Açık Kapı Politikasından Göç Diplomasisine: İran’da Afgan Mülteciler Meselesi

Dünyanın en kalabalık mülteci popülasyonlarından birini topraklarında barındıran İran, kırk yılı aşkın bir süredir önemli sayıda Afgan nüfusa ev sahipliği yapmaktadır. Bununla beraber, İran’a yoğun Afgan göçlerinin yaşanmaya başladığı seksenli yıllardan bu yana İran’ın duruma yaklaşımında belirgin farklılaşmalar yaşanmış, İran’da göç yönetimi, ‘açık kapı’ politikası uygulamaktan, göçün diplomaside araçsallaştırılmasına dönük çabalara dek uzanan bir çizgide önemli ölçüde dönüşüme uğramıştır. Bu çalışma, İran’ın Afgan göçü ve mülteciler hususunda izlediği politikayı süreç bağlantılı ve çoklu etkenler bağlamında değerlendirmektedir. Ayrıca İran’ın Afgan mültecilere yönelik ‘açık kapı’ politikası izlediği ilk on yıllık evrede dönemsel koşullar dahilinde davrandığı ve yanı sıra rejimin konsolidasyonu adına belirli kimliksel ilkeler ekseninde politikalar takip ettiği ifade edilmekte, ancak doksanlı yılların “yeniden inşa” evresiyle birlikte söz konusu mültecilere yönelik politikanın da bir dönüşüme uğradığı ve meselenin günümüze ulaşılıncaya dek geçen süreçte yeni koşullara adapte edildiği belirtilmektedir. ‘Göç diplomasisi’ kavramını odağına alarak göçün diplomatik bağlamda araçsallaştırılması hususunu vurgulayan literatürden yola çıkılan çalışmada, bu kavramsal çerçevenin İran’da bugün Afgan mültecilerin dış politikaya konu edilme biçiminin ve mültecilere dönük edimlerin anlaşılmasında kolaylaştırıcı bir rol üstleneceği savlanmaktadır.

Hosting one of the largest refugee populations worldwide, Iran has accommodated a significant Afghan community for over four decades. Since the 1980s, when a considerable influx of Afghan refugees arrived in Iran, the country's stance on this situation has notably changed. Initially adopting an ‘open door’ policy, Iran has shifted to employing migration as a diplomatic tool today. This study assesses Iran’s treatment of Afghan refugees and migrants, scrutinizing various process-related and multiple factors. The study claims that during the first decade of its open-door policy, Iran adhered to cyclical circumstances and enforced policies founded in distinct identity principles to fortify its regime. However, it argues that during the 1990s “reconstruction era”, Iran's handling of Afghan refugees transformed, and adjustments to current conditions over time. This study, based on the literature that emphasizes the instrumentalization of migration in the diplomatic context by focusing on the concept of ‘migration diplomacy’ argues that this conceptual framework will play a facilitating role in understanding the style Afghan refugees are subject to foreign policy in contemporary Iran.