MİZAH-TASAVVUF İLİŞKİSİ BAĞLAMINDA NASREDDİN HOCA LATİFELERİNİN İŞLEVSELLİĞİ: BURHANİYE TERCÜMESİ ÖRNEĞİ

Öz

Mizahın akli bir unsur olarak kabulü asırlar öncesine dayanmaktadır. Genel olarak komik bir dürtüyle başlayan, gülümseme veya gülme gibi bir tavırla sonlanan mizahın temel unsuru zekâdır. Özellikle mizahı işlevsel anlamda kullanmak ciddi manada bir zekâ kuvvetini gerektirmektedir. Bu anlamda kültür tarihimizin en karakteristik şahsiyetlerinden birisi şüphesiz Nasreddin Hoca’dır. O, Anadolu Türklüğünün Moğol akın ve yağmalarıyla, iç kavga ve çekişmelerle, siyasi otorite zayıflığıyla, kuraklıkla ve buna bağlı olarak kıtlık ve yoksullukla mücadele etmek zorunda kaldığı, toplum psikolojisinin harap olduğu bir dönemde eğitim metodu olarak mizahı tercih etmiş, sadece Anadolu insanını değil neredeyse tüm dünyaya güldürerek düşündürmeyi başarabilmiştir.

Nasreddin Hoca, hem latifeleriyle insanları güldürmüş hem de halkın gerçeklik beklentisini dikkate aldığı ve mizahını gerçekçi bir zemin üzerine inşa ettiği için fıkraları insanlarda ilgi uyandırmış, iletişim ve etkileşimi kolaylaştırmış dolayısıyla mizah yoluyla eğitim değerlerinin benimsetilmesi, kültürel öğelerin geleceğe aktarılmasını sağlamıştır. William Bascom’un formülize ettiği dört folklor işlevini de onun fıkralarında tespit etmek mümkündür.

Yapılan araştırmalarla Hoca’nın iyiden iyiye belirginleşen mutasavvıf kimliği ve onun halk arasında veli olarak telakki edilmesi, latifelerinin sosyal yöndeki öğütlerle birlikte dini mahiyette anlamlar taşıdığı fikrine yol açmıştır. Bu bağlamda onun olduğuna inanılan kimi metinler üzerine çeşitli şerhler yapılmıştır.

Çalışmamızda öncelikle tasavvufun mizaha bakışı, alanın üç temel dinamiği diyebileceğimiz Kur’an-ı Kerim, sünnet ve mutasavvıfların konuya yaklaşımlarıyla açıklanmaya çalışılmış, Nasreddin Hoca’nın dini kimliği üzerinde durulmuş ve bundan sonra Hoca’nın fıkraları bağlamında Burhaniye Tercümesi’nin yer verdiği tasavvufi temalar üzerinde değerlendirmeler yapılmıştır. 

Anahtar Kelimeler

• Mizah,tasavvuf,latife

THE FUNCTIONALITY OF NASREDDIN HOCA ANECDOTES IN THE CONTEXT OF HUMOR-SUFIZM RELATIONSHIP: THE EXAMPLE OF THE BURHANIYE TERCUMESİ

Abstract

ABSTRACT: The acceptance of humor as an element of mind is based on centuries ago. Humor generally starts with a funny impulse, ends with smile or laugh. the basic element of humor is intelligence.   In particular, using humor in a functional sense requires a strong intelligence. In this sense, one of the most characteristic personalities of our cultural history is undoubtedly Nasreddin Hodja. He preferred humor as a method of education in a period when Anatolian Turks had to struggle with Mongolian raids and looting, internal fighting and controversy, weak political authority, drought and, accordingly, scarcity and poverty. not only the Anatolian people, but almost all the world laughed and thought.

Nasreddin Hodja laughed people with his anecdotes and built his humor on a realistic ground at the same time. this has also attracted interest in the people against the his anecdotes. Facilitating communication and interaction, and thus the adoption of educational values through humor, the transmission of cultural items to the future. It is possible to identify the four folklore functions formulated by William Bascom in his anecdotes.

