TÜRK SOLUNDA BİR KADIN SESİ: BAKİYE BERİA ONGER’İN YAŞAMI, EYLEMLERİ VE FİKİRLERİ

Year 2025, Volume: 8 Issue: 3, 417 - 434, 31.07.2025

Fatma Nesibe Çolak

https://doi.org/10.59182/tudad.1723333

https://izlik.org/JA68US76DW

Abstract

Bu çalışma, Türkiye’de kadın hakları mücadelesinde yer alan Bakiye Beria Onger’in (1921–2015) yaşamını, siyasal eylemlerini ve düşünsel katkılarını incelemektedir. Hukuk eğitimi aldıktan sonra serbest avukat olarak çalışan Onger, 1965’te Türkiye İleri Kadınlar Derneği’ni kurmuş ancak çeşitli sebeplerden dolayı derneğin faaliyetleri sonlandırılmıştır. 1975 yılında ise Türkiye Komünist Partisi’nin teşvikiyle kadınların demokratik, ekonomik ve sosyal haklarını savunan ilk kitlesel örgütlerden biri olan İlerici Kadınlar Derneği’ne genel başkan olmuştur. 1979 ara seçimlerinde İstanbul’dan bağımsız senatör adayı olarak yürüttüğü kampanyada “emekçi kadınların sesi” vurgusunu öne çıkaran Onger, kadın temsilinin parlamento dışı alanlardan siyasal alanlara taşınması gerektiğini savunmuştur. Kadınların sorunları ve kurtuluş yollarına dair kaleme aldığı yazılarda, Kemalist reformlarla sosyalist teoriyi birleştiren bir yaklaşım benimsemektedir. Bu bağlamda, özgürlük, eğitim hakkı, ücret eşitsizliği ve cinsel özgürlük gibi konular üzerine kapsamlı analizler gerçekleştirmiştir. Çalışmanın ana sorunsalı, Onger’in düşünsel dünyasında kadın sorununu nasıl ele aldığı ve bu soruna hangi açılardan yaklaştığı ekseninde şekillendirilmiştir. Bu doğrultuda, Onger’in kaleme aldığı eserler taranmış; kadın sorunlarına ilişkin düşünceleri tematik olarak sınıflandırılarak değerlendirilmiştir. Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden betimsel analiz yöntemi tercih edilmiştir.

