ÇEVİRİ YAZILI METİNLER TANIKLIĞINDA, OSMANLI TÜRKÇESİNDE KALIP SÖZLER: HAYIR DUALAR, BEDDUALAR

Year 2022, Issue: 48 , 111 - 151 , 25.12.2022

Ömer Yağmur

https://izlik.org/JA87SP64AF

Abstract

Çeviri yazılı metinler Batılı yazarlar tarafından Latin, Ermeni Kiril gibi alfabe
sistemlerinde hazırlanmış Türkçe öğrenim kılavuzlarıdır. Türkçenin Avrupa’da
yabancı dil olarak öğretimi açısından ilk ürünler sayılabilecek bu metinler genellikle
konuşma dilini esas alan, uygulamalı bir yaklaşım tarzıyla hazırlanmıştır. Bu
nedenle içerisinde bir yabancının Osmanlı topraklarında bir Türk ile iletişiminde
ihtiyaç duyabileceği kalıp sözleri de ihtiva eder. Bunlar içerisinde Türk toplumun
maddi manevi değer yargılarını yansıtan hayır dua ve beddua kalıpları bulunur.
Bu yazı, 1533 – 1832 aralığında yazılan bazı çeviri yazılı metinlerden derlenen söz
konusu kalıpları kapsamaktadır. Çalışmanın bir bölümünde, derlenen bazı kalıp
sözler anlamsal, bağlamsal, biçimsel, dizimsel durumlarına göre art zamanlı olarak
incelenmiş ve kaynak dilden hedef dile aktarılışları yönüyle değerlendirilmiştir.
Çalışmanın son bölümünde ise söz konusu çeviri yazılı metinlerden derlenen hayır
dua ve beddua kalıpları günümüzdeki biçimleriyle karşılaştırılarak kronolojik bir
sıra içerisinde verilmiştir.

Keywords

Hayır dualar , beddualar , kalıp sözler , çeviri yazılı metinler , yabancı dil olarak Türkçe öğretimi.

