The “Kayık” Qasida Presented by Gelibolulu Âlî to Sultan III. Murad as a Witness to the Ottoman “Imperial Boats”

Year 2025, Issue: 53 , 327 - 358 , 12.07.2025

Selim Gök

https://izlik.org/JA29HP74MX

Abstract

Gelibolulu Âlî (1541-1600), a prominent figure in 16th-century Istanbul, was an Ottoman bureaucrat, historian, scholar, poet, critic, and translator. His roles as a statesman and official chronicler allowed him to examine and critique the administrative atmosphere of the Ottoman state, using this as a foundation for his literary work. The focus of this study is Âlî’s “kayıks” (rowing boat) ode, inspired by Sultan III. Murad’s imperial boat. These “imperial boats” were symbols of power, authority, grandeur, and sovereignty, often depicted in an embellished and ornate manner. Such boats were aesthetically significant in classical Turkish poetry, symbolizing wealth and magnificence, and reflecting mythological and artistic qualities. Âlî transforms the imperial boat into a poetic image, capturing its grandeur through a narrative and observational lens. The poem’s use of mythological figures and motifs from Turkish traditions underscores the boat’s importance in Ottoman ceremonial culture. Ultimately, the representation of imperial boats as symbols in classical Turkish poetry highlights key connections between literature and history, as well as between aesthetics and politics, revealing insights into the socio-political and cultural mindset of the time. It is thought that the data obtained from this study, shaped by inspiration from two distinct art forms such as literature and miniature and through an interdisciplinary perspective, will present new viewpoints regarding the method of literary text analysis.

Keywords

Gelibolulu Mustafa Âlî , ode , symbol of sovereignty , boat , imperial boat.

Osmanlı “Saltanat Kayıkları”nın Tanığı Olarak Gelibolulu Âlî’nin Sultan III. Murad’a Sunduğu “Kayık” Kasidesi

https://izlik.org/JA29HP74MX

Abstract

16. yüzyıl İstanbul’undaki devlet kurumunun ve sosyal hayatın tanığı olan Gelibolulu Âlî (1541-1600), Osmanlı’nın önde gelen bürokrat, tarihçi, âlim, şair, münekkit ve mütercimlerindendir. Devlet adamı ve tarihçi kimliğinden ötürü devletin idari atmosferini tahkik ve tenkit ederek bunu edebî şahsiyetinin mayası olarak kullanmaktadır. Bu çalışmanın konusu olan, Âlî’nin “kayık” redifli kasidesi de Sultan III. Murad’ın saltanat kayığından ilhamla kaleme alınmıştır. Nitekim “saltanat kayıkları” hükümdarın; güç, hâkimiyet, ihtişam ve iktidar sembolleriyle tezyin edilerek tasarlanmaktadır. İhtişamlı bu deniz araçları aynı zamanda klasik Türk şiirinde kullanılan estetik bir imge hüviyetine sahiptir. Saltanat kayıklarının bir devlet sembolü oluşu, zenginlik ve ihtişamı temsil etmesi, mitolojik semboller içermesi, sanat ve zanaatlara ilişkin nitelikler taşımasıysa klasik Türk şiirinin içtimai hayattan beslenen vasfını ortaya koymaktadır. Bu etkilerle Âlî; saltanat kayığını, öyküleyici ve gözlemci bir bakışla izlenime dönüştürerek estetize etmiştir. Kasidedeki mitolojik unsurlar/şahsiyetler ve Türk geleneklerine ait motiflerse Osmanlı’nın merasim kültüründe kayığın mühim bir temsil olduğunu doğrulamaktadır. Neticede tarihsel hüviyetleriyle saltanat kayıklarının sembollere dönüşerek klasik Türk şiirinde kullanılması ise “dönem-zihniyet-yazar”, “tarih içinde edebiyat/edebiyat içinde tarih”, “sanat-politika”, “estetik ve bürokrasi” gibi bağlamların tespitine imkân tanımaktadır. Edebiyat ve minyatür gibi iki ayrı sanat dalından ilhamla ve disiplinlerarası bir bakışla şekillenen bu çalışmadan elde edilen verilerin edebî metin inceleme yöntemine ilişkin yeni bakış açıları ortaya koyacağı düşünülmektedir.

