AŞK İMİŞ HER NE VAR ÂLEMDE (MESNEVÎ’NİN 32. BEYTİNİN ŞERHİ)

Yıl 2025, Cilt: 10 Sayı: "Dinle Neylerden II" Mesnevî'nin 19-35. Beyit Şerhleri Özel Sayısı, 354 - 370, 28.12.2025

Avni Erdemir

Öz

Bu makale, Mesnevî’nin otuz ikinci beytini şerh etmeyi amaçlamaktadır. Çalışmada öncelikle beyitte öne çıkan aşk, akıl ve nûr kavramlarının tasavvuf geleneğindeki anlam çerçeveleri ele alınmış; ardından Mevlânâ’nın bu kavramlarla ilgili görüşleri ortaya konmuştur. Bu bölümde özellikle aklın sınırlılığı, aşkın dönüştürücü gücü ve nûrun aydınlatıcı işlevi konusunda Mevlânâ’nın görüşlerine yer verilmiştir. Çalışmanın devamında, beytin tarih boyunca klasik ve modern şârihler tarafından nasıl yorumlandığı incelenmiş; bu yorumlardaki benzerlikler ve farklılıklar tespit edilmiştir. Özellikle nûr-ı yâr ve pîş ü pes ifadelerinin şerhlerde nasıl yorumlandığı hususunda bir değerlendirme yapılmıştır. Son aşamada ise beyit, hem maddi yapısı hem de mana yapısı bakımından çözümlemeye tabi tutulmuştur. Bu bölümde beyit, önce şekil açısından vezin, kafiye, redif ve ses tekrarları yönüyle incelenmiş; daha sonra da kelime semantiği ve anlam semantiği bakımından yorumlanmıştır. Böylece çalışmada beytin tarihî şerh geleneğindeki yeri ortaya konulmuş; ardından da beyit, edebî vasfı ve tasavvufî anlamı bağlamında yeniden çözümlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Mesnevî , Mevlânâ , aşk , akıl , nûr , otuz ikinci beyit şerhi.

“LOVE IT IS, WHATEVER EXİSTS İN THE WORLD” (A COMMENTARY ON THE THİRTY-SECOND COUPLET OF THE MESNEVÎ)

Öz

This article aims to provide a commentary on the thirty-second couplet of the Mesnevî. It first delineates the semantic scope of the concepts of love (aşk), intellect (akıl), and nūr within the Sufi tradition, then sets out Mevlânâ’s views on these notions. Particular attention is given to the limitations of the intellect, the transformative power of love, and the illuminating function of nūr. The study then examines how the couplet has been interpreted by classical and modern commentators across history, identifying points of convergence and divergence among their readings. In this context, it offers an assessment of how the expressions nûr-ı yâr (“the Beloved’s light”) and pîş ü pes (“forward and back”) have been understood in the commentarial tradition. In the final stage, the couplet is analyzed in terms of both its formal structure and semantic content: first with respect to meter, rhyme, redif (repeated suffix), and sound patterning; and subsequently through lenses of lexical semantics and overall meaning. In doing so, the article situates the couplet within the historical tradition of commentary and then reinterprets it with reference to its literary qualities and Sufi significance.

Anahtar Kelimeler

Mesnevî , Mevlânâ , love , intellect , nûr , commentary on the thirty-second couplet.