With the researches made, Hodja's well-recognized Sufi identity and his being considered as a saint among the people, has led to the idea that anecdotes carry meaning with religion along with social advice. In this context, various explanations have been made on certain texts which are believed to be her.

In our work, first of all, humor for sufism is tried to be explained with the approaches of the Qur'an, sunnah and sufis. Then, the religious identity of Nasreddin Hodja was emphasized and after that in the context of the Hodja's anecdotes, evaluations were made on the mystical themes which included the work named Burhaniye Tercumesi

Keywords

• Humor,mysticism,anecdot

References

1. Ahmet Eflâkî (1973), Ariflerin Menkıbeleri I, İstanbul: Hürriyet Yayınları.
2. Akot, B. (2014) “Tasavvufi İrşat Metodu Olarak Sohbetin Fonksiyonu”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, C. 7, S. 31, s. 30-39
3. Arı, A. (2013) Yetim, TDV İslam Ansiklopedisi, C. 43, s. 501-503
4. Ateş, S. (ty) İslam Tasavvufu, İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyat. Başgöz, İ. (2005) Geçmişten Günümüze Nasreddin Hoca, İstanbul: Pan Yayıncılık.
5. Bergson, H. (2014) Gülme, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. Boratav, P. N.(2006) Nasreddin Hoca, İstanbul: Kırmızı Yayınları.
6. Cebecioğlu, E. (2009) Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü, İstanbul: Ağaç Kitabevi Yayınları.
7. Çiftçi, H. (1998) “Klasik İslam Edebiyatında Hiciv ve Mizah”, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, S.10, s. 139-162
8. Çobanoğlu, Ö. (2008) Halkbilimi Kuramları ve Araştırma Yöntemleri Tarihine Giriş, İstanbul: Akçağ Yayınları.

