Eksarhanenin Kuruluşundan Kiliseler Kanununa Bulgar Ortodokslarının Rum Patrikhanesi Karşısında Meşruiyet ve Varlık Mücadelesi

Bulgarların tarihî serüveni, Türk kültür havzasından uzaklaşıp Slav dairesine girmeleri ve Ortodoksluğu benimsemeleriyle yeni bir evreye girmiştir. Osmanlı fethinden sonra yüzyıllarca Fener Rum Patrikhanesi’nin tahakkümünde yaşayan bu Bulgar Ortodokslar, Fransız İhtilalinin tetiklediği milliyetçilik rüzgârlarıyla birlikte, kendilerini “Rum” addeden katı zihniyete karşı bir uyanış başlatmışlardır. Bu süreçte Patrikhanenin, nüfuzunu kaybetme korkusuyla artırdığı baskılar, Bulgarların varlık mücadelesiyle doğru orantılı bir şiddete dönüşmüştür. Patrikhane, sahip olduğu imtiyazları istismar ederek hem maddi hem de manevi şiddete başvurarak; dünya ve ahiret korkusu salmış, günah ve sevap kavramlarını birer siyasi baskı aracına dönüştürmüştür. Özellikle Rumları ve diğer Ortodoks unsurları Bulgarlara karşı kışkırtan, köklü olduğu kadar kibirli de olan bu yapı, dini sorumluluklarını ihmal ederek tamamen siyasi bir hakimiyet hedefine yönelmiştir. Bu baskı ikliminde Bulgarlar, oldukça stratejik bir yol izlemişlerdir. Karşılarında Osmanlı İmparatorluğu’nun en köklü kurumlarından birinin bulunduğunun bilinciyle, bir yandan eğitim ve ibadet dilinin Bulgarca olması için mücadele vermiş, diğer yandan devlete olan sadakatlerini her fırsatta hissettirerek Bâbıâli’nin itimadını kazanmayı başarmışlardır. Küçük bir Papazevinden başlayan bu kurumsal inşa süreci, devletin adaletine sığınarak elde edilen Eksarhlık Fermanı ile hukuki bir zaferle taçlanmıştır. Bu mücadelede Bulgarlar Rusya’nın desteğini alırken, Batılı devletler ise “Helenperestlik” duygularıyla Patrikhanenin ve Rumların haksız uygulamalarına dahi göz yummuşlardır. Sonuç olarak, Patrikhanenin tüm engelleme girişimlerine rağmen Bulgarlar; dinî, kültürel ve nihayetinde siyasi bağımsızlıklarına giden yolu sabırla örmüşlerdir. Kilise ve Mektepler Kanunu gibi hukuki zeminleri ustalıkla kullanarak elde ettikleri bu üstünlük, sadece bir mezhep ayrışması değil, bir halkın varlık ve bağımsızlık ilanı olmuştur. Patrikhane, görünürde dinî gerçekte “millî” ve “yayılmacı” hedeflerinden hiçbir zaman vazgeçmezken; Bulgar Ortodokslar geçmişin acı tecrübelerinden ders çıkararak hem dinî hem de millî bağımsızlıklarını tescil ettirmiş bir toplum olarak tarihteki yerlerini sağlamlaştırmışlardır.

The historical journey of the Bulgarians entered a new phase when they moved away from the Turkic cultural basin, entered the Slavic sphere, and adopted Orthodoxy. Living for centuries under the hegemony of the Ecumenical Patriarchate of Constantinople following the Ottoman conquest, these Bulgarian Orthodox Christians initiated an awakening against the rigid mentality that classified them as “Rum” (Greek), fueled by the winds of nationalism triggered by the French Revolution. During this process, the pressures increased by the Patriarchate out of fear of losing its influence turned into a violence directly proportional to the Bulgarians' struggle for existence. Exploiting its privileges, the Patriarchate resorted to both material and spiritual violence, instilling fear of this world and the hereafter, and transforming the concepts of sin and reward into tools of political oppression. This structure, deeply rooted yet arrogant, provoked the Greeks and other Orthodox elements against the Bulgarians, neglecting its religious responsibilities and focusing entirely on the goal of political dominance. In this climate of oppression, the Bulgarians pursued a highly strategic path. Conscious of the fact that they were facing one of the most deep-rooted institutions of the Ottoman Empire, they fought for education and worship to be conducted in Bulgarian, while simultaneously succeeding in gaining the trust of the Sublime Porte by demonstrating their loyalty to the state at every opportunity. This process of institutional building, which began with a small parish house, was crowned with a legal victory through the Edict of the Exarchate, obtained by seeking refuge in the justice of the state. In this struggle, while the Bulgarians received support from Russia, Western states turned a blind eye even to the unfair practices of the Patriarchate and the Greeks due to their “Philhellenic” sentiments. Ultimately, despite all the attempts of the Patriarchate to obstruct them, the Bulgarians patiently paved their way to religious, cultural, and eventually, political independence. This superiority, achieved by skillfully utilizing legal foundations such as the Law on Churches and Schools, was not merely a sectarian schism but the declaration of a people's existence and independence. While the Patriarchate never abandoned its ostensibly religious but in reality “nationalist” and “expansionist” goals, the Bulgarian Orthodox, having learned from the bitter experiences of the past, solidified their place in history as a society that registered both its religious and national independence.