE, Hadi, 19. yüzyıl Osmanlı Taşra İdaresinde Aynaroz Manastırları, Nobel Bilimsel Eserler, Ankara 2022, 94-102.
• BELGE, Hadi, Cenk Reyhan, “Osmanlı Taşra İdaresinde Adem-i Merkeziyet Sorunu: Aynaroz Örneği”, OTAM, 44, Güz 2018, 221-253.
• ÇADIRCI, Musa Tanzimat Sürecinde Türkiye Ülke Yönetimi, İmge Kitapevi Yayınları, Ankara 2007, 173-207.
• ÇAKILCI, Diren “Unutulmuş Bir Seyahat-i Hümâyûn: Sultan Abdülmecid’in Selanik Ziyareti” Tarih Dergisi, 65, İstanbul, 2017, 63-98.
• EMECEN, Feridun “Ağnam Resmi”, DİA, İstanbul 1988, I, 478-479.
• EYİCE, Semavi “Aynaroz”, DİA, İstanbul 1991, IV, 267-269.
• İNALCIK, Halil “Şikâyet Hakkı: Arz-ı Hâl ve Arz-ı Mahzarlar”, Osmanlı Araştırmaları, İstanbul 1988, VII-VIII, 34-54.
• İNALCIK, Halil, “Çiftlik”, DİA, İstanbul 1993, VIII, 313-314.
• İPŞİRLİ, Mehmet “Arzuhal”, DİA, İstanbul 1991, III, 447-448.
• İPŞİRLİ, Mehmet “Diplomatik Açıdan Mahzar”, 75, Tarih Dergisi, 2021, s.33-89.
• KAYNAR, Reşat, Mustafa Reşit Paşa ve Tanzimat, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2010, 174-185.
• KELEŞ, Erdoğan, Anadolu’da Tanzimat ve Teftiş (1850-1853), Gece Akademi, Ankara 2019, 51-59.
• KIRLI, Cengiz “Tyranny Illustrated: From Petition to Rebellion in Ottoman Vranje”, New Perspectives on Turkey, 53, 2015, 3-36.
• KOÇ, Kemalettin, “Osmanlı Bürokrasisinde Arzuhallerin Değerlendirilme Usullerine Bir Örnek: Manastır Kazası Âşar Tevzi‘ine Yapılan İtirazlar ve Vilâyet Merkezine Yansımaları”, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21/2, 2024, 859–876.
• KÖKSAL, Yonca, Davut Erkan, Sadrazam Kıbrıslı Mehmet Emin Paşa’nın Rumeli Teftişi, Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi, İstanbul 2007, 15-27.
• KUBBEALTI LUGATI, https://lugatim.com/s/evrakısahiha (Erişim Tarihi: 02.04.2025).
• KÜTÜKOĞLU, Mübahat S., Osmanlı Belgelerinin Dili (Diplomatik), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2018, 303-324.
• ÖRS, Hüseyin, Uğur Öztürk, “Masûmiyeti İspatlamak: Tırhala Kadısı Molla Mehmed Masûm’a Görevinin İâde Edilmesi İçin Yazılan Ulemâ Arzuhalleri” İslam Tetkikleri Dergisi, 11/2, Eylül 2021, 773-828.
• ÖZKAYA Yücel, Ali Akyıldız, “Muhassıl”, DİA, Ankara 2020, XXXI, 18-20.
• ÖZKAYA, Yücel, “Kaymakam”, DİA, Ankara 2022, XXV, 84-85.
• SARIYILDIZ, Gülden, Sokak Yazıcıları Osmanlılarda Arzuhaller ve Arzuhalciler, Derlem Yayınları, İstanbul 2010, 1-118.
• SUCİYAN, Talin “Kimsenin Yüzünü Görmedim, [Çocuk] Dayimdandir:1856’da Konya Akşehir’de, Ermeni Kilisesi’nde Çözülememiş Bir Dava”, Sosyal Bilimler Dergisi, Kış 2017, 2/2, 33-42.
• ŞAŞMAZ, Ayşe Pelin “Klasik Dönem Osmanlı Devleti’nde Halkın Adalete Ulaşma Aracı Olarak ‘Arz-ı Hâl’ Uygulaması”, Uluslararası Yönetim Akademisi Dergisi, 6/4, 2023, 1243-1256.
• Vak'anüvîs Ahmed Lûtfî Efendi Tarihi, haz. Yücel Demirel, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 1999, c.6, 1051.