9. Doğan, Y. (2004) “Hz. Peygamber ve Mizah”, Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, C. 8/2 s. 191-203.
10. Durmuş İ. (2005) Mizah, Diyanet İslam Ansiklopedisi, c. XXX, TDV Yayınları, İstanbul, s. 205.
11. Ekici, M. (1998) “Halk Bilimi Çalışmalarında Metin (Text), Doku (Texture), Sosyal Çevre ve Şartlar (Konteks) ilişkisinin Önemi”, Milli Folklor Dergisi, S.39, s. 25-34
12. Ekici, M. (2013) Halk Bilgisi (Folklor) Derleme ve İnceleme Yöntemleri, Ankara: Geleneksel Yayıncılık.
13. Erkaya, M. E. (2017) “Hâlidiyye Geleneğinde Mürit-Mürşit İlişkileri”, e-Şarkiyat İlmi Araştırmaları Dergisi/Journal of Oriental Scientific Research (JOSR), S. 9 (2), 839-861.
14. Gökalp, Z. (1972) Halk Klasikleri I, Nasreddin Hoca’nın Latifeleri, Diyarbakır: Anadolu Matbaası.
15. Göktaş, V. (2011) “Tasavvufi Terbiye’nin Günümüz Din Eğitim-Öğretimine Sunabileceği İmkânlar”, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, S. 52:2, s. 137-155
16. Gölpınarlı, A. (1961) Nasreddin Hoca, İstanbul: Yükselen Matbaası.
17. Gölpınarlı, A. (1985) 100 Soruda Tasavvuf, İstanbul: Gerçek Yayınevi.
18. Gözütok, Ş. (2012) Sufi Pedagojisi, Tasavvufta Şahsiyet Eğitimi, İstanbul, Nesil Yayınları.
19. Güzel, A. (2005) “Nasreddin Hoca‘nın Eserlerinin Dini-Tasavvufi Açıdan Kısa Bir Değerlendirilmesi”, I. Uluslararası Akşehir Nasreddin Hoca Sempozyumu Bildirileri (Ed. Ahmet Aytaç), Akşehir: Akşehir Belediyesi Kültür Yayınları.
20. Irmak, Y. (2017) “İşlevsel Halkbilimi Kuramına Göre Aşık Mahsuni Şerif’in Şiirlerinde Tespit Edilen Yeni İşlevler”, Studies of the Ottoman Domain, C.7, S.12, s.183-212
21. Konyalı, İ. H. (1945) Nasreddin Hoca’nın Şehri Akşehir, İstanbul: Numune Matbaası.
22. Kurgan, Ş. (1986) Nasreddin Hoca, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları
23. İbnü’l Arabi (2001) Fütûhât-ı Mekkiye (haz. Selahaddin Alpay, Mustafa Varlı) İstanbul: Esma Yayınları.
24. İzzeddin Kâşânî (2010) Tasavvufun Ana Esasları (Misbâhu'l-Hidâye ve Miftâhu'l-Kifâye) İstanbul: Kurtuba Kitap.
25. Maraş, İ. (2005) “Yunus Emre'nin Humanist Yorumcuları” Dini Araştırmalar Dergisi, C.8, S. 23, s. 29-38.
26. Massignon, L. (1979) Tasavvuf, “MEB İslam Ansiklopedisi”, İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
27. Muhammed E. Z. (2005) Ebu Hanife (Çev. Osman Keskioğlu) Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
28. Özdemir, N. (2010) “Mizah, Eleştirel Düşünce ve Bilgelik”, Millî Folklor Dergisi, Y. 22, S. 87
29. Özkan, İ. (1983) Nasreddin Hoca’nın Tarihi Şahsiyeti ve Fıkraları Üzerine İnceleme, “Türk Folkloru Araştırmaları (1982)” Ankara: G.Ü. Basım-Yayın Yüksekokulu Basımevi. Şimşek, S. (2005) “Mevlânâ’da Mizah ve Nükte”, Tasavvuf İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, Y. 6, S. 14, Ankara, s. 525-548,
30. Şimşek, S. (2011) Nasreddin Hoca ve Tasavvuf, İstanbul: Buhara Yayınları.
31. Topçu, N. (2007) Yarınki Türkiye, İstanbul: Hareket Yayınları.
32. Tural, S. K. (1990) Nekre ve Nükte Kavramlarının Kültür İçindeki Yeri ve Fonksiyonları, “Fikri ve Felsefi Yönüyle Nasreddin Hoca Sempozyumu Bildirileri”, Akşehir
33. Türk, İ. (2016) “Tasavvuf Kültüründe Mizahın Yeri ve Sefîne-i Evliyâ Örnekliğinde Sûfîlerin Mizahı Kullanış Biçimleri”, AİBÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, C. 16, Y. 16, Sayı: 1, s. 397-422
34. Türkmen, F. (1996) “Anadolu Mizahında Bazı İran ve Arap Kökenli Mizah Tipleri”, Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi I, İzmir, ss. 1-7.
35. Türkmen, F. (2013) Nasreddin Hoca Lâtifeleri – Burhaniye Tercümesi- İstanbul: Büyüyenay Yayınları.
36. Usta, Ç. (2009). Mizah Dilinin Gizemi, Ankara: Akçağ Yayınları.
37. Yardımcı, İ. (2010) “Mizah Kavramı ve Sanattaki Yeri”, Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi S. 3/2, Uşak, s. 1-41
38. Yıldırım, D. (1999) Türk Edebiyatında Bektaşi Fıkraları, Ankara: Akçağ yayınları.
39. Yüce, A. (2010) Ebû Nasr es-Serrâc et-Tûsî, el-Lüma, “Tasavvuf Klasikleri” (Ed. Ethem Cebecioğlu) İstanbul: Erkam Matbaacılık, s.55-70.