Keywords

Kadın , Sosyalizm , İlerici Kadınlar Derneği , Bakiye Beria Onger

References

• 1961 Anayasası (1961). https://www.anayasa.gov.tr/tr/mevzuat/onceki-anayasalar/1961-anayasasi/ (Erişim Tarihi: 11.03. 2025)
• Ahmad, F. (1996). Demokrasi sürecinde Türkiye (1945-1980). (A. Fethi, Çev.). Hil Yayınları.
• Akal, E. (2008). Kızıl feministler bir sözlü tarih çalışması. TÜSTAV.
• Akkaya, Ö. (2018). 1970’lerin ikinci yarısında Türkiye’de sosyalizm ve kadın: kadınların sesi dergisi karikatürleri. Ege Üniversitesi İletişim Fakültesi Medya Ve İletişim Araştırmaları Hakemli E-Dergisi, 3, 65-112.
• Akkaya, Ö. (2019). 1979 senato seçimleri ve İKD: “Analar… Bacılar… Emekçi Kadınlar… Adayınız Bakiye Beria Önger’dir!”. Kültür ve İletişim, 22(43). 129-160.
• Arıkan, S., Atabek, S., Çarkçıoğlu, S., Dinçer, G., İnanç, Y., Kılıç, Z., Özkan, N., Selek, Y., Talu, Ş., Toksarı, T., Ulusoy, S. ve Ercan, N. (1996). Ve hep birlikte koştuk. Açı Yayınları.
• Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri Cilt II (1922-1924), (2024). Atatürk Araştırma Merkezi Ve Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü.
• Bilim ve Sosyalizm Yayınları (2000). Marksizm, kadın ve aile: Marx-Engels-Lenin (J. Müller, Ed.). (Ö. Ünalan, Çev.). Bilim ve Sosyalizm Yayınları.
• Brown, H. A. (2016). Marx’ta toplumsal cinsiyet ve aile. (G. Rastgeldi, Çev.). Dipnot C.H.P. Genel Sekreterliği Yayın Bürosu (1965). Siyasal partiler kanunu. C.H.P. Genel Sekreterliği Yayın Bürosu Genel Kadınlar ve Genelevlerin Tabi Olacakları Hükümler ve Fuhuş Yüzünden Bulaşan Zührevi Hastalıklarla Mücadele Tüzüğü (1961, 19 Nisan). https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/2.4.5984.pdf (Erişim Tarihi: 05.03. 2025)
• Gülmez, N., ve Uslu-Önbay, H. (2023). İktidar değiştiren 14 Ekim 1979 milletvekili ara seçimi Manisa örneği. Belgi Dergisi, 26, 177-198.
• İnkılâp ve Aka (1964). Türk kanunu medenisi ve borçlar kanunu. İnkılâp ve Aka.
• Kadınların Sesi (1979a). İstanbul bağımsız senatör adayı Bakiye Beria Onger’i tanıtıyoruz. Kadınların Sesi, 50-51, 2.
• Kadınların Sesi (1979b). Sahte umutlara oy yok!. Kadınların Sesi, 50-51, 20-21.
• Kadınların Sesi (1979c). İstanbullu analar, bacılar, kardeşler bağımsız senatör adayınız Bakiye Beria Onger’dir!. Kadınların Sesi, 50-51, 16.
• Kadınların Sesi (1979d). İşçilerin, emekçilerin, yurtseverlerin, anaların ortak adayı Bakiye Beria Onger. Kadınların Sesi, 50-51, 18-19.
• Kaya, C. (2024). Türkiye’nin kimlik arayışında bir izdüşüm: Cemil Meriç bu ülke mi?. Uluslararası Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, 7(3), 213-228.
• Keşoğlu Talay, B. (2010). 1970’lerin en kitlesel kadın örgütü: İlerici kadınlar derneği. Kültür ve Siyasette Feminist Yaklaşımlar, 12, 61-84.
• Onger, B. (1965a). Atatürk devrimi ve kadınlarımız. Fahri Onger Yayınları.
• Onger, B. (1965, 16 Nisan). Hukuki eşitlik ve kadınlarımız. Akşam, 2,7.
• Onger, B. (1965, 30 Temmuz). Kadınların siyasal gücü. Akşam, 2.
• Onger, B. (1966, 6 Şubat). Çalışan kadınların sorunu. Akşam, 2.
• Onger, B. (1966, 12 Temmuz). Fuhuş sorunu. Akşam, 2.
• Onger, B. (1966, 6 Ağustos). Kadınların cinsel özgürlüğü. Akşam, 2.
• Onger, B. (1967). Kadınların kurtuluşu. Fahri Onger Yayınları.
• Onger, B. B. (1979). Bakiye Beria Onger’in seçim bildirgesi.
• Pervan, M. (Der.). (2013). İlerici kadınlar derneği (1975-1980) “kırmızı çatkılı kadınlar”ın tarihi. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Saktanber, A. (2009). Kemalist kadın hakları söylemi. Modern Türkiye’de siyasi düşünce Kemalizm cilt 2. (A. İnsel, Ed.). İletişim Yayınları.
• Savaş Yolu (26 Eylül 1979). İstanbul bağımsız senatör adayı Beria Onger’le söyleşi. Savaş Yolu, 22, 7.
• Savaş Yolu (12 Ekim 1979a). Beria Onger işçi sınıfının gür sesini duyuruyor. Savaş Yolu, 23, 4.
• Savaş Yolu (12 Ekim 1979b). Onger’in çağrısı ve tavırlar. Savaş Yolu, 23, 5.
• Smith, S. (2016). Kadınlar ve sosyalizm. (E. B. Eratalay, Çev.). Yordam Kitap.
• Talay, B. (1999). 1979 seçimleri ve Bakiye Beria Onger. Tarih ve Toplum, 183, 55-60.
• Talay, B. (2002). “Temsili bir karakter” ya da bir karakterin temsili Bakiye Beria Onger. Tarih ve Toplum, 220, 4-10. Tanör, B. (2016). Osmanlı-Türk anayasal gelişmeleri. Yapı Kredi Yayınları.
• Tevfik Fikret, (2004). Bütün şiirleri. (İ. Parlatır ve N. Çetin, Haz.). TDK Yayınları.
• TKP (2015, 15 Şubat). Bakiye Beria Onger yoldaşımızı kaybettik. https://www.tkp-online.org/?q=content/bakiye-beria-onger-yolda%C5%9F%C4%B1m%C4%B1z%C4%B1-kaybettik (Erişim Tarihi: 28.01. 2025)
• TÜSTAV (2020, 3 Nisan). Bakiye Beria Onger seçim kampanyası- seçim bildirgesi. https://www.tustav.org/yayinlar/kutuphane/TKP-kutuphanesi/beria-onger-04.pdf (Erişim Tarihi: 17.02. 2025)
• Vogel, L. (2015). Marksizm ve kadınların ezilmişliği. (Ç. Çidamlı, Çev.). NotaBene Yayınları. Yazıcıoğlu, A. (2010). 68’in kadınları. Doğan Kitap.