Kaynakça

• Âbidin Paşa (2007). Mesnevî Şerhi (I. Cilt). (Sadeleştiren: M. S. Karaçorlu). İstanbul: İz Yayınclık.
• Avşar, Z. (2017). Mesnevî, Mevlânâ Celaleddin Rûmî (I. Cilt). Kayseri: İncir Yayıncılık.
• Avşar, Z. (2019). Aşk Meclisi, Mesnevî Şerhi-I. İstanbul: TEDEV Yayınları.
• Bolay, S. H. (1989). Akıl. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (2. Cilt). İstanbul: TDV Yayınları. 238-242.
• Bursevî, İ. H. (2012). Mesnevî'nin Ruhu. (Hazırlayan:Suat Ak). İstanbul: Büyüyenay Yayınları.
• Çelik, Z. (2006). Mevlânâ’da Akıl-Aşk İlişkisi. Yüksek Lisans Tezi. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi.
• Dağlar, A. (2009). Şem’î Şem’ullâh Şerh-i Mesnevî (I. Cilt) (İnceleme-Tenkitli Metin-Sözlük). Doktora Tezi. Kayseri: Erciyes Üniversitesi.
• Demirci, M. (1989). Mevlânâ, Mesnevi’de Akıl-Aşk Karşılaştırması. 4. Milli Mevlânâ Kongresi Tebliğleri, 12-13 Aralık 1989, Konya: Selçuk Üniversitesi. 153-159.
• Emiroğlu, İ. (2019). Mevlânâ’ya Göre Akıl Nasıl Kullanılmalıdır? Felsefe Dünyası Dergisi (70), 5-36.
• Gölpınarlı, A. (1990). Mesnevî Tercemesi ve Şerhi (I.-II. Cilt). İstanbul: İnkılâp Kitabevi.
• Kenan Rifâî (2015). Şerhli Mesnevî-yi Şerîf. İstanbul: Kubbealtı Yayınları.
• Koçoğlu, T. (2014). Nakşî Şeyhi Ebussuûd El-Kayserî, Şerh-i Mesnevî. Ankara: Bizim Büro Basımevi.
• Konuk, A. A. (2011). Mesnevî-yi Şerîf Şerhi (Cilt 1). (Hazırlayan: S. Eraydın-M. Tahralı) İstanbul: Kitabevi.
• Kuntman, Orhan-O Mevlevi (1972). Mevlânâ Mesnevî (I. Cilt). Konya: Yörük Matbaası.
• Macit, M. (1996). Divan Şiirinde Âhenk Unsurları. Ankara: Akçağ Yayınları.
• Öksüz, Z. (2008). Hülâsâtü’ş-Şürûh Adlı Mesnevi Şerhinin 1-107 Varaklarının Günümüz Harflerine Aktarılması ve İncelenmesi. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Fatih Üniversitesi.
• Özdemir, M. (2016). Dervîş Muhammed Şifâyî, Mesnevî Şerhi. İstanbul: Doğu Kütüphanesi.
• Özdemir, M. (2019). Mesnevi’de Nûr Kavramı. Yüksek Lisans Tezi. İzmir: Katip Çelebi Üniversitesi.
• Özdemir, M. (2024). Aşk Derdinin Muhatapları: Ayrılıkla Dağlanmış Sineler. The Journal of Turkic Language and Literature Surveys (TULLIS), 9 ("Dinle Neylerden" Mesnevî’nin İlk 18 Beyit Şerhleri Özel Sayısı), 18-31.
• Salmanı, M. (2020). Sarı Abdullah Efendi’nin Cevâhir-i Bevâhir-i Ma’nevî’si (I. Cilt), (İnceleme-Metin). Doktora Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi.
• Tâhirü’l-Mevlevî (1975). Mesnevî Şerhi (I. Cilt). İstanbul: Şâmil Yayınları.
• Tanyıldız, A. (2010). İsmâil Rusûhû-yi Ankaravî Şerh-i Mesnevî (Mecmu’atu’l-Letâyif ve Matmûratu’l Ma’ârif) (I. Cilt), (İnceleme-Metin-Sözlük). Doktora Tezi. Kayseri: Erciyes Üniversitesi.
• Top, H. (2011). Mesnevî-i Ma'nevî Şerhi (I. Cilt). Konya: Rûmî Yayınları.
• Töre, E. (2021). Sabûhî Ahmed Dede’nin İhtiyârât-ı Sabûhî Adlı Mesnevî Şerhi (1.-3. Cilt) (İnceleme-Tenkitli Metin-Sözlük). Doktora Tezi. Ankara: Yıldırım Beyazıt Üniversitesi.
• Tunalı, İ. (1971). Sanat Ontolojisi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
• Uludağ, S. (1989). Akıl. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (2. Cilt). İstanbul: TDV Yayınları. 246-247.
• Uludağ, S. (1991). Aşk. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (4. Cilt). İstanbul: TDV Yayınları. 11-17.
• Uludağ, S. (2007). Nûr. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (33. Cilt). İstanbul: TDV Yayınları. 244-245.
• Yıldız Er, E. (2018). Hacı Pîrî-İntihâb-ı Şerh-i Mesnevî (1-50 Varak) (inceleme-Metin). Yüksek Lisans Tezi. Kocaeli: Kocaeli Üniversitesi.