Keywords

Gelibolulu Mustafa Âlî , kaside , hükümdarlık sembolü , kayık , saltanat kayığı

References

• AKKAYA, Mehmet, “Divan Şiirinde Deniz İmgesi ve Denizcilikle İlgili Terimler”, 6. Uluslararası Sınırsız Eğitim ve Araştırma Sempozyumu (USEAS 2022).
• AKSOYAK, İsmail Hakkı (haz.), Gelibolulu Mustafa Âlî Divanı, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2018, https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/58695,gelibolulu-mustafa-alidivanipdf. pdf?0, s. 25 (e.t.: 06. 07. 2024).
• AKSOYAK, İsmail Hakkı (haz.), Gelibolulu Mustafa Âlî’nin Divanları (Divan-I). Harvard University: The Department of Near Eastern Languages and Civilizations, 2006, s. 1-67.
• AKSOYAK, İsmail Hakkı; İsen, Mustafa, “Âlî/Çeşmî, Gelibolulu Mustafa”, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, 2020, https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/ali-cesmi-gelibolulumustafa, (e.t., 07.10.2024).
• AKÜN, Ömer Faruk, “Âlî”, TDVİA, C. 2, TDV. Yayınları, İstanbul, 1989, s. 416-421.
• AKÜN, Ömer Faruk, “Divan Edebiyatı”, TDVİA, C. 9, TDV. Yayınları, İstanbul, 1994, s. 389-427.
• ALTUNTAŞ, Halil; Şahin, Muzaffer (haz.), Kur’an-ı Kerim Meali, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Ankara, 2011.
• ARDIÇLI, Orhan, Büyük Rüya Tabirleri Ansiklopedisi, Timaş Yayınları, İstanbul, 2006, s. 222.
• ARGUNŞAH, Mustafa, Muhammed bin Mahmûd Şirvânî, Tuhfe-i Murâdî (Cevhernâme), Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, İstanbul, 2012.
• AYDEMİR, Yaşar, “Türk Edebiyatında Kaside”, Bilig, S. 22, 2002, s. 145.
• AYVERDİ, İlhan (haz.), Kubbealtı Lugati-Misalli Büyük Türkçe Sözlük, C. 1, 2, 3 haz. Ahmet Topaloğlu, Hayri Bilecik, Mustafa Tahralı, Fahrünnisa Bilecik, Kubbealtı, İstanbul, 2011.
• BEYDİZ, Mustafa Gürbüz, İstanbul Deniz Müzesi’ndeki Kayıklar ve Gemilerde Kullanılan Ağaç Süslemeler (1828-1918), Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul, 2015, s. 212.
• COX, Samuel Sullivan, Bir Amerikan Diplomatının İstanbul Anıları (1885-1887), çev.: Gül Çağalı Güven, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2010.
• ÇEBİ, İhsan Sabri (haz.), Ahmed-i Dâ’î, Tercüme-i Kitabu’t-Ta’bir, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, İstanbul, 2021, s. 341-342.
• ÇETİNDAŞ, Dilek, “Modern Edebiyatta Yılan-Ejderha-Şahmeran Motifleri”, Yılan Kitabı, ed.: Emine Gürsoy Naskali, Kitabevi Yayınları, İstanbul, 2014, s. 419.
• DEMİR, Berfu, Deniz Müzesi Koleksiyonunda Bulunan Saltanat Kayıklarının ve Sergileme Yaklaşımının Değerlendirilmesi, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul, 2019, s. 13.
• DİLÇİN, Cem (düz.), Yeni Tarama Sözlüğü, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 1983.
• DİLÇİN, Cem, “Fuzulî’nin Kasidelerinin Du’â Bölümleri Üzerine”, Türkoloji Dergisi, 13(1), 2000, s. 194.
• DONUK, Suat, “Künhü’l-Ahbâr’ın İlk Üç Rüknüne Göre Gelibolulu Âlî Mustafa Efendi”, Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, C. 31, S. 31, 2023, s. 250-268.
• EMECEN, Feridun, “Osmanlılar”, TDVİA, C. 33, TDV. Yayınları, İstanbul, 2007, s. 487.
• ERGİN, A. Muhlis vd., Deniz Müzesi Tarihi Kayıklar Galerisi, İstanbul, 1998, s. 4.
• ERTUĞ, Nejdet, Osmanlı Döneminde İstanbul Deniz Ulaşımı ve Kayıkçılar, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 2001, s. 178.