References

• ADAMOVIĆ, Milan, Floransalı Filippo Argenti’nin Notarına Göre (1533) 16.Yüzyıl Türkçesi, (Çev. Aziz Merhan), Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2009.
• AKSAN, Doğan, Türkçenin Gücü, Bilgi Yayınevi, Ankara 1999.
• AKSAN, Doğan, Türkçenin Söz Varlığı, Engin Yayınevi, Ankara 2004.
• AKSAN, Doğan, Türkçenin Zenginlikleri, İncelikleri, Bilgi Yayınevi, Ankara 2005.
• AYVERDİ, İlhan, Kubbealtı Misalli Büyük Türkçe Sözlük, Kubbealtı, İstanbul 2010.
• BANGUOĞLU, Tahsin, Türkçenin Grameri, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2000.
• BAŞKAN, Özcan, “Türkçede Dil-İçi Dünya-Görüşü”, Macit Gökberk Armağanı, (Haz. Bedia Akarsu, Tahsin Yücel), Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 1983, 151-172.
• BAYRAKTAR, Semra, “Yabancı Dil Öğretiminde ve Yabancılara Türkçe Öğretim Setlerinde Kalıp Sözler“, Dil Araştırmaları, 27, 2020, 171-197.
• BUSSMANN, Hadumod, Dictionary of Language and Linguistics, (Trans.Gregory Trauth, Kerstin Kazzazi), Routledge, London and NewYork 2006.
• CARBOGNANO, Cosimo Comidas de, Primi Principi della Gramatica Turca, Propaganda Fide, Roma 1794.
• ÇOTUKSÖKEN, Yusuf, Deyimlerimiz, Özgül Yayınları, İstanbul 2002.
• ÇOTUKSÖKEN, Yusuf, Uygulamalı Türk Dili, Papatya Yayınları, İstanbul, 2015.
• DAVIDS, Arthur Lumley, A Grammar of the Turkish Language, R. Watts, London 1832.
• DEVELİ, Hayati, Dil Doktoru: Dile ve Türkçeye Dair Yazılar, 3F Yayınevi, İstanbul 2007.
• EROL, Çiğdem, Türkiye Türkçesinde Kalıp Sözler Üzerine Bir İnceleme, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2007.
• GEMALMAZ, Efrasiyap, Erzurum İli Ağızları: İnceleme-Metinler-Sözlük ve Dizinler, Ankara: Türk Dil Kurumu, 1995, https://sozluk.gov.tr/; (Erişim tarihi: 1 Haziran 2022).
• GÖKDAYI, Hürriyet, “Türkçede Kalıp Sözler”, Bilig, 44, 2008, 89-108.
• GÖKDAYI, Hürriyet, Türkçede Kalıp Sözler, Kriter Yayınları, İstanbul 2015.
• GÖLPINARLI, Abdülbâki, Pertev Naili Boratav, Pir Sultan Abdal, Derin Yayınları, İstanbul 2010.
• GÜMÜŞKILIÇ, Mehmet, “Viguier ve Elemens De La Langue Turque Adlı Eseri”, İlmî Araştırmalar, 10, 2000, 39-64.
• HEYMAN, Johannes, Vocabularium Turcico – Italicum, Leiden University Library, cod.or. 1686.
• IZUTSU, Toshihiko, Kuran’da Allah ve İnsan, (Çev. Süleyman Ateş), Ankara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Yayınları, Ankara 1975.
• KERİMOĞLU, Caner, Genel Dilbilime Giriş, Pegem Akademi, Ankara 2017.
• KULA, Onur Bilge, “Dilin Kültürelliği ya da Kültürün Dilselliği“, Bilim ve Ütopya, 23, 1996, 46-47.
• MARTINET, André, İşlevsel Genel Dilbilim, (Çev. Berke Vardar), Multilingual, İstanbul 1998.
• MEGISERO, Hieronymo, Institutionum Linguæ Turcicæ, Leipzig 1612.
• MENINSKI, Franciscus à Mesgnien, Grammatica Turcica, (Haz. Stanisław Stachowski, Mehmet Ölmez), Simurg, İstanbul 2000.
• MENINSKI, Franciscus à Mesgnien: Lexicon Turcico – Arabico – Persicum, (Haz. Stanisław Stachowski, Mehmet Ölmez), Simurg, İstanbul 2000, I-III.
• RAGAZZINI, Giuseppe, ilRagazzini. Dizionario Inglese – Italiano, Italiano – Inglese, Zanichelli, Bologna 2015.
• ROCCHI, Luciano, Ricerche sulla lingua osmanlı del XVI secolo. Il corpus lessicale turco manoscritto fiorentino di Filippo Argenti, Harrassowitz Verlag, Wiesbaden 2007.
• SCHMIDT, Jan, Catalogue of Turkish Manuscripts in the Library of Leiden University and Other Collections in the Netherlands. Volume Two: Comprising the Acquisitions of Turkish Manuscripts in Leiden University Library Between 1800 and 1970, Legatum Warnerianum in Leiden University Library, Leiden 2002.
• SOLOK, Cevdet Kudret, Karagöz, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2004, III.
• TDK, Derleme Sözlüğü, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 1975, VIII.
• TDK, Tanıklarıyla Tarama Sözlüğü, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 1995-1996, I-VI.
• TDK, Türkçe Sözlük, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2005.
• ÜNSAL, Gülhanım, “Dil Öğretiminde Kalıp Sözler ve Çevirisi”, Turkish Studies, 8/8, 2013, 1383-1394.
• VAUGHAN, Henry, Olor Iscanus: A Collection of Some Select Poems and Translations, Humphrey Moseley, London 1651.
• VAUGHAN, Thomas, A Grammar of the Turkish Language, J. Humfreys, London 1709.
• VIGUIER, Pierre François, Élémens de la Langue Turque, De L’imprimerie du Palais de France, Constantinople 1790.
• WRAY, Alison, Formulatic Language and the Lexicon, Cambridge University Press, Cambridge, 2002.
• ZOLTÁN, Ildikó Gy., “It’s Raining Cats and Dogs – Weather in English Idioms”, Studia Universitatis Petru Maior – Philologia, 14, Târgu-Mureş 2013, 270-277.