• GARDIN, Nanon; Olorenshaw, Robert vd., Larousse Semboller Sözlüğü, ed.: Ömer Faruk Harman, İsmail Taşpınar, çev.: Beyza Akşit, Bilge Kültür Sanat Yayınları, İstanbul, 2014, s. 197-199.
• GENÇ, Reşat, Türk İnanışları ile Millî Geleneklerinde Renkler ve Sarı Kırmızı Yeşil, AKM. Yayınları, Ankara, 2009, s. 15-22.
• GİDER, Mahmut, “Baki ve Fuzuli Divanlarında Deniz Tasavvuru”, Külliyat Osmanlı Araştırmaları Dergisi, S. 3, 2017, s. 22-36.
• GÖK, Selim, Hayâlî Bey Divanı’ndaki “Al Renkli” Semboller: “Al Câme”, “Al Duvak”, “Al Bayrak”, “Al Çadır”, “Al Tamga”, “Al Tûtî”, “Al Kağıt”, Theoretical and Practical Importance of Philological Research in the Respective of the New Renaissance, Renessans Ta’lim Universiteti, Taşkent-Özbekistan, 20-23 Eylül 2024, s. 1183-1201. Görsel 1: II. Osman’ın saltanat kayığı (Nâdirî, Şehnâme) Topkapı SarayıMüzesi Kütüphanesi, H.1124, 74a.
• GÜLERSOY, Çelik, Kayıklar, Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu Yayını, İstanbul, 1983.
• HARMAN, Ömer Faruk, “Musa”, TDVİA, C. 31, TDV. Yayınları, Ankara, 2020, s. 211-212.
• HARMAN, Ömer Faruk, “Nûh”, TDVİA, C. 33, TDV. Yayınları, İstanbul, 2007, s. 224-227.
• HARMAN, Ömer Faruk, “Süleyman”, TDVİA, C. 38, TDV Yayınları, İstanbul, 2010, s. 60.
• HORNBY, Emelia Bithynia Maceroni, Constantinople During the Crimean War, London, 1863, s. 140.
• İŞİPEK, Ali Rıza, İstanbul’un Kuğuları Saltanat Kayıkları, Deniz Basımevi Müdürlüğü, İstanbul, 2010, s. 368.
• KALKIŞIM, Muhsin, “Şeyh Gâlib Dîvânı’nda Dür ve Sadef Objeleri”, Kafkas Üniversitesi Dergisi, S. 18, 2006, s. 67-71.
• KUŞOĞLU, Mehmet Zeki, Resimli Ansiklopedik Kuyumculuk ve Maden Terimleri Sözlüğü, Ötüken Yayınları, İstanbul, 2006, s. 110.
• LEVEND, Agah Sırrı, Divan Edebiyatı Kelimeler ve Remizler, Mazmunlar ve Mefhumlar, Enderun Kitabevi, İstanbul, 1984.
• MUTLU, Betül, Divan Şiirinde Deniz İmgesi ve Şiir Öğretiminde Kullanılması, (Yüksek Lisans Tezi) Dokuz Eylül Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, İzmir, 2012.
• OKUYUCU, Cihan, Divan Edebiyatı Estetiği, Kapı Yayınları, İstanbul, 2011, s. 20.
• ONAY, Ahmet Talat, Eski Türk Edebiyatında Mazmunlar ve İzahı, haz. Cemal Kurnaz, TDV Yayınları, Ankara, 1992.
• ÖZCAN, Abdülkadir, “Bostancı”, TDVİA, C. 6, TDV. Yayınları, 1992, s. 308-309.
• PARLIYAN, Abdullah (haz.), ed-Dârimî, Sünen-i Dârimî Tercemesi, Konya Kitapçılık, Konya, 2011.
• SMITH, Grafton Elliot, Ejderhanın Evrimi, çev.: Yahya Berkol Gülgeç, Altıkırkbeş Yayınları, İstanbul, 2016.
• SUNGURHAN, Aysun, “Hayâlî Bey Divanı’nda Deniz”, International Journal of Languages Education and Teaching, Mannheim-Germany, 2015, s. 245- 255.
• ŞAHİN, Kürşat Şamil, “Şeyhülislam Yahya Divanı’nda Deniz İmgesi”, Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Yıl 9, Sayı 2, 2016.
• YILMAZ, Ozan, Şeyhî, Hüsrev ü Şirin (Günümüz Türkçesiyle Tam Metin), Kapı Yayınları, İstanbul, 2020.
• İ n t e r n e t K a y n a k l a r ı :
• Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü, TDK: https://sozluk.gov.tr/ (e.t.: 26.09.2024).
• Güncel Türkçe Sözlük, TDK: https://sozluk.gov.tr/ (e .t.: 26.09.2024).
• Url 1: Uçan Balık: https://www.ktu.edu.tr/dosyalar/ormankoruma_a9159.pdf , s. 271 (e.t.: 08.